Dvādasapadavibhāvanā
Nettivisayaṃ sāsanavarasaṅkhātaṃ saṃvaṇṇetabbasuttaṃ yesaṃ byañjanapadānaṃ , atthapadānañca vasena ‘‘ dvādasa padāni suttan ’’ ti saṅgahavāre vuttaṃ ,‘‘ katamāni tānī ’’ ti pucchitabbattā sarūpato niddisituṃ –
23.
‘‘ Akkharaṃ padaṃ byañjanaṃ , nirutti tatheva niddeso .
Ākārachaṭṭhavacanaṃ , ettāva byañjanaṃ sabbaṃ .
24.
Saṅkāsanā pakāsanā , vivaraṇā vibhajanuttānīkammapaññatti .
Etehi chahi padehi , attho kammañca niddiṭṭhan ’’ ti .
–
Gāthādvayaṃ
V0.187M0.46 vuttaṃ .Aṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘ idāni yesaṃ byañjanapadānaṃ , atthapadānañca vasena ‘ dvādasa padāni ‘ suttan ’ ti vuttaṃ , tāni padāni niddisituṃ ‘ akkharapadan ’ tiādimāhā ’’ ti ( netti . aṭṭha .23) vuttaṃ .
Tattha kenaṭṭhena akkharanti ?
Akkharaṭṭhena asañcaraṇaṭṭhena .
Akārādivaṇṇo hi akārādito ikārādipariyāyaṃ nakkharati , na sañcarati , na saṅkamati .
Tenāha aṭṭhakathāyaṃ ‘‘ apariyosite pade vaṇṇo akkharaṃ pariyāyavasena akkharaṇato asañcaraṇato ’’ ti ( netti . aṭṭha .23).
Apariyosite padeti ca vibhatyantabhāvaṃ appatte dviticatukkharavantesu padesu ekadvitikkharamatteyeva akkharaṃ nāma , pariyosite padaṃ yeva , na akkharanti adhippāyo .
Padaṃ pana pavesanato atthavasena pariyāyaṃ sañcarantaṃ viya hoti , na evaṃ akārādivaṇṇo avevacanattā .
‘‘ Mā evaṃ maññasī ’’ tiādīsu vā ekakkharapadā mā -kārādi akkharaṃ nāma , vibhatyantaṃ padaṃ pana pada meva hoti .
Pajjati attho etenāti padaṃ .
Taṃ nāmākhyātopasagganipātappabhedena catubbidhaṃ .
Tattha dabbapadhānaṃ ‘‘ phasso vedanā cittan ’’ ti evamādikaṃ nāmapadaṃ .
Tattha hi dabbamāvibhūtarūpaṃ , kiriyā anāvibhūtarūpā .
Kiriyāpadhānaṃ ‘‘ phusati vedayati vijānātī ’’ ti evamādikaṃ ākhyātapadaṃ nāma .
Tattha hi phusanādikiriyā āvibhūtarūpā , dabbamanāvibhūtarūpaṃ .
Kiriyāvisesabodhahetubhūtaṃ pa-upa-itievamādikaṃ upasaggapadaṃ nāma .
‘‘ Cirappavāsiṃ ( dha . pa .219) upavutthan ’’ ti ( a . ni .3.71; su . ni .405) evamādīsu hi pa-upādisaddā vasanādikiriyāya viyogādivisiṭṭhataṃ dīpenti .
Vacanattho pana nāmapadaākhyātapadadvayaṃ upagantvā tassa padadvayassa atthaṃ sajjantīti upasaggāti daṭṭhabbo .
Kiriyāya ceva dabbassa ca sarūpavisesapakāsanahetubhūtaṃ ‘‘ evaṃ , itī ’’ ti evamādikaṃ nipātapadaṃ assapi saṃvaṇṇanāyapi icchitattā , akkharena pana kathaṃ gahitoti ce ?
Akkharehi suyyamānehi suṇantānaṃ visesavidhānassa katattā padapariyosāne padatthasampaṭipatti hoti .
Tasmā akkharenapi atthākāro gahitovāti veditabbo .
Tena vuttaṃ –
‘‘ akkharehi saṅkāseti , padehi pakāseti , akkharehi ca padehi ca ugghaṭetī ’’ ti ( netti .9) ca .
Vivaraṇā
M0.47 vitthāraṇā .Vibhajanā ca uttānīkammañca paññatti ca vibhajanuttānīkammapaññattīti samāhāre ayaṃ dvandasamāso .
Tattha vibhāgakaraṇaṃ vibhajanaṃ nāma .
Byañjanākārehi yo atthākāro niddisiyamāno , so atthākāro vivaraṇavibhajanāti dvīhi atthapadehi
V0.188 niddisito .Pākaṭakaraṇaṃ uttānīkammaṃ nāma .
Pakārehi ñāpanaṃ paññatti .
Niruttiniddesasaṅkhātehi byañjanapadehi pakāsiyamāno yo atthākāro atthi , so atthākāro uttānīkammapaññattīhi paṭiniddisito .
Etehi saṅkāsanādīhi chahi atthapadehi attho suttattho gahito , kammañca ugghaṭanādikammañca niddiṭṭhanti attho .
Yena suttatthena ugghaṭitaññuno cittasantānassa sambodhanakiriyāsaṅkhātassa ugghaṭanakammassa nibbatti bhave , so suttattho saṅkāsanāpakāsanākāro hoti .
Yena suttatthena vipañcitaññuno cittasantānassa bodhanakiriyāsaṅkhātassa vipañcanakammassa nibbatti , so suttattho vivaraṇāvibhajanākāro hoti .
Yena suttatthena neyyassa cittasantānassa pabodhanakiriyāsaṅkhātassa nayakammassa nibbatti , so suttattho uttānīkammapaññattākāro hotīti daṭṭhabbo .
Tenāha aṭṭhakathācariyo ‘‘ suttatthena hi desanāya pavattiyamānena ugghaṭitaññuādiveneyyānaṃ cittasantānassa pabodhanakiriyānibbatti , so ca suttattho saṅkāsanādiākāro ’’ ti ( netti . aṭṭha .24).
‘‘ Yathāvuttehi tīhi atthanayehi ceva chahi atthapadehi ca ayuttopi attho kiṃ koci atthi , udāhu sabbo attho yutto evā ’’ ti pucchitabbattā –
25.
‘‘ Tīṇi ca nayā anūnā , atthassa ca chappadāni gaṇitāni .
Navahi padehi bhagavato , vacanassattho samāyutto ’’ ti .
–
Gāthamāha .
Tattha tīṇīti liṅgavipallāsaniddeso , tayoti pana pakatiliṅganiddeso vattabbo .
Gaṇitā anūnā tayo atthassa nayā ca gaṇitāni anūnāni cha atthassa padāni ca niddiṭṭhāni , niddiṭṭhehi ca atthapadehi bhagavato vacanassa sabbo attho samāyutto va ayutto koci attho natthīti yojanā kātabbā .
Atthassāti suttattha ssa .
Nayāti nettiatthanayā .
Padānīti nettiatthapadāni .
26. Ye
M0.48 hārādayo niddiṭṭhā , te hārādayo sampiṇḍetvā nettippakaraṇassa padatthe sukhaggahaṇatthaṃ gaṇanavasena paricchinditvā dassento ‘‘ atthassā ’’ tiādimāha .Tattha atthassa samūhassa avayavabhūtāni navabhedāni atthapadāni suttabyañjanassa atthassa pariyeṭṭhisaṅkhātāya saṃvaṇṇanāya gaṇanato catuvīsati byañjanapadāni honti , atthapadabyañjanapadabhūtaṃ ubhayaṃ saṅkhepayato sampiṇḍayato tettiṃsā tettiṃsavidhā ettikā tettiṃsavidhāva nettīti yojanā .
Tattha
V0.189 navappadānīti tayo atthanayā , cha atthapadāni ca .Catubbīsāti soḷasa hārā , cha byañjanapadāni , dve disālocananayaaṅkusanayā cāti evaṃ tettiṃsavidhā ca netti nāma , ito vinimutto añño koci nettipadattho natthīti attho daṭṭhabbo .
‘‘ Evaṃ tettiṃsapadatthāya nettiyā hāranayānaṃ katamo desanāhāravicayahāro ’’ tiādi desanākkameneva siddho , evaṃ siddhe satipi ‘‘ soḷasa hārā paṭhaman ’’ ti ārambho ‘‘ sabbepime hārā ceva nayā ca iminā dassitakkameneva saṃvaṇṇetabbesu suttesu saṃvaṇṇanāvasena yojetabbā , na uppaṭipāṭiyā ’’ ti imamatthaṃ dīpeti .
Dīpanavacanasavanānusārena ñāpeti , tasmā evaṃ kamo dassito , assādādīnavanissaraṇāni dhammadesanāya nissayāni , phalañca dhammadesanāya phalaṃ , upāyo ca dhammadesanāya upāyo , āṇatti ca dhammadesanāya sarīraṃ .
Desanāhārassa tāsaṃ assādādīnavanissaraṇaphalupāyāṇattīnaṃ vibhāvanasabhāvattā .
Niddhāraṇena vināpi pakatiyā sabbasaṃvaṇṇetabbasuttesu anarūpāti suviññeyyattā , saṃvaṇṇanāvisesānaṃ vicayahārādīnaṃ nissayabhāvato ca paṭhamaṃ desanāhāro dassito .
Padapucchāvissajjanāpucchāpadānugītīhi saddhiṃ desanāhārapadatthānaṃ assādādīnaṃ pavicayabhāvato desanāhārānantaraṃ vicayo hāro .
Vicayahārena pavicitānaṃ atthānaṃ yuttāyuttivicāraṇabhāvato vicayahārānantaraṃ yutti hāro .
Padaṭṭhānahārassa yuttāyuttānaṃyeva atthānaṃ upapattianurūpaṃ kāraṇaparamparāya niddhāraṇattā yuttihārānantaraṃ padaṭṭhānahāro .
Yuttāyuttānaṃ
M0.49 kāraṇaparamparāya pariggahitasabhāvānaṃyeva ca dhammānaṃ avuttānampi samānalakkhaṇatāya gahaṇalakkhaṇattāya padaṭṭhānahārānantaraṃ lakkhaṇahāro .Lakkhaṇahārena atthato suttantarato niddhāritānampi dhammānaṃ nibbacanādīni vattabbāni , na sutte sarūpato āgatadhammānaṃyevāti dassanatthaṃ lakkhaṇahārānantaraṃ catubyūho hāro .
Evañhi niravasesato atthāvabodho hoti .
Catubyūhena
V0.190 hārena vuttehi nibbacanādhippāyanidānehi saddhiṃ sutte padatthānaṃ suttantarasaṃsandanasaṅkhāte pubbāparavicāre dassite tesaṃ suttapadatthānaṃ sabhāgavisabhāgadhammantarāvaṭṭanaṃ sukhena sakkā dassetunti catubyūhahārānantaraṃ āvaṭṭo hāro .Suttantarasaṃsandanassa hi sabhāgavisabhāgadhammantarāvaṭṭanayassa upāyabhāvato ‘‘ ārambhatha nikkamathā ’’ tiādigāthāya ( saṃ . ni .1.185; netti .29; peṭako .38) ārambhananikkamanabuddhasāsanayogadhunanehi vīriyasamādhipaññindriyāni niddhāretvā tesu ārambhananikkamanabuddhasāsanayogadhunanesu ananuyogassa mūlaṃ pamādoti suttantare dassito pamādo āvaṭṭitoti .
Āvaṭṭena hārena sabhāgavisabhāgadhammāvaṭṭanena payojite sādhāraṇāsādhāraṇavasena saṃkilesavodānadhammānaṃ padaṭṭhānato ceva bhūmito ca vibhāgo sakkā sukhena yojetunti āvaṭṭahārānantaraṃ vibhatti hāro .
Vibhattihārena saṃkilesavodānadhammānaṃ vibhāge kate saṃvaṇṇetabbasutte āgatā dhammā akasirena paṭipakkhato parivattetuṃ sakkāti vibhattihārānantaraṃ parivattanahāro .
Vibhattihārena hi ‘‘ sammādiṭṭhissa purisapuggalassa micchādiṭṭhi nijjiṇṇā hotī ’’ ti ( netti .35) paṭivibhattasabhāve eva dhamme parivattanahāravibhaṅge udāharīyissati .
Parivattanahārena paṭipakkhato parivattitāpi dhammā pariyāyavacanehi bodhetabbā , na saṃvaṇṇetabbasutte āgatadhammāyevāti dassanatthaṃ parivattanahārānantaraṃ vevacanahāro .
Vevacanahārena
M0.50 pariyāyato pakāsitānaṃ dhammānaṃ pabhedato paññattivasena vibhajanaṃ sukhena sakkā ñātunti vevacanahārānantaraṃ paññatti hāro .Paññattihārena pabhavapariññādipaññattivibhāgamukhena paṭiccasamuppādasaccādidhammavibhāge kate sutte āgatadhammānaṃ paṭiccasamuppādādimukhena avataraṇaṃ sakkā dassetunti paññattihārānantaraṃ otaraṇo hāro .
Otaraṇena hārena dhātāyatanādīsu otāritānaṃ saṃvaṇṇetabbasutte padatthānaṃ pucchārambhasodhanaṃ sakkā sukhena sampādetunti otaraṇahārānantaraṃ sodhano hāro .
Sodhanena
V0.191 hārena saṃvaṇṇetabbasutte padapadatthesu visodhitesu tattha tattha ekattatāya vā vemattatāya vā labbhamānasāmaññavisesabhāvo sukaro hotīti dassetuṃ sodhanahārānantaraṃ adhiṭṭhāno hāro .Sāmaññavisesabhūtesu sādhāraṇāsādhāraṇesu dhammesu adhiṭṭhānena hārena paveditesu parikkhārasaṅkhātassa sādhāraṇāsādhāraṇarūpassa paccayaheturāsissa pabhedo suviññeyyoti adhiṭṭhānahārānantaraṃ parikkhāro hāro .
Asādhāraṇe , sādhāraṇe ca kāraṇe parikkhārena hārena dassite tassa attano phalesu kāraṇākāro , tesaṃ hetuphalānaṃ pabhedato desanākāro , bhāvetabbapahātabbadhammānaṃ bhāvanāpahānāni ca niddhāretvā vuccamānāni sammā saṃvaṇṇetabbasuttassa atthaṃ tathattāvabodhāya saṃvattantīti parikkhārahārānantaraṃ samāropano hāro dassito hoti .
Idaṃ hārānaṃ dassanānukkamakāraṇaṃ daṭṭhabbaṃ .
Uddeso ugghaṭitaññuno upakārāya saṃvattati yathā , evaṃ nandiyāvaṭṭanayo ugghaṭitaññuno upakārāya saṃvattati , tasmā paṭhamaṃ nandiyāvaṭṭanayo dassito .
Niddeso vipañcitaññuno upakārāya saṃvattati yathā , evaṃ tipukkhalanayo vipañcitaññuno upakārāya saṃvattati , tasmā nandiyāvaṭṭanayānantaraṃ tipukkhalanayo .
Paṭiniddeso neyyassa upakārāya saṃvattati yathā , evaṃ sīhavikkīḷitanayo neyyassa upakārāya saṃvattati
M0.51 .Tasmā tipukkhalānantaraṃ sīhavikkīḷitanayo dassitoti tiṇṇaṃ atthanayānaṃ dassanānukkamo veditabbo .
Atthanayānaṃ disābhūtāya bhūmiyā āloketvā tesaṃ tassā disāya bhūmiyā samānayanaṃ hoti .
Na hi sakkā anoloketvā samānetunti disālocananayaṃ dassetvā aṅkusanayo dassito .
Potthakāruḷhāvachekā sabbāsu disāsu hatthigamanaṭṭhānaṃ oloketvā aṅkusena icchitaṭṭhānaṃ samānayanti .
Keci acchekā anoloketvā vinayanti .
Tesaṃ nayanamattameva , na samānayanaṃ .
Evameva paṇḍitā suttatthaṃ vaṇṇentā manasāva oloketvāva nayā netabbāti daṭṭhabbā .
Samuṭṭhānasaṃvaṇṇanā adhippāyasaṃvaṇṇanā padatthasaṃvaṇṇanā vidhianuvādasaṃvaṇṇanā nigamanasaṃvaṇṇanāti vā , payojanasaṃvaṇṇanā piṇḍatthasaṃvaṇṇanā anusandhisaṃvaṇṇanā codanāsaṃvaṇṇanā parihārasaṃvaṇṇanāti vā , upogghāṭasaṃvaṇṇanā padaviggahasaṃvaṇṇanā padatthacālanasaṃvaṇṇanā
V0.192 paccupaṭṭhānasaṃvaṇṇanāti vā , tathā ekanāḷikākathā caturassakathā nisinnavattikākathāti vā āgatā .Tattha samuṭṭhānaṃ nidānameva .
Vidhianuvādo visesavacanameva .
Upogghāṭo nidānameva .
Cālanā codanāyeva .
Paccupaṭṭhānaṃ parihārova .
Pāḷiṃ vatvā ekekapadassa atthakathanasaṅkhātā saṃvaṇṇanā ekanāḷikākathā nāma .
Paṭipakkhaṃ dassetvā paṭipakkhassa upamaṃ dassetvā sapakkhaṃ dassetvā sapakkhassa upamaṃ dassetvā kathanasaṅkhātā saṃvaṇṇanā caturassakathā nāma .
Visabhāgadhammavaseneva pariyosānaṃ gantvā puna sabhāgadhammavaseneva pariyosānagamanasaṅkhātā saṃvaṇṇanā nisinnavattikākathā nāma .
Tā sabbā saṃvaṇṇanāyopi desanāhārādīsu nettisaṃvaṇṇanāsu antogadhāyeva .
Tenāha ‘‘ yattakā hi suttassa saṃvaṇṇanāvisesā , sabbe te nettiupadesāyattā ’’ ti .
Evaṃ ettāvatā etaparamatā daṭṭhabbā
M0.52 .Hetuphalabhūmiupanisāsabhāgavisabhāgalakkhaṇanayādayo pana aṭṭhakathāyaṃ ( netti . aṭṭha .4 dvādasapada ) vitthārato vuttāti na vitthārayissāmīti .
Iti sattibalānurūpā racitā
Niddesavāraatthavibhāvanā niṭṭhitā .