Issues
Nettivibhāvinī
Nettivibhāvinī

Dvādasapadavibhāvanā

Author: _System_Pali_VRI_ @ Administrator

Dvādasapadavibhāvanā

Nettivisayaṃ sāsanavarasaṅkhātaṃ saṃvaṇṇetabbasuttaṃ yesaṃ byañjanapadānaṃ , atthapadānañca vasena ‘‘ dvādasa padāni suttan ’’ ti saṅgahavāre vuttaṃ ,‘‘ katamāni tānī ’’ ti pucchitabbattā sarūpato niddisituṃ –
23.
‘‘ Akkharaṃ padaṃ byañjanaṃ , nirutti tatheva niddeso .
Ākārachaṭṭhavacanaṃ , ettāva byañjanaṃ sabbaṃ .
24.
Saṅkāsanā pakāsanā , vivaraṇā vibhajanuttānīkammapaññatti .
Etehi chahi padehi , attho kammañca niddiṭṭhan ’’ ti .
–
GāthādvayaṃV0.187M0.46 vuttaṃ .
Aṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘ idāni yesaṃ byañjanapadānaṃ , atthapadānañca vasena ‘ dvādasa padāni ‘ suttan ’ ti vuttaṃ , tāni padāni niddisituṃ ‘ akkharapadan ’ tiādimāhā ’’ ti ( netti . aṭṭha .23) vuttaṃ .
Tattha kenaṭṭhena akkharanti ?
Akkharaṭṭhena asañcaraṇaṭṭhena .
Akārādivaṇṇo hi akārādito ikārādipariyāyaṃ nakkharati , na sañcarati , na saṅkamati .
Tenāha aṭṭhakathāyaṃ ‘‘ apariyosite pade vaṇṇo akkharaṃ pariyāyavasena akkharaṇato asañcaraṇato ’’ ti ( netti . aṭṭha .23).
Apariyosite padeti ca vibhatyantabhāvaṃ appatte dviticatukkharavantesu padesu ekadvitikkharamatteyeva akkharaṃ nāma , pariyosite padaṃ yeva , na akkharanti adhippāyo .
Padaṃ pana pavesanato atthavasena pariyāyaṃ sañcarantaṃ viya hoti , na evaṃ akārādivaṇṇo avevacanattā .
‘‘ Mā evaṃ maññasī ’’ tiādīsu vā ekakkharapadā mā -kārādi akkharaṃ nāma , vibhatyantaṃ padaṃ pana pada meva hoti .
Pajjati attho etenāti padaṃ .
Taṃ nāmākhyātopasagganipātappabhedena catubbidhaṃ .
Tattha dabbapadhānaṃ ‘‘ phasso vedanā cittan ’’ ti evamādikaṃ nāmapadaṃ .
Tattha hi dabbamāvibhūtarūpaṃ , kiriyā anāvibhūtarūpā .
Kiriyāpadhānaṃ ‘‘ phusati vedayati vijānātī ’’ ti evamādikaṃ ākhyātapadaṃ nāma .
Tattha hi phusanādikiriyā āvibhūtarūpā , dabbamanāvibhūtarūpaṃ .
Kiriyāvisesabodhahetubhūtaṃ pa-upa-itievamādikaṃ upasaggapadaṃ nāma .
‘‘ Cirappavāsiṃ ( dha . pa .219) upavutthan ’’ ti ( a . ni .3.71; su . ni .405) evamādīsu hi pa-upādisaddā vasanādikiriyāya viyogādivisiṭṭhataṃ dīpenti .
Vacanattho pana nāmapadaākhyātapadadvayaṃ upagantvā tassa padadvayassa atthaṃ sajjantīti upasaggāti daṭṭhabbo .
Kiriyāya ceva dabbassa ca sarūpavisesapakāsanahetubhūtaṃ ‘‘ evaṃ , itī ’’ ti evamādikaṃ nipātapadaṃ assapi saṃvaṇṇanāyapi icchitattā , akkharena pana kathaṃ gahitoti ce ?
Akkharehi suyyamānehi suṇantānaṃ visesavidhānassa katattā padapariyosāne padatthasampaṭipatti hoti .
Tasmā akkharenapi atthākāro gahitovāti veditabbo .
Tena vuttaṃ –
‘‘ akkharehi saṅkāseti , padehi pakāseti , akkharehi ca padehi ca ugghaṭetī ’’ ti ( netti .9) ca .
VivaraṇāM0.47 vitthāraṇā .
Vibhajanā ca uttānīkammañca paññatti ca vibhajanuttānīkammapaññattīti samāhāre ayaṃ dvandasamāso .
Tattha vibhāgakaraṇaṃ vibhajanaṃ nāma .
Byañjanākārehi yo atthākāro niddisiyamāno , so atthākāro vivaraṇavibhajanāti dvīhi atthapadehiV0.188 niddisito .
Pākaṭakaraṇaṃ uttānīkammaṃ nāma .
Pakārehi ñāpanaṃ paññatti .
Niruttiniddesasaṅkhātehi byañjanapadehi pakāsiyamāno yo atthākāro atthi , so atthākāro uttānīkammapaññattīhi paṭiniddisito .
Etehi saṅkāsanādīhi chahi atthapadehi attho suttattho gahito , kammañca ugghaṭanādikammañca niddiṭṭhanti attho .
Yena suttatthena ugghaṭitaññuno cittasantānassa sambodhanakiriyāsaṅkhātassa ugghaṭanakammassa nibbatti bhave , so suttattho saṅkāsanāpakāsanākāro hoti .
Yena suttatthena vipañcitaññuno cittasantānassa bodhanakiriyāsaṅkhātassa vipañcanakammassa nibbatti , so suttattho vivaraṇāvibhajanākāro hoti .
Yena suttatthena neyyassa cittasantānassa pabodhanakiriyāsaṅkhātassa nayakammassa nibbatti , so suttattho uttānīkammapaññattākāro hotīti daṭṭhabbo .
Tenāha aṭṭhakathācariyo ‘‘ suttatthena hi desanāya pavattiyamānena ugghaṭitaññuādiveneyyānaṃ cittasantānassa pabodhanakiriyānibbatti , so ca suttattho saṅkāsanādiākāro ’’ ti ( netti . aṭṭha .24).
‘‘ Yathāvuttehi tīhi atthanayehi ceva chahi atthapadehi ca ayuttopi attho kiṃ koci atthi , udāhu sabbo attho yutto evā ’’ ti pucchitabbattā –
25.
‘‘ Tīṇi ca nayā anūnā , atthassa ca chappadāni gaṇitāni .
Navahi padehi bhagavato , vacanassattho samāyutto ’’ ti .
–
Gāthamāha .
Tattha tīṇīti liṅgavipallāsaniddeso , tayoti pana pakatiliṅganiddeso vattabbo .
Gaṇitā anūnā tayo atthassa nayā ca gaṇitāni anūnāni cha atthassa padāni ca niddiṭṭhāni , niddiṭṭhehi ca atthapadehi bhagavato vacanassa sabbo attho samāyutto va ayutto koci attho natthīti yojanā kātabbā .
Atthassāti suttattha ssa .
Nayāti nettiatthanayā .
Padānīti nettiatthapadāni .
26. YeM0.48 hārādayo niddiṭṭhā , te hārādayo sampiṇḍetvā nettippakaraṇassa padatthe sukhaggahaṇatthaṃ gaṇanavasena paricchinditvā dassento ‘‘ atthassā ’’ tiādimāha .
Tattha atthassa samūhassa avayavabhūtāni navabhedāni atthapadāni suttabyañjanassa atthassa pariyeṭṭhisaṅkhātāya saṃvaṇṇanāya gaṇanato catuvīsati byañjanapadāni honti , atthapadabyañjanapadabhūtaṃ ubhayaṃ saṅkhepayato sampiṇḍayato tettiṃsā tettiṃsavidhā ettikā tettiṃsavidhāva nettīti yojanā .
TatthaV0.189 navappadānīti tayo atthanayā , cha atthapadāni ca .
Catubbīsāti soḷasa hārā , cha byañjanapadāni , dve disālocananayaaṅkusanayā cāti evaṃ tettiṃsavidhā ca netti nāma , ito vinimutto añño koci nettipadattho natthīti attho daṭṭhabbo .
‘‘ Evaṃ tettiṃsapadatthāya nettiyā hāranayānaṃ katamo desanāhāravicayahāro ’’ tiādi desanākkameneva siddho , evaṃ siddhe satipi ‘‘ soḷasa hārā paṭhaman ’’ ti ārambho ‘‘ sabbepime hārā ceva nayā ca iminā dassitakkameneva saṃvaṇṇetabbesu suttesu saṃvaṇṇanāvasena yojetabbā , na uppaṭipāṭiyā ’’ ti imamatthaṃ dīpeti .
Dīpanavacanasavanānusārena ñāpeti , tasmā evaṃ kamo dassito , assādādīnavanissaraṇāni dhammadesanāya nissayāni , phalañca dhammadesanāya phalaṃ , upāyo ca dhammadesanāya upāyo , āṇatti ca dhammadesanāya sarīraṃ .
Desanāhārassa tāsaṃ assādādīnavanissaraṇaphalupāyāṇattīnaṃ vibhāvanasabhāvattā .
Niddhāraṇena vināpi pakatiyā sabbasaṃvaṇṇetabbasuttesu anarūpāti suviññeyyattā , saṃvaṇṇanāvisesānaṃ vicayahārādīnaṃ nissayabhāvato ca paṭhamaṃ desanāhāro dassito .
Padapucchāvissajjanāpucchāpadānugītīhi saddhiṃ desanāhārapadatthānaṃ assādādīnaṃ pavicayabhāvato desanāhārānantaraṃ vicayo hāro .
Vicayahārena pavicitānaṃ atthānaṃ yuttāyuttivicāraṇabhāvato vicayahārānantaraṃ yutti hāro .
Padaṭṭhānahārassa yuttāyuttānaṃyeva atthānaṃ upapattianurūpaṃ kāraṇaparamparāya niddhāraṇattā yuttihārānantaraṃ padaṭṭhānahāro .
YuttāyuttānaṃM0.49 kāraṇaparamparāya pariggahitasabhāvānaṃyeva ca dhammānaṃ avuttānampi samānalakkhaṇatāya gahaṇalakkhaṇattāya padaṭṭhānahārānantaraṃ lakkhaṇahāro .
Lakkhaṇahārena atthato suttantarato niddhāritānampi dhammānaṃ nibbacanādīni vattabbāni , na sutte sarūpato āgatadhammānaṃyevāti dassanatthaṃ lakkhaṇahārānantaraṃ catubyūho hāro .
Evañhi niravasesato atthāvabodho hoti .
CatubyūhenaV0.190 hārena vuttehi nibbacanādhippāyanidānehi saddhiṃ sutte padatthānaṃ suttantarasaṃsandanasaṅkhāte pubbāparavicāre dassite tesaṃ suttapadatthānaṃ sabhāgavisabhāgadhammantarāvaṭṭanaṃ sukhena sakkā dassetunti catubyūhahārānantaraṃ āvaṭṭo hāro .
Suttantarasaṃsandanassa hi sabhāgavisabhāgadhammantarāvaṭṭanayassa upāyabhāvato ‘‘ ārambhatha nikkamathā ’’ tiādigāthāya ( saṃ . ni .1.185; netti .29; peṭako .38) ārambhananikkamanabuddhasāsanayogadhunanehi vīriyasamādhipaññindriyāni niddhāretvā tesu ārambhananikkamanabuddhasāsanayogadhunanesu ananuyogassa mūlaṃ pamādoti suttantare dassito pamādo āvaṭṭitoti .
Āvaṭṭena hārena sabhāgavisabhāgadhammāvaṭṭanena payojite sādhāraṇāsādhāraṇavasena saṃkilesavodānadhammānaṃ padaṭṭhānato ceva bhūmito ca vibhāgo sakkā sukhena yojetunti āvaṭṭahārānantaraṃ vibhatti hāro .
Vibhattihārena saṃkilesavodānadhammānaṃ vibhāge kate saṃvaṇṇetabbasutte āgatā dhammā akasirena paṭipakkhato parivattetuṃ sakkāti vibhattihārānantaraṃ parivattanahāro .
Vibhattihārena hi ‘‘ sammādiṭṭhissa purisapuggalassa micchādiṭṭhi nijjiṇṇā hotī ’’ ti ( netti .35) paṭivibhattasabhāve eva dhamme parivattanahāravibhaṅge udāharīyissati .
Parivattanahārena paṭipakkhato parivattitāpi dhammā pariyāyavacanehi bodhetabbā , na saṃvaṇṇetabbasutte āgatadhammāyevāti dassanatthaṃ parivattanahārānantaraṃ vevacanahāro .
VevacanahārenaM0.50 pariyāyato pakāsitānaṃ dhammānaṃ pabhedato paññattivasena vibhajanaṃ sukhena sakkā ñātunti vevacanahārānantaraṃ paññatti hāro .
Paññattihārena pabhavapariññādipaññattivibhāgamukhena paṭiccasamuppādasaccādidhammavibhāge kate sutte āgatadhammānaṃ paṭiccasamuppādādimukhena avataraṇaṃ sakkā dassetunti paññattihārānantaraṃ otaraṇo hāro .
Otaraṇena hārena dhātāyatanādīsu otāritānaṃ saṃvaṇṇetabbasutte padatthānaṃ pucchārambhasodhanaṃ sakkā sukhena sampādetunti otaraṇahārānantaraṃ sodhano hāro .
SodhanenaV0.191 hārena saṃvaṇṇetabbasutte padapadatthesu visodhitesu tattha tattha ekattatāya vā vemattatāya vā labbhamānasāmaññavisesabhāvo sukaro hotīti dassetuṃ sodhanahārānantaraṃ adhiṭṭhāno hāro .
Sāmaññavisesabhūtesu sādhāraṇāsādhāraṇesu dhammesu adhiṭṭhānena hārena paveditesu parikkhārasaṅkhātassa sādhāraṇāsādhāraṇarūpassa paccayaheturāsissa pabhedo suviññeyyoti adhiṭṭhānahārānantaraṃ parikkhāro hāro .
Asādhāraṇe , sādhāraṇe ca kāraṇe parikkhārena hārena dassite tassa attano phalesu kāraṇākāro , tesaṃ hetuphalānaṃ pabhedato desanākāro , bhāvetabbapahātabbadhammānaṃ bhāvanāpahānāni ca niddhāretvā vuccamānāni sammā saṃvaṇṇetabbasuttassa atthaṃ tathattāvabodhāya saṃvattantīti parikkhārahārānantaraṃ samāropano hāro dassito hoti .
Idaṃ hārānaṃ dassanānukkamakāraṇaṃ daṭṭhabbaṃ .
Uddeso ugghaṭitaññuno upakārāya saṃvattati yathā , evaṃ nandiyāvaṭṭanayo ugghaṭitaññuno upakārāya saṃvattati , tasmā paṭhamaṃ nandiyāvaṭṭanayo dassito .
Niddeso vipañcitaññuno upakārāya saṃvattati yathā , evaṃ tipukkhalanayo vipañcitaññuno upakārāya saṃvattati , tasmā nandiyāvaṭṭanayānantaraṃ tipukkhalanayo .
Paṭiniddeso neyyassa upakārāya saṃvattati yathā , evaṃ sīhavikkīḷitanayo neyyassa upakārāya saṃvattatiM0.51 .
Tasmā tipukkhalānantaraṃ sīhavikkīḷitanayo dassitoti tiṇṇaṃ atthanayānaṃ dassanānukkamo veditabbo .
Atthanayānaṃ disābhūtāya bhūmiyā āloketvā tesaṃ tassā disāya bhūmiyā samānayanaṃ hoti .
Na hi sakkā anoloketvā samānetunti disālocananayaṃ dassetvā aṅkusanayo dassito .
Potthakāruḷhāvachekā sabbāsu disāsu hatthigamanaṭṭhānaṃ oloketvā aṅkusena icchitaṭṭhānaṃ samānayanti .
Keci acchekā anoloketvā vinayanti .
Tesaṃ nayanamattameva , na samānayanaṃ .
Evameva paṇḍitā suttatthaṃ vaṇṇentā manasāva oloketvāva nayā netabbāti daṭṭhabbā .
Samuṭṭhānasaṃvaṇṇanā adhippāyasaṃvaṇṇanā padatthasaṃvaṇṇanā vidhianuvādasaṃvaṇṇanā nigamanasaṃvaṇṇanāti vā , payojanasaṃvaṇṇanā piṇḍatthasaṃvaṇṇanā anusandhisaṃvaṇṇanā codanāsaṃvaṇṇanā parihārasaṃvaṇṇanāti vā , upogghāṭasaṃvaṇṇanā padaviggahasaṃvaṇṇanā padatthacālanasaṃvaṇṇanāV0.192 paccupaṭṭhānasaṃvaṇṇanāti vā , tathā ekanāḷikākathā caturassakathā nisinnavattikākathāti vā āgatā .
Tattha samuṭṭhānaṃ nidānameva .
Vidhianuvādo visesavacanameva .
Upogghāṭo nidānameva .
Cālanā codanāyeva .
Paccupaṭṭhānaṃ parihārova .
Pāḷiṃ vatvā ekekapadassa atthakathanasaṅkhātā saṃvaṇṇanā ekanāḷikākathā nāma .
Paṭipakkhaṃ dassetvā paṭipakkhassa upamaṃ dassetvā sapakkhaṃ dassetvā sapakkhassa upamaṃ dassetvā kathanasaṅkhātā saṃvaṇṇanā caturassakathā nāma .
Visabhāgadhammavaseneva pariyosānaṃ gantvā puna sabhāgadhammavaseneva pariyosānagamanasaṅkhātā saṃvaṇṇanā nisinnavattikākathā nāma .
Tā sabbā saṃvaṇṇanāyopi desanāhārādīsu nettisaṃvaṇṇanāsu antogadhāyeva .
Tenāha ‘‘ yattakā hi suttassa saṃvaṇṇanāvisesā , sabbe te nettiupadesāyattā ’’ ti .
Evaṃ ettāvatā etaparamatā daṭṭhabbāM0.52 .
Hetuphalabhūmiupanisāsabhāgavisabhāgalakkhaṇanayādayo pana aṭṭhakathāyaṃ ( netti . aṭṭha .4 dvādasapada ) vitthārato vuttāti na vitthārayissāmīti .
Iti sattibalānurūpā racitā
Niddesavāraatthavibhāvanā niṭṭhitā .