Issues
Nettivibhāvinī
Nettivibhāvinī

3. Yuttihāravibhaṅgavibhāvanā

Author: _System_Pali_VRI_ @ Administrator

3. Yuttihāravibhaṅgavibhāvanā

18. Yena yena saṃvaṇṇanāvisesabhūtena vicayahāravibhaṅgena padapañhādayo vicitā , so saṃvaṇṇanāvisesabhūto vicayahāravibhaṅgo paripuṇṇo ,‘‘ katamo yuttihāravibhaṅgo ’’ ti pucchitabbattā ‘‘ tattha katamo yuttihāro ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha tatthāti tesu niddiṭṭhesu soḷasasu hāresu katamo saṃvaṇṇanāviseso yuttihāro yuttihāravibhaṅgoti pucchi .
‘‘ Sabbesaṃ hārānan ’’ tiādiniddesassa idāni vuccamāno ‘‘ ayaṃ yuttihāro ’’ tiādiko vitthārasaṃvaṇṇanāviseso yuttihāravibhaṅgo nāmāti viññeyyo .
Tena vuttaṃ ‘‘ tattha katamo yuttihārotiādi yuttihāravibhaṅgo ’’ ti ( netti . aṭṭha .18).
Ayaṃ yuttihāro kiṃ nāma suttatthaṃ yuttāyuttivasena yojayatīti yuñjitabbaṃ suttatthaṃM0.118 pucchati .
Suttattho pana duvidho atathākārena gayhamāno , tathākārena gayhamāno atthoti .
Tattha atathākārena gayhamānova attho yāthāvato yuttiniddhāraṇena yojetabbo , itaro pana bhūtakathanamattena yojetabbo .
Yasmā panāyaṃ yuttigavesanā nāma saṃvaṇṇanā mahāpadesehi vinā na sambhavati , tasmā yuttihāraṃ vibhajanto tassa yuttihārassa lakkhaṇaṃ paṭhamaṃ upadisituṃ ‘‘ cattāro mahāpadesā ’’ tiādimāha .
Tattha mahāpadesāti mahante buddhādayo apadisitvā vuttāni kāraṇāni , mahantāni vā dhammassa apadesāni patiṭṭhānāni .
Apadisīyateti apadeso , buddho apadeso etassa kāraṇassāti buddhāpadeso .
Sesesupi eseva nayo netabbo .
‘‘ Buddhassa sammukhā etaṃ suttaṃ mayā sutan ’’ ti vatvā ābhatassa ganthassa suttavinayehi saṃsandanaṃ dhammo , asaṃsandanaṃ adhammoti vinicchayakāraṇaṃV0.253 mahāpadesoti adhippāyo .
‘‘ Buddhassa sammukhā mayā ābhataṃ , saṅghassa sammukhā mayā ābhataṃ , sambahulattherānaṃ sammukhā mayā ābhataṃ , ekattherassa sammukhā mayā ābhatan ’’ ti vatvā ābhatassa ganthassa yāni byañjanapadaatthapadāni santi , tāni padabyañjanāni bhagavatā desite sutte otarayitabbāni anuppavesitāni , vinaye rāgādivinaye sandassayitabbāni saṃsandetabbāni .
Dhammatāyaṃ upanikkhipitabbāni pakkhipitabbāni .
Yadi suttatthena , vinayatthena , dhammatāya ca aviruddhāni honti , evaṃ sati tava ābhatapadabyañjanāni yuttānīti vinicchayantehi vatvā gahetabbānīti adhippāyo .
Suttavinayadhammatāsu otarayitabbāni sandassayitabbāni upanikkhipitabbānīti ācariyena vuttāni ,‘‘ kattha sutte , kattha vinaye , kattha dhammatāyan ’’ ti vattabbattā ‘‘ katamasmiṃ sutte ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha catūsu ariyasaccesūti catunnaṃ ariyasaccānaṃ dassanakesu suttesu .
Rāgo vinassati vūpasamati etena asubhādināti rāgavinayaṃ , kiṃ taṃ ?
Asubhādinimittaṃ , taṃ assa atthīti rāgavinayo , ko so ?
Asubhādinimittadassanako suttantaviseso .
Esa nayo dosavinayotiādīsupi .
Paṭiccasamuppādo nāma sassatadiṭṭhiucchedadiṭṭhiṃ vivajjetvā ekattanayādīnaṃ dīpanena avijjādisaṅkhārādisabhāvadhammānaṃ paccayapaccayuppannabhāvadīpakoti vuttaṃ ‘‘ katamissaṃ dhammatāyaṃ upanikkhipitabbāni ?
Paṭiccasamuppāde ’’ ti .
‘‘ SuttādīsuM0.119 avatarante sandissante avilomente kiṃ na janetī ’’ ti vattabbato ‘‘ catūsū ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha ‘‘ buddhādīnaṃ sammukhā mayā ābhatan ’’ ti vatvā ābhatagantho catūsu ariyasaccesu yadi avatarati , evaṃ sati ābhatagantho āsave na janeti .
Rāgādikilesavinaye yadi sandissati , evaṃ sati ābhatagantho āsave na janeti .
Dhammatañca yadi na vilometi , evaṃ sati ābhatagantho āsave na janetīti attho daṭṭhabbo .
‘‘ Kimatthaṃ yuttihāravibhaṅge cattāro mahāpadesā ābhatā ’’ ti vattabbattā ‘‘ catūhi mahāpadesehī ’’ tiādimāha .
Tattha ābhataganthe yaṃ yaṃ atthajātaṃ , yaṃ yaṃ dhammajātaṃ vā catūhi mahāpadesehi yujjati , taṃ taṃ atthajātaṃ vā taṃ taṃ dhammajātaṃ vā saṃvaṇṇetabbasutte gahetabbaṃ .
Yena yena kāraṇena ca catūhi mahāpadesehi yujjati , taṃ taṃ kāraṇaṃ saṃvaṇṇanāvasena saṃvaṇṇetabbasutte gahetabbaṃ .
Yathā yathā pakārena catūhi mahāpadesehi yujjati , so so pakāro saṃvaṇṇanāvasena saṃvaṇṇetabbasutte gahetabbo .
Evaṃ gāhaṇatthaṃ cattāro mahāpadesā ābhatāti attho .
19. CatūhiV0.254 mahāpadesehi yuttaṃ aviruddhaṃ taṃ taṃ atthajātaṃ gahetabbanti ācariyena vuttaṃ ,‘‘ kattha kena yuttiniddhāraṇaṃ kātabban ’’ ti vattabbattā ‘‘ pañhaṃ pucchitenā ’’ tiādi vuttaṃ .
Pañhe pañhaṃ pucchitena puggalena yuttiniddhāraṇaṃ kātabbanti .
Tattha pañhan ti pañhitabbaṃ sabhāvadhammaṃ .
Pucchitenāti vissajjetuṃ samatthena paṇḍitapuggalena .
Pañheti pucchāvasena pavattapāṭhe .
Padāni kati kittakāni hontīti padaso paṭhamaṃ pariyogāhitabbaṃ yuttihārena vicetabbaṃ vīmaṃsitabbaṃ .
‘‘ Kathaṃ vicetabban ’’ ti pucchitabbattā ‘‘ yadi sabbānī ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha sabbāni padānīti pucchitapāṭhe niravasesāni padāni ekaṃ samānaṃ atthaṃ yadi abhivadanti , evaṃ sati atthavasena eko pañho .
Esa nayo sesesupi .
Tena vuttaṃ ‘‘ tadatthassekassa ñātuṃ icchitattā ’’ ti ( netti . aṭṭha .19).
Ekan ti atthavasena ekavidhaṃ pañhaṃ .
Upaparikkhamānena puggalena aññātabbaṃ daḷhaṃ jānitabbaṃ .
‘‘ Ko ājānanākāro ’’ ti pucchitabbattā ājānanākāraṃ dassento ‘‘ kiṃ ime dhammā ’’ tiādimāha .
Tattha ‘‘ ye hi pariyattidhammāM0.120 saṃvaṇṇetabbā , ime pariyattidhammā nānatthā honti kiṃ , nānābyañjanā honti kiṃ , udāhu imesaṃ pariyattidhammānaṃ eko attho hoti , byañjanameva nānaṃ hoti kin ’’ ti yuttito vicetvā aññātabbanti yojanā .
‘‘ Yathāvutto pañho kiṃ bhave ’’ ti pucchitabbattā yathāvuttaṃ pañhaṃ ekadesaṃ dassetuṃ ‘‘ yathā kiṃ bhave ’’ ti pucchitvā ‘‘ yathā sā ’’ tiādimāha .
Tassaṃ pucchāgāthāyaṃ – coraghātakena manussena coro abbhāhato viya kena dhammena satta loko sadā abbhāhato , māluvalatāya attano nissitarukkho parivārito ajjhotthaṭo viya kena dhammena satta loko sadā parivārito ajjhotthaṭo , visappītakhurappena sallena otiṇṇo anupaviṭṭho viya kena sallena satta loko sadā otiṇṇo anupaviṭṭho , kissa kena kāraṇena satta loko sadā dhūpāyito santāpitoti yojanā .
‘‘ Imāya pucchāgāthāya kittakāni padānī ’’ ti pucchitabbattā ‘‘ imānī ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha pucchitānīti pucchitatthāni padāni cattāri honti .
‘‘ Kittakā pañhā ’’ ti pucchitabbattā ‘‘ te tayo pañhā ’’ ti vuttaṃ .
Bhagavā devatāya hi yasmā vissajjeti , iti tasmā vissajjanato ‘‘ tayopañhā ’’ ti viññāyati .
‘‘ Katamā vissajjanagāthā ’’ ti pucchitabbattā –
‘‘ MaccunābbhāhatoV0.255 loko , jarāya parivārito ;
Taṇhāsallena otiṇṇo , icchādhūpāyito sadā ’’ ti .
–
Vuttaṃ .
Tassaṃ vissajjanagāthāyaṃ – coraghātakena manussena coro abbhāhato viya maccunā satta loko sadā abbhāhato , māluvalatāya attano nissitarukkho parivārito ajjhotthaṭo viya jarāya satta loko sadā parivārito ajjhotthaṭo , visappītakhurappena sallena otiṇṇo anupaviṭṭho viya taṇhāsallena satta loko sadā otiṇṇo anupaviṭṭho , icchāya satta loko sadā dhūpāyito santāpitoti yojanā .
20.‘‘ Katamaṃ maccu , katamā jarā ’’ ti pucchitabbattā ‘‘ tattha jarā ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha tatthāti tissaṃ vissajjanagāthāyaṃ .
Dutiyapade vuttā jarā ca paṭhamapadeM0.121 vuttaṃ maraṇa ñca imāni dve saṅkhatassa khandhapañcakassa saṅkhatalakkhaṇāni honti , saṅkhataṃ khandhapañcakaṃ muñcitvā visuṃ na upalabbhatīti attho .
‘‘ Saṅkhatalakkhaṇānaṃ jarāmaraṇānaṃ kathaṃ bhedo jānitabbo ’’ ti vattabbattā ‘‘ jarāyaṃ ṭhitassā ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha jarāyaṃ ṭhitassa aññathattan ti ṭhitassa khandhappabandhassa yaṃ aññathattaṃ , ayaṃ pākaṭajarā nāma , na khaṇaṭṭhitijarā .
Maraṇaṃ vayoti sammutimaraṇaṃ cutiyeva hoti , na khaṇikamaraṇaṃ , na samucchedamaraṇaṃ .
Tena vuttaṃ ‘‘ uppādo paññāyati , vayo paññāyati , ṭhitassa aññathattaṃ paññāyatī ’’ ti ( saṃ . ni .3.38; a . ni .3.47; kathā .214).
Yadi ṭhitasseva maraṇaṃ siyā , evaṃ sati jarāmaraṇānaṃ nānattaṃ yuttaṃ na siyā , ayutte sati ‘‘ te tayo pañhā ’’ ti vacanampi ayuttamevāti vattabbato ‘‘ tattha jarāya cā ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha tatthāti tissaṃ vissajjanagāthāyaṃ vuttāya jarāya ca vuttassa maraṇassa ca atthato nānattaṃ yuttaṃ .
‘‘ Kena kāraṇena yuttaṃ , kathaṃ kāraṇena nānattaṃ sampaṭicchitabban ’’ ti vattabbattā ‘‘ gabbhagatāpi hi mīyantī ’’ ti vuttaṃ .
Jaraṃ appattā gabbhagatāpi sattā hi yasmā mīyanti , tasmā nānattaṃ sampaṭicchitabbaṃ .
‘‘ Gabbhagatāpi jarappattā bhaveyyun ’’ ti vattabbattā ‘‘ na ca te jiṇṇā bhavantī ’’ ti vuttaṃ .
Jarappattāpi ajiṇṇattā jiṇṇajaraṃ appattāva mīyanti , evaṃ idhādhippetassa jiṇṇajarāvirahitassa maraṇassa sambhavato aññā jarā , aññaṃ maraṇanti ñātabbanti vuttaṃ hoti .
‘‘ Na gabbhagatānaṃyeva jiṇṇajaraṃ appattaṃ maraṇaṃ atthi , aññesampi atthī ’’ ti vattabbabhāvatoV0.256 ‘‘ atthi ca devānaṃ maraṇan ’’ ti vuttaṃ .
‘‘ Devāpi cirakālasambhavato jaraṃ pattā bhaveyyun ’’ ti vattabbattā ‘‘ na ca tesaṃ sarīrāni jīrantī ’’ ti vuttaṃ .
‘‘ Jarāmaraṇānaṃ nānatte kāraṇaṃ ettakamevā ’’ ti vattabbattā aññampi atthīti dassetuṃ ‘‘ sakkate vā ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha jiṇṇajarāya paṭikammaṃ kātuṃ sakkateva , maraṇassa pana paṭikammassa kātuṃ na sakkateva , imināpi kāraṇena jarāmaraṇānaṃ nānattaṃ sampaṭicchitabbamevāti attho .
‘‘ Na sakkate maraṇassa paṭikammaṃ kātun ’’ ti kasmā vuttaṃ , nanu iddhipādabhāvanāya vasībhāve sati sakkā maraṇassāpi paṭikammaṃ kātunti codanaṃ manasi katvā ‘‘ aññatreva iddhimantānaṃ iddhivisayā ’’ ti vuttaṃ .
JarāmaraṇānaṃM0.122 aññamaññaṃ nānābhāvo ācariyena dassito , amhehi ca ñāto ,‘‘ kathaṃ pana taṇhāya jarāmaraṇehi nānābhāvo ’’ ti vattabbato tehi taṇhāya nānattaṃ dassetuṃ ‘‘ yaṃ panāhā ’’ tiādi vuttaṃ .
Taṇhāya avijjamānāyapi jīrantāpi mīyantāpi vītarāgā yasmā dissanti , tasmā taṇhāya jarāmaraṇehi nānābhāvo sampaṭicchitabbo .
‘‘ Taṇhāya jīraṇabhijjanalakkhaṇaṃ atthīti tehi taṇhāya anaññatte ko nāma doso siyā ’’ ti vattabbato dosaṃ dassetuṃ ‘‘ yadi cā ’’ tiādi vuttaṃ .
Jarāmaraṇaṃ yathā yena jīraṇabhijjanalakkhaṇena pākaṭaṃ , evaṃ jīraṇabhijjanalakkhaṇena taṇhāpi pākaṭā .
Yadi ca siyā ;
evaṃ sante yobbanaṭṭhāpi sabbe māṇavā vigatataṇhā siyuṃ , na ca vigatataṇhā , tasmā nānābhāvo sampaṭicchitabbo .
Tato aññopi doso āpajjeyyāti dassetuṃ ‘‘ yathā ca taṇhā dukkhassā ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha jarāmaraṇānaṃ taṇhāya anaññatte sati taṇhāya bhavataṇhāya dukkhasamudayo hoti , evaṃ jarāmaraṇampi dukkhasamudayo siyā .
Yasmā na jarāmaraṇaṃ dukkhasamudayo , tasmā jarāmaraṇehi taṇhāya nānattaṃ veditabbaṃ .
Tehi tāya anaññatte sati evampi doso āpajjeyyāti dassetuṃ ‘‘ yathā ca taṇhā maggavajjhā ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha tehi tāya anaññatte sati yathā taṇhā maggavajjhā hoti , evaṃ jarāmaraṇampi maggavajjhaṃ siyā .
Yathā jarāmaraṇaṃ maggavajjhaṃ na hoti , evaṃ taṇhāpi maggavajjhā na siyā , tathā ca na hoti pahātabbāpahātabbabhāvato , tasmāpi jarāmaraṇehi taṇhāya nānattaṃ veditabbaṃ .
‘‘ YadiV0.257 cātiādinā vuttāya yuttiyā upapattiyā eva jarāmaraṇehi taṇhāya aññattaṃ gavesitabban ’’ ti vattabbattā aññehipi kāraṇehi gavesitabbanti dassetuṃ ‘‘ imāya yuttiyā ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha imāya yuttiyāti yā yutti ‘‘ yadi cā ’’ tiādinā vuttāya imāya yuttiyā upapattiyā .
Aññamaññehi kāraṇehi aññehi aññehi kāraṇabhūtehi upapattīhi jarāmaraṇehi taṇhāya aññattaṃ gavesitabbanti attho .
‘‘ Aññamaññehi kāraṇehi gavesitabban ’’ ti kasmā vuttaṃ , nanu yuttiyā , atthato ca aññattaṃ sandissatīti codanaṃ manasi katvā ‘‘ yadi ca sandissatī ’’ tiādimāha .
Tattha yuttisamāruḷhaṃ atthato ca maraṇehiM0.123 taṇhāya ca aññattaṃ yadi ca sandissati , byañjanatopi aññattaṃ gavesitabbamevāti attho .
‘‘ Kathaṃ byañjanato aññattaṃ gavesitabban ’’ ti vattabbattā ‘‘ salloti vā ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha ‘‘ sallo ’’ ti vā ‘‘ dhūpāyanan ’’ ti vā dvīhi byañjanehi vuccamānānaṃ imesaṃ icchātaṇhāsaṅkhātānaṃ dhammānaṃ atthato ekattaṃ samānattaṃ yujjati , na aññattaṃ .
‘‘ Sallo ’’ ti vā ‘‘ dhūpāyanan ’’ ti vā dvīhi byañjanehi avuccamānānaṃ jarāmaraṇānaṃ taṇhāya ekattaṃ na yujjati .
Tamevatthaṃ vivarituṃ ‘‘ na hī ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha icchāya ca taṇhāya ca atthato aññattaṃ na yujjati , ekattameva yujjatīti yojanā .
Icchāya ca taṇhāya ca jīraṇabhijjanasambhavato jarāmaraṇehi taṇhāya ekattaṃ siyā ,‘‘ kasmā aññattaṃ yuttan ’’ ti vattabbato ‘‘ taṇhāya adhippāye ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha taṇhāya adhippāye aparipūramāne navasu āghātavatthūsu kodho ca uppajjati , upanāho ca uppajjati .
Jarāmaraṇesu aparipūramānesu navasu āghātavatthūsu kodho ca na uppajjati , upanāho ca na uppajjati .
Iti imāya yuttiyā jarāya ca maraṇassa ca taṇhāya ca atthato aññattaṃ yujjatiyevāti daṭṭhabbaṃ .
Yadi icchā taṇhāya atthato ekattaṃ yuttaṃ , evaṃ sati kasmā bhagavatā ‘‘ maccunābbhāhato loko ’’ tiādigāthāyaṃ ‘‘ taṇhāsallena otiṇṇo , icchādhūpāyito sadā ’’ ti dvidhā vuttāti codanaṃ pariharanto ‘‘ yaṃ panidaṃ bhagavatā ’’ tiādimāha .
Tattha ‘‘ icchā ’’ tipi ‘‘ taṇhā ’’ tipi dvīhi nāmehi yaṃ panidaṃ abhilapitaṃ yaṃ panidaṃ abhilapanaṃ kataṃ , idaṃ abhilapanaṃ bhagavatā bāhirānaṃ icchitabbatasitabbānaṃ vatthūnaṃ rūpādiārammaṇānaṃ bhedānaṃ vasena ‘‘ icchā ’’ tipi ‘‘ taṇhā ’’ tipi dvīhi nāmehi abhilapitaṃ abhilapanavasena katanti ekattaṃ yuttameva , na nānattanti attho daṭṭhabbo .
‘‘ NāmavasenaV0.258 dvidhā vuttānaṃ icchātaṇhādīnaṃ kena ekattaṃ yuttanti saddahitabban ’’ ti vattabbattā ‘‘ sabbāhī ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha nānānāmavasena pabhedā sabbā icchādikā taṇhā ajjhosānalakkhaṇena ekalakkhaṇā hi yasmā yuttā , tasmā nāmavasena bhinnānampi ekalakkhaṇena ekattaṃ yuttanti saddahitabbanti daṭṭhabbaṃ .
‘‘ Kimiva yuttan ’’ ti pucchitabbattā ‘‘ yathā sabbo ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha kaṭṭhaggiādivasena aneko sabbo aggiM0.124 uṇhattalakkhaṇena ekalakkhaṇo yathā , evaṃ ajjhosānalakkhaṇena ekalakkhaṇāti yojanā .
Sabbassa aggino upādānavasena anekāni nāmāni sarūpato dassetuṃ ‘‘ apicā ’’ tiādi vuttaṃ .
Tassattho pākaṭo .
Ārammaṇavasena taṇhā aññehi aññehi nāmehi bhagavatā abhilapitā , upādānavasena aggi aññehi aññehi nāmehi abhilapitoti yojanā kātabbā .
‘‘ Vissajjanagāthāyaṃ āgatanāmehi eva taṇhā abhilapitā ’’ ti pucchitabbattā anekehi nāmehi abhilapitāti dassetuṃ ‘‘ icchāitipī ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha icchitabbāni atthāni rūpādīni ārammaṇāni sattā icchanti etāyāti icchā .
Tasanti etāyāti taṇhā .
Sallati pavisati visappītaṃ sallaṃ viyāti sallā , santāpaṃ lāti ādadātīti vā sallā , santāpaṃ lāti pavattetīti vā sallā .
Dhūpāyati santāpeti paridahatīti dhūpāyanā .
Sarati ākaḍḍhati avaharati sīghasotā saritā viyāti saritā , sarati sallatīti vā saritā .
Visaratīti visattikā .
Pītivasena sinehatīti sineho .
Tāsu tāsu gatīsu kilamathaṃ uppādetīti kilamatho .
Sattā rūpādiārammaṇāni maññanti etāyāti maññanā .
Bhavaṃ bandhatīti bandho .
Āsīyate patthīyateti āsā .
Āsiyati patthetīti vā āsā .
Pipāsīyateti pipāsā , ārammaṇarasaṃ pipāsatīti vā pipāsā .
Abhinandīyateti abhinandanā , abhinandatīti vā abhinandanā .
Vitthārato aṭṭhakathāvasena ( netti . aṭṭha .20) veditabbo .
‘‘ Taṇhāya icchādippakāravasena ālapitabhāvo kena saddahitabbo ’’ ti vattabbattā ‘‘ yathā ca vevacane ’’ tiādi vuttaṃ .
Vevacanahāravibhaṅge ‘‘ āsā ca pīhā … pe … vevacanan ’’ ti ( netti .37) yā taṇhā yathā yena pakārena vuttā , tathā tena pakārena vuttāya taṇhāya icchādippakāravasena ālapitabhāvo saddahitabbo .
‘‘ Vevacanavibhaṅge ācariyena vuttopi bhagavatā avutte kena saddahitabbo ’’ ti vattabbattā ‘‘ yathāha bhagavā ’’ tiādi vuttaṃ .
Yathā yena pakārena bhagavā ‘‘ rūpe tissā ’’ tiādikaṃ yaṃ vacanamāha , tathā tena pakārena vuttena tena vacanena saddahitabbo vāti .
Evaṃ yujjatīti evaṃ vuttanayena icchātaṇhānaṃ atthato ekattāM0.125 , jarāyaV0.259 ca maraṇassa ca taṇhāya ca atthato aññattā ca ‘‘ tayo pañhā ’’ ti yaṃ vacanaṃ vuttaṃ , taṃ vacanaṃ yujjatīti attho gahetabbo .
21.‘‘ Kenassubbhāhato lokotiādigāthāya tayo pañhā vuttā ’’ ti pañhattayabhāve yutti ācariyena vibhattā , amhehi ca ñātā .
‘‘ Tato aññehi pakārehi yutti kathaṃ ñātabbā ’’ ti vattabbabhāvato aññehi pakārehipi yuttigavesanaṃ dassento ‘‘ sabbo dukkhūpacāro ’’ tiādimāha .
Tattha sabbo dukkhūpacāro kāmataṇhāsaṅkhāramūlakoti yujjati , sabbo nibbidūpacāro kāmataṇhāparikkhāramūlakoti na yujjati .
Vacanatthato pana dukkhassa upacāro pavattīti dukkhūpacāro .
Kāmataṇhāpaccayā pavatto saṅkhāro mūlaṃ etassāti kāmataṇhāsaṅkhāramūlako .
Nibbidāya upacāro pavattīti nibbidūpacāro .
Kāmataṇhāya parikkhārabhūto vatthukāmo mūlaṃ etassāti kāmataṇhāparikkhāramūlakoti .
Tattha anabhiratisaṅkhātā ukkaṇṭhā nibbidā kāmataṇhāparikkhāramūlikā yujjati , ñāṇanibbidā kāmataṇhāparikkhāramūlikā na yujjati , tasmā sabbo nibbidūpacāro kāmataṇhāparikkhāramūlakoti na pana yujjatīti vuttaṃ .
‘‘ Pañhattayabhāve ceva dukkhūpacāranibbidūpacāre ca yā yutti ācariyena vibhattā , sāva yutti sallakkhetabbā kiṃ , udāhu imāya yuttiyā aññāpi yutti gavesitabbā kin ’’ ti vattabbato nayaṃ dassetuṃ ‘‘ imāyā ’’ tiādimāha .
Idaṃ vuttaṃ hoti – pañhattayabhāve ceva dukkhūpacāranibbidūpacāre ca yā yutti mayā vibhattā , imāya yuttiyā anusārena aññamaññehi kāraṇehi tesu tesu pāḷippadesesu yuttipi gavesitabbāti .
‘‘ Idaṃ nayadassanaṃ saṃkhittaṃ , na sakkā vitthārato gavesitun ’’ ti vattabbato taṃ nayadassanaṃ vitthārato vibhajitvā dassetuṃ ‘‘ yathā hi bhagavā ’’ tiādi āraddhaṃ .
Asubhassa jigucchanīyabhāvato rāguppādo na yutto , tasmā rāgacaritassa puggalassa asubhadesanā rāgavinayāya yuttā .
Mettāya dosapaṭipakkhattā dosacaritassa puggalassa mettādesanā dosavinayāya yuttā .
Paṭiccasamuppādassa paññāvisayattā mohacaritassa puggalassa paṭiccasamuppādadesanā mohavinayāya yuttā .
‘‘ Rāgacaritassāpi mettādidesanā yujjeyya sabbasattasādhāraṇattā ’’ ti vattabbattā ‘‘ yadiM0.126 hi bhagavā ’’ tiādi vuttaṃ .
Tibbakilesassa rāgacaritassa adhippetattā tādisassa puggalassa mettaṃ cetovimuttiṃ yadi deseyya , evaṃ sati mettāvasenapi rāguppajjanato desanā na yujjati .
Sukhaṃ paṭipadaṃ vā yadi deseyya , evaṃ sati rāgacaritassaV0.260 dukkhāpaṭipadāyujjanato desanā na yujjati .
Vipassanāpubbaṅgamaṃ pahānaṃ vā yadipi deseyya , evaṃ sati rāgacaritassa asubhānupassanaṃ vajjetvā vipassanāpubbaṅgamassa pahānassa dukkarato desanā na yujjatīti yojanā .
‘‘ Bhagavā rāgacaritassā ’’ tiādinā niravasesavasena yutti na vibhattā , nayadassanamevāti yo nayo dassito , tena nayena aññāpi gavesitabbāti dassetuṃ ‘‘ evaṃ yaṃ kiñcī ’’ tiādi vuttaṃ .
Rāgassa yaṃ kiñci anulomappahānaṃ , dosassa yaṃ kiñci anulomappahānaṃ , mohassa yaṃ kiñci anulomappahānaṃ desitaṃ , taṃ sabbaṃ anulomappahānaṃ yattakā pāḷippadesā ñāṇassa bhūmi , tattakesu vicayena hārena vicinitvā yuttihārena yojetabbanti yojanā .
‘‘ Rāgādippahānavasena yutti gavesitabbā ’’ ti vattabbabhāvato aññehipi mettādibrahmavihāraphalasamāpattinavānupubbasamāpattivasībhāvehi vibhajitvā yuttigavesanaṃ dassetuṃ ‘‘ mettāvihārissā ’’ tiādi āraddhaṃ .
Tattha mettāvihārissa mettāvihāralābhino sato saṃvijjamānassa puggalassa mettāya byāpādapaṭipakkhattā byāpādo cittaṃ pariyādāya ṭhassatīti desanā na yujjatīti ca , mettāvihārissa sato byāpādo pahānaṃ abbhatthaṃ gacchatīti desanā yujjati .
Karuṇāvihārissa karuṇāvihāralābhino sato saṃvijjamānassa puggalassa karuṇāya vihesāya paṭipakkhattā vihesā cittaṃ pariyādāya ṭhassatīti desanā na yujjati , karuṇāvihārissa sato vihesā pahānaṃ abbhatthaṃ gacchatīti desanā yujjati .
Muditāvihārissa muditāvihāralābhino sato saṃvijjamānassa puggalassa muditāya aratiyā paṭipakkhattā arati cittaṃ pariyādāya ṭhassatīti desanā na yujjati , muditāvihārissa sato arati pahānaṃ abbhatthaṃ gacchatīti desanā yujjati .
Upekkhāvihārissa upekkhāvihāralābhino sato saṃvijjamānassa puggalassa upekkhāya rāgassa paṭipakkhattā rāgo cittaṃ pariyādāya ṭhassatīti desanā na yujjati , upekkhāvihārissa sato rāgo pahānaṃ abbhatthaṃ gacchatīti desanā yujjati .
AnimittavihārissaM0.127 aniccānupassanāmukhena paṭiladdhaphalasamāpattivihāralābhino sato saṃvijjamānassa puggalassa nimittānusāri tena teneva saṅkhāranimittānusāreneva niccādīsu pahīnena nimittena viññāṇaṃ pavattatīti desanā na yujjati , animittānupassanāya niccādivipallāsapaṭipakkhattā animittavihārissa sato nimittaṃ pahānaṃ abbhatthaṃ gacchatīti desanāV0.261 yujjati .
‘‘ Asmī ’’ ti maññitaṃ khandhapañcakaṃ attavigataṃ ‘‘ ayaṃ khandhapañcako ahaṃ asmī ’’ ti na samanupassāmi , atha ca pana asamanupassane satipi ‘‘ me kiṃ asmī ’’ ti ‘‘ kathaṃ asmī ’’ ti vicikicchā kathaṃkathāsallaṃ cittaṃ pariyādāya ṭhassatīti desanā na yujjati , vicikicchāya pahānekaṭṭhabhāvato ‘‘ ayaṃ khandhapañcako ahaṃ asmī ’’ ti asamanupassantassa vicikicchā kathaṃkathāsallaṃ pahānaṃ abbhatthaṃ gacchatīti desanā yujjati .
‘‘ Phalasamāpattivaseneva yutti gavesitabbā kin ’’ ti vattabbattā jhānasamāpattivasenapi yutti gavesitabbāti dassetuṃ ‘‘ yathā vā pana paṭhamaṃ jhānan ’’ tiādi āraddhaṃ .
Atha vā ‘‘ phalasamāpattivihārisseva yutti gavesitabbā kin ’’ ti vattabbattā jhānasamāpattivasenapi yutti gavesitabbāti dassetuṃ ‘‘ yathā vā pana paṭhamaṃ jhānan ’’ tiādi āraddhaṃ .
Tattha yathā paṭhamaṃ jhānaṃ samāpannassa phalasamāpattivihārissa yutti gavesitabbā , evaṃ jhānasamāpattivihārissapi yutti gavesitabbā .
Kathaṃ ?
Paṭhamaṃ jhānaṃ samāpannassa paṭhamajjhānasamaṅgino sato saṃvijjamānassa puggalassa nīvaraṇavikkhambhanato kāmarāgabyāpādā visesāya dutiyajjhānāya saṃvattantīti desanā na yujjati , kāmarāgabyāpādā jhānassa hānāya saṃvattantīti desanā yujjati .
Vitakkasahagatā saññāmanasikārā upacāradhammena saha dutiyajjhānadhammā jhānassa hānāya saṃvattantīti desanā na yujjati , vitakkasahagatā saññāmanasikārā visesāya uparijhānatthāya saṃvattantīti desanā yujjati .
Dutiyaṃ jhānaṃ samāpannassa sato saṃvijjamānassa puggalassa vitakkavicārasahagatā vā saññāmanasikārā upacāradhammena saha paṭhamajjhānadhammā visesāya uparijhānatthāya saṃvattantīti desanā na yujjati , vitakkavicārasahagatā saññāmanasikārā avitakkajhānassa hānāya saṃvattantīti desanā yujjati .
Upekkhāsahagatā vā saññāmanasikārā upacāradhammena saha catutthajjhānadhammā jhānassa hānāya saṃvattantīti desanā na yujjati , upekkhāsahagatāM0.128 saññāmanasikārā visesāya uparijhānatthāya saṃvattantīti desanā yujjati .
Sesesupi atthānurūpaṃ yojanā kātabbā .
Yathāvuttasamāpattīsu vasībhāvena paricitaṃ kallatāparicitaṃ cittaṃ nāma .
Ettakameva yuttigavesanaṃ na kātabbaṃ , navavidhasuttantesu yathāladdhayuttigavesanampi kātabbanti dassetuṃ ‘‘ evaṃ sabbe ’’ tiādi vuttaṃ .
‘‘ Sabbesaṃ hārānaṃ yathāvuttabhūmigocarānaṃ vicayahārena vicinitvā yuttihārena yojetabbabhāvo kena saddahitabbo ’’ ti vattabbattā ‘‘ tenāhā ’’ tiādiV0.262 vuttaṃ .
Tattha tena yojetabbabhāvena āyasmā mahākaccāno ‘‘ sabbesan ’’ tiādikaṃ yaṃ vacanaṃ āha , tena vacanena saddahitabboti vuttaṃ hoti .
Iti yuttihāravibhaṅge sattibalānurūpā racitā
Vibhāvanā niṭṭhitā .
Paṇḍitehi pana aṭṭhakathāṭīkānusārena gambhīrattho vitthārato vibhajitvā gahetabboti .