Issues
Nettivibhāvinī
Nettivibhāvinī

8. Vibhattihāravibhaṅgavibhāvanā

Author: _System_Pali_VRI_ @ Administrator

8. Vibhattihāravibhaṅgavibhāvanā

33. YenaV0.297 yena saṃvaṇṇanāvisesabhūtena āvaṭṭahāravibhaṅgena āvaṭṭetabbā padaṭṭhānādayo vibhattā , so saṃvaṇṇanāvisesabhūto āvaṭṭahāravibhaṅgo paripuṇṇo ,‘‘ tattha katamo vibhattihāravibhaṅgo ’’ ti pucchitabbattā ‘‘ tattha katamo vibhattihāro ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha tatthāti tesu niddiṭṭhesu soḷasasu desanāhārādīsu katamo saṃvaṇṇanāviseso vibhattihāro vibhattihāravibhaṅgo nāmāti pucchati .
‘‘ Dhammañca padaṭṭhānaṃ bhūmiñcā ’’ tiādiniddesassa idāni mayā vuccamāno ‘‘ dve suttānī ’’ tiādiko vitthārabhūto saṃvaṇṇanāviseso vibhattihāro vibhattihāravibhaṅgo nāmāti attho gahetabbo .
‘‘ Yesu suttesu vuttā dhammapadaṭṭhānabhūmiyo iminā vibhattihārena vibhattā , tāni suttāni kittakānī ’’ ti pucchitabbattā tāni suttāni paṭhamaṃ dassetuṃ ‘‘ dve suttāni vāsanābhāgiyañca nibbedhabhāgiyañcā ’’ ti vuttaṃ .
Tattha vāsanābhāgiyan ti puññabhāvanā vāsanā nāma , vāsanāya bhāgo koṭṭhāso vāsanābhāgo , vāsanābhāge vācakabhāvena niyuttaṃM0.168 suttanti vāsanābhāgiyaṃ , katamaṃ taṃ ?
Yasmiṃ sutte tīṇi puññakiriyavatthūni bhagavatā desitāni , taṃ suttaṃ vāsanābhāgiyaṃ .
Nibbedhabhāgiyan ti lobhakkhandhādīnaṃ nibbijjhanaṃ padālanaṃ nibbedho , nibbedhassa bhāgo koṭṭhāso nibbedhabhāgo , nibbedhabhāge vācakabhāvena niyuttaṃ suttanti nibbedhabhāgiyaṃ , katamaṃ taṃ ?
Yasmiṃ sutte sekkhāsekkhadhammā bhagavatā desitā , taṃ suttaṃ nibbedhabhāgiyaṃ .
‘‘ Tesaṃ suttānaṃ paṭiggāhakā puggalā yāhi paṭipadāhi sampajjanti , tā paṭipadā kittikā ’’ ti pucchitabbattā ‘‘ dve paṭipadā ’’ tiādi vuttaṃ .
Dānasīlabhāvanāmayapuññabhāge bhavā paṭipadāti puññabhāgiyā .
Phalabhāge bhavā paṭipadāti phalabhāgiyā .
‘‘ Yesu sīlesu ṭhitā paṭiggāhakā paṭipajjanti , tāni sīlāni kittakānī ’’ ti pucchitabbattā ‘‘ dve sīlānī ’’ tiādi vuttaṃ .
Saṃvarati etena saṃvarenāti saṃvaro , so saṃvaro pātimokkhasaṃvaro , satisaṃvaro , ñāṇasaṃvaro , khantisaṃvaro , vīriyasaṃvaroti pañcavidho .
Sabbopi pāpasaṃvaraṇato saṃvaro , lokiyalokuttarasampattiṭṭhānattā sīlaṃ nāma .
Pajahati etena pahātabbeti pahānaṃ , pajahanaṃ vā pahānaṃ , tañca pahānaṃ tadaṅgappahānaṃ , vikkhambhanappahānaṃ , samucchedappahānaṃ , paṭipassaddhippahānaṃ , nissaraṇappahānanti pañcavidhaṃ .
Tattha nissaraṇappahānaṃ vajjetvā catubbidhaṃ pahānaṃ vuttanayena sīlaṃ nāma .
‘‘ TesuV0.298 suttādīsu bhagavā katamaṃ suttaṃ katamāya paṭipadāya desayati , katarasmiṃ sīle ṭhito puggalo katamena sīlena brahmacārī bhavatī ’’ ti pucchitabbattā tathā vibhajitvā dassetuṃ ‘‘ tattha bhagavā ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha tesu vāsanābhāgiyādīsu suttesu vāsanābhāgiyaṃ suttaṃ tattha tāsu puññabhāgiyādipaṭipadāsu puññabhāgiyāya paṭipadāya bhagavā yassa puggalassa desayati , so vāsanābhāgiyasuttapaṭiggāhako puggalo tattha saṃvarasīlādīsu saṃvarasīle ṭhito hutvā tena saṃvarasīlasaṅkhātena brahmacariyena seṭṭhacariyena brahmacārī seṭṭhācārapūrako bhavati .
Tattha tesu vāsanābhāgiyādīsu suttesu nibbedhabhāgiyaṃ suttaṃ tattha tāsu puññabhāgiyādipaṭipadāsu phalabhāgiyāya paṭipadāya yassa puggalassa bhagavā desayati , so nibbedhabhāgiyasuttapaṭiggāhako puggalo tattha saṃvarasīlādīsu pahānasīle samucchedappassaddhippahānavasenaM0.169 ṭhito hutvā tena pahānasīlasaṅkhātena visesabhūtena maggasaṅkhātena brahmacariyena brahmacārī bhavatīti yojanā kātabbā .
‘‘ Vāsanābhāgiyasuttādīsu katamaṃ vāsanābhāgiyaṃ suttan ’’ ti pucchitabbattā ‘‘ tattha kataman ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha tatthāti tesu vāsanābhāgiyasuttādīsu .
Dānakathāti sappurisadānadānaphalaasappurisadānadānaphalakathā .
Sīlakathāti pañcasīlādisīlaphalakathā .
Saggakathāti saggasampattisukhakathā ceva sagge nibbattāpakapuññakathā ca .
Ādīnavoti ādīnavadassako suttanto .
Ānisaṃsoti ānisaṃsadassako suttanto .
Vāsanābhāgiyaṃ suttaṃ nāmāti yojanā .
‘‘ Tattha kataman ’’ tiādīsu anusandhyattho vuttanayova .
Yā desanā catusaccappakāsanā , sā desanā nibbedhabhāgiyaṃ suttaṃ nāmāti yojanā .
Evañca sati vāsanābhāgiyasuttassapi nibbedhabhāgiyasuttabhāvo āpajjeyya catusaccappakāsanatoti codanaṃ manasi katvā ‘‘ vāsanābhāgiye sutte ’’ tiādi vuttaṃ .
Vāsanābhāgiye sutte pajānanā vuṭṭhānagāminivipassanā ariyamaggapadaṭṭhānabhūtā paññā natthi , maggo ariyamaggo natthi , phalaṃ ariyaphalaṃ natthi .
Nibbedhabhāgiye sutte pana pajānanādayo atthi , vāsanābhāgiye sutte natthi .
‘‘ Pajānanā ’’ tiādinā catusaccappakāsanā dānakathādikā nibbedhabhāgiye sutte antogadhā , itaraṃyeva vāsanābhāgiyasuttanti nāmāti dasseti .
Yesu suttesu vuttā dhammapadaṭṭhānabhūmiyo vibhattā , tāni suttāni dveyeva na honti , kasmā ‘‘ dveyeva suttāni niddhāritānī ’’ ti ce vadeyyuṃ ?
Asaṅkarato sutte vuttānaṃ dhammapadaṭṭhānabhūmīnaṃ vibhajitabbānaṃ suviññeyyattā .
‘‘ Yadi evaṃ saṃkilesabhāgiyaasekkhabhāgiyasuttānipi niddhāritāni asaṅkarattā ’’ ti ce vadeyyuṃ ?
No niddhāritāni , vāsanābhāgiyasutte niddhārite saṃkilesabhāgiyasuttampi niddhāritaṃ , saṃkilesadhammato nissaṭṭhadhammānaṃyeva vāsanābhāgiyadhammattā nibbedhabhāgiyasutte ca niddhārite asekkhabhāgiyasuttampi niddhāritaṃ anaññattā .
‘‘ YesuV0.299 suttesu vuttā dhammapadaṭṭhānabhūmiyo vibhattihārena vibhattā , tāni suttāni katamena phalena yojayitabbānī ’’ ti pucchitabbattā ‘‘ imāni cattāri suttānī ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha imāni cattāri suttānītiM0.170 yathāniddhāritāni vāsanābhāgiyanibbedhabhāgiyasuttāni ceva taṃniddhāraṇena niddhāritāni saṃkilesabhāgiyaasekkhabhāgiyasuttāni cāti cattāri suttāni imesaṃ yeva catunnaṃ suttānaṃ desanāya nayena nītena phalena sabbato sabbabhāgena saṃvarasīlappahāna sīlena brahmacariyena yojayitabbāni .
Yojentena ca sabbato sabbabhāgena ca padādi vicayena hārena saṃvarasīlādikaṃ phalaṃ vicinitvā yuttihārena yuttaṃ phalaṃ gavesitvā ‘‘ idaṃ phalaṃ imassa puggalassa phalaṃ , idaṃ phalaṃ imassa suttassa phalan ’’ ti suttāni visuṃ visuṃ phalena yojayitabbānīti attho gahetabbo .
‘‘ Kittakena phalena brahmacariyena yojetabbānī ’’ ti pucchitabbattā ‘‘ yāvatikā ñāṇassa bhūmī ’’ ti vuttaṃ .
Bhagavatā desitena vāsanābhāgiyasuttena siddhā yāvatikā puññabhāgiyā paṭipadādayo vibhajana ñāṇassa bhūmi ārammaṇā bhavitumarahanti , tāvatikāhi bhūmīhi vāsanābhāgiyasuttaṃ yojayitabbaṃ .
Nibbedhabhāgiyasuttena siddhā yāvatikā phalabhāgiyā paṭipadādayo vibhajana ñāṇassa bhūmi ārammaṇā bhavitumarahanti , tāvatikāhi bhūmīhi nibbedhabhāgiyasuttaṃ yojetabbaṃ .
Itaradvayampi suttaṃ yathāsambhavaṃ yojetabbaṃ .
Etena ñāṇassa bhūmīnaṃ suttatthānaṃ bahuvidhattaṃ dasseti .
34. Vāsanābhāgiyasuttādīsu vuttā dhammā vāsanābhāgiyanibbedhabhāgiyabhāvehi ācariyena vibhattā , amhehi ca ñātā ,‘‘ kathaṃ saṃkilesabhāgiyaasekkhābhāgiyabhāvehi asādhāraṇāsādhāraṇabhāvehi vibhajitabbā ’’ ti pucchitabbattā ‘‘ tattha katame dhammā sādhāraṇā ’’ tiādi āraddhaṃ .
Aṭṭhakathāya pana –
‘‘ Evaṃ vāsanābhāgiyanibbedhabhāgiyabhāvehi dhamme ekadesena vibhajitvā idāni tesaṃ kilesabhāgiyaasekkhabhāgiyabhāvehi sādhāraṇāsādhāraṇabhāvehi vibhajituṃ ‘ tattha katame dhammā sādhāraṇā ’ tiādi āraddhan ’’ ti ( netti . aṭṭha .34)–
Vuttaṃ .
Tattha tatthāti ye dhammā sutte vuttā vibhattihārena vibhajitabbā , tesu dhammesu katame dhammā sādhāraṇāti pucchati , dve dhammā sādhāraṇātiM0.171 vissajjeti .
Te dve dhamme sarūpato dassetuṃ ‘‘ nāmasādhāraṇā , vatthusādhāraṇā cā ’’ ti vuttaṃ .
Tattha nāmasādhāraṇāti nāmena nāmapaññattiyāV0.300 sādhāraṇā samānā ,‘‘ kusalā ’’ ti nāmena ekavīsati cittuppādā samānā ,‘‘ akusalā ’’ tyādināmena dvādasa cittuppādā samānā , kusalādināmapaññattivacanena vacanīyā atthā kusalādināmasādhāraṇāti vuttā .
Tena ṭīkāyaṃ –
‘‘ Nāmaṃ nāmapaññatti , taṃmukheneva saddato tadatthāvagamo .
Saddena ca sāmaññarūpeneva tathārūpassa atthassa gahaṇaṃ , na visesarūpena .
Tasmā saddavacanīyā atthā sādhāraṇarūpanāmāyattagahaṇīyatāya nāmasādhāraṇā vuttā ’’ ti –
Vuttaṃ .
Vatthusādhāraṇāti patiṭṭhānabhūtena vatthunā sādhāraṇā .
Yasmiṃ patiṭṭhānabhūte santāne vā cittuppādādimhi vā ye dhammā pavattanti , te dhammā tena santānena vā vatthunā tena cittuppādādinā vā sādhāraṇā samānāti attho .
Ekasantāne patitattā phusanādisabhāvato bhinnāpi vatthusādhāraṇā samānavatthukāyeva bhavantīti vibhattihārena vibhajitvāti vuttaṃ hoti .
‘‘ Kiṃ nāmasādhāraṇavatthusādhāraṇāyeva vibhajitabbā , aññaṃ vibhajitabbaṃ natthī ’’ ti pucchitabbattā ‘‘ yaṃ vā panā ’’ tiādi vuttaṃ .
Nāmasādhāraṇavatthusādhāraṇehi aññaṃ yaṃ vā pana kiccasādhāraṇapaccayasādhāraṇapaṭipakkhādisādhāraṇampi dhammajātaṃ evaṃjātiyaṃ sādhāraṇajātiyaṃ , tampi sabbaṃ vicayahārena vicinitvā yuttihārena gavesitvā yuttaṃ sādhāraṇaṃ vibhattihārena vibhajitabbanti adhippāyo .
‘‘ Tesu nāmasādhāraṇādīsu katame nāmasādhāraṇā , katame vatthusādhāraṇā ’’ ti pucchitabbattā ‘‘ micchattaniyatānaṃ sattānan ’’ tiādi vuttaṃ .
Mātughātakādīnaṃ channaṃ micchattaniyatakammakarānaṃ sattānañca duggatiahetukasugatiahetukaduhetukatihetukānaṃ catunnaṃ puthujjanānaṃ aniyatakammakarānaṃ sattānañca santāne pavattā dassanapahātabbā kilesā dassanapahātabbanāmasādhāraṇā samānā bhavanti sakkāyadiṭṭhivicikicchāsīlabbataparāmasanavasena bhinnasabhāvānampi dassanapahātabbanāmanātivattanato .
Vuttappakārānaṃ niyatāniyatasattānaṃM0.172 dassanapahātabbānaṃ kilesānaṃ patiṭṭhānavatthubhāvato vatthusādhāraṇā ca samānavatthukāti attho .
Puthujjanassa duggatiahetukādicatubbidhasattassa , sotāpannassa ca santāne pavattā kāmarāgabyāpādā kilesā kāmarāgabyāpādanāmasādhāraṇā samānā bhavanti sakadāgāmimaggappahātabbaanāgāmimaggappahātabbavasena bhinnasabhāvānampi kāmarāgabyāpādanāmanātivattanato .
Vuttappakārassa puthujjanassa , sotāpannassa ca kāmarāgabyāpādānaṃ patiṭṭhānavatthubhāvato vatthusādhāraṇā samānavatthukāti attho ca gahetabbo .
Puthujjanassa , anāgāmissa ca santāne pavattā uddhaṃbhāgiyā saṃyojanā uddhambhāgiyanāmasādhāraṇā samānā bhavanti rūparāgādivasena bhinnasabhāvānampiV0.301 uddhaṃbhāgiyanāmanātivattanato .
Puthujjanassa , anāgāmissa ca uddhaṃbhāgiyānaṃ patiṭṭhānavatthubhāvato vatthusādhāraṇā samānavatthukāti attho ca gahetabbo .
Tena vuttaṃ ṭīkāyaṃ –
‘‘ dassanapahātabbānañhi yathā micchattaniyatasattā pavattiṭṭhānaṃ , evaṃ aniyatāpī ’’ ti vuttaṃ .
Saṅkhepato pana saṃkilesapakkhe pahānekaṭṭhā kilesā nāmasādhāraṇā honti , sahajekaṭṭhā kilesā vatthusādhāraṇāti daṭṭhabbā .
Saṃkilesapakkhe sādhāraṇā ācariyena vibhattā , amhehi ca ñātā ,‘‘ kathaṃ vodānapakkhe sādhāraṇā vibhattā ’’ ti pucchitabbattā ‘‘ yaṃ kiñci ariyasāvako ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha yaṃ kiñcīti sāmaññavasena vuttā paṭhamajjhānasamāpattiādikā lokiyā samāpattiyeva gahitā .
Ariyasāvakoti ariyassa bhagavato sāvako ariyasāvakoti vattabbo , jhānalābhī ca phalaṭṭho ca puggalo , na maggaṭṭho .
Maggaṭṭho hi lokiyaṃ yaṃ kiñci samāpattiṃ na samāpajjati .
Sabbā sā lokiyasamāpatti rūpāvacarā arūpāvacarā dibbavihāro brahmavihāro paṭhamajjhānasamāpattīti evamādīhi pariyāyehi sādhāraṇā taṃsamaṅgīhi vītarāgāvītarāgehi sādhāraṇā lokiyasamāpattināmanātivattanato ca vītarāgāvītarāgehi samāpajjitabbato ca .
‘‘ Ariyasāvako ca lokiyaṃ samāpattiṃ samāpajjanto odhiso odhiso samāpajjati , evaṃ sati kathaṃ vītarāgehi sādhāraṇāti saddahitabbā ’’ ti vattabbattā ‘‘ sādhāraṇā hi dhammā ’’ tiādi vuttaṃ .
Aṭṭhakathāyaṃ pana –
‘‘ kathaṃ te odhiso gahitā , athaM0.173 odhiso gahetabbā , kathaṃ sādhāraṇāti anuyogaṃ manasi katvā taṃ visodhento āha –
‘ sādhāraṇā hi dhammā evaṃ aññamaññan ’ tiādī ’’ ti vuttaṃ .
Tattha evaṃ vītarāgāvītarāgehi odhiso odhiso samāpajjitabbā dhammā paraṃ paraṃ pacchā pacchā pavattiyamānaṃ dhammajātaṃ sakaṃ sakaṃ pubbe pubbe jātaṃ ‘‘ lokiyasamāpattī ’’ ti nāmaṃ niyata visayaṃ aññamaññaṃ hutvā hi yasmā nātivattanti , tasmā sādhāraṇāti saddahitabbā gahetabbāti attho .
‘‘ Paraṃ paraṃ samāpajjanto kathaṃ nātivattatī ’’ ti vattabbattā nātivattanaṃ pākaṭaṃ kātuṃ ‘‘ yopī ’’ tiādi vuttaṃ .
Yo ariyasāvako vā avītarāgo vā .
Imehi lokiyasamāpatti dhammehi samannāgato , so ariyasāvako vā avītarāgo vā paraṃ paraṃ samāpajjantopi taṃ dhammaṃ lokiyaṃ samāpattidhammaṃ nātivattati , aññaṃ upagantvā nātikkamatīti attho .
Yehi lokiyasamāpattidhammehi samannāgato , ime lokiyasamāpatti dhammā sādhāraṇāvāti daṭṭhabbā .
‘‘ Vāsanābhāgiyādisuttesu vuttā ye dhammā iminā vibhattihārena vibhattā , yesu dhammesu katame dhammā asādhāraṇā ’’ ti pucchitabbattā ‘‘ tattha katame dhammā asādhāraṇā ’’ tiādi vuttaṃ .
TatthaV0.302 tesu vibhajitabbesu dhammesu katame dhammā asādhāraṇāti pucchati , pucchitvā yāva desanaṃ upādāya asādhāraṇā dhammā gavesitabbā ,‘‘ sekkhāsekkhā ’’ ti vā gavesitabbā ,‘‘ bhabbābhabbā ’’ ti vā gavesitabbā .
Atha vā yāva ‘‘ sekkhāsekkhā bhabbābhabbā ’’ ti desanā vuttā , tāva desanaṃ upādāya asādhāraṇā gavesitabbā .
Kathaṃ gavesitabbā ?
Ariyesu sekkhāsekkhadhammavasena ‘‘ sekkhā ’’ ti nāmaṃ asekkhena asādhāraṇaṃ ,‘‘ asekkhā ’’ ti nāmaṃ sekkhena asādhāraṇanti vā , anariyesu ‘‘ bhabbā ’’ ti nāmaṃ abhabbena asādhāraṇaṃ ,‘‘ abhabbā ’’ ti nāmaṃ bhabbena asādhāraṇanti vā gavesitabbā .
Kāmarāgabyāpādā saṃyojanā appahīnattā anusayabhāvena uppajjanārahattā aṭṭhamakassa sotāpattimaggaṭṭhassa ca sotāpannassa phalaṭṭhassa ca sādhāraṇā bhavanti , dhammatā dhammasabhāvo asādhāraṇo .
Idaṃ vuttaṃ hoti –
‘‘ aṭṭhamakassa sotāpattimaggaṭṭhatā sotāpannassa asādhāraṇā , sotāpannassaM0.174 sotāpannaphalaṭṭhatā ca aṭṭhamakassa sotāpattimaggaṭṭhassa asādhāraṇā .
Aṭṭhamakassa vā pahīyamānakilesatā sotāpannassa asādhāraṇā , sotāpannassa pahīnakilesatā ca aṭṭhamakassa asādhāraṇā ’’ ti .
Uddhambhāgiyā saṃyojanā appahīnattā anusayabhāvena uppajjanārahattā aṭṭhamakassa maggaṭṭhabhāvena aṭṭhamakasadisassa anāgāmimaggaṭṭhassa ca anāgāmissa phalaṭṭhassa ca sādhāraṇā , dhammatā dhammasabhāvo asādhāraṇā .
Idaṃ vuttaṃ hoti –
‘‘ aṭṭhamakassa anāgāmimaggaṭṭhatā anāgāmissa phalaṭṭhassa asādhāraṇā , anāgāmissa anāgāmiphalaṭṭhatā ca aṭṭhamakassa asādhāraṇā .
Aṭṭhamakassa vā pahīyamānakilesatā anāgāmissa asādhāraṇā , anāgāmissa phalaṭṭhassa pahīnakilesatā ca aṭṭhamakassa asādhāraṇā ’’ ti .
‘‘ Maggaṭṭhatā phalaṭṭhatāya asādhāraṇā , phalaṭṭhatā ca maggaṭṭhatāya asādhāraṇā ’’ tipi vattuṃ vaṭṭati .
Sabbesaṃ sattannaṃ sekkhānaṃ puggalānaṃ nāmaṃ ‘‘ sekkhā ’’ ti nāmaṃ sādhāraṇaṃ .
Dhammatā asādhāraṇāti catunnaṃ maggaṭṭhānaṃ taṃtaṃmaggaṭṭhatā aññamaññaṃ maggaṭṭhānaṃ asādhāraṇā .
Heṭṭhimaphalattayaṭṭhānañca asādhāraṇā , heṭṭhimaphalattayaṭṭhānaṃ taṃtaṃphalaṭṭhatā ca aññamaññaṃ phalaṭṭhānaṃ asādhāraṇā , catunnaṃ maggaṭṭhānañca asādhāraṇāti attho .
‘‘ Sekkhānaṃ taṃtaṃmaggaṭṭhatā taṃtaṃphalaṭṭhatāya asādhāraṇā , taṃtaṃphalaṭṭhatā ca taṃtaṃmaggaṭṭhatāya asādhāraṇā ’’ ti vattumpi vaṭṭati .
Sabbesaṃ paṭipannakānan ti phalatthāya paṭipajjantīti paṭipannakā , tesaṃ maggasamaṅgīnaṃ catunnaṃ puggalānaṃ nāmaṃ ‘‘ paṭipannakā ’’ ti nāmaṃ sādhāraṇaṃ , dhammatā taṃtaṃmaggaṭṭhatā asādhāraṇā .
Sabbesaṃ sekkhānaṃ sattannaṃ puggalānaṃ sekkhānaṃ sīlaṃ sādhāraṇaṃ , dhammatā taṃtaṃmaggaṭṭhaphalaṭṭhatā asādhāraṇāti .
Vāsanābhāgiyasaṃkilesabhāgiyasuttesu vuttā dassanenapahātabbādayo ceva nibbedhabhāgiyaasekkhabhāgiyasuttesu vuttā sekkhādayo ca dhammā sādhāraṇāsādhāraṇabhedena vibhattihārena vibhajitabbāti adhippāyo veditabbo .
‘‘ Aṭṭhamakassā ’’ tiādināV0.303 ariyesu puggalesu asādhāraṇā ācariyena vibhattā , amhehi ca ñātā ,‘‘ kathaṃ anariyesu asādhāraṇā vibhattā ’’ ti pucchitabbattā ariyesu vuttanayānusārena anariyesupi vibhajitvā gavesitabbāti dassetuṃ ‘‘ evaṃ visesānupassinā ’’ tiādi vuttaṃM0.175 .
Aṭṭhakathāyaṃ pana –
‘‘ evaṃ ‘ aṭṭhamakassā ’ tiādinā ariyapuggalesu asādhāraṇadhammaṃ dassetvā itaresu nayadassanatthaṃ ‘ evaṃ visesānupassinā ’ tiādi vuttan ’’ ti vuttaṃ .
Evaṃ ariyesu vuttanayānusārena bhabbābhabbesu anariyesu visesānupassinā asādhāraṇato visesaṃ asādhāraṇaṃ anupassinā gavesakena paṇḍitena bhabbābhabbesupi hīnukkaṭṭhamajjhimaṃ upādāya gavesitabbaṃ .
Kathaṃ ?
Mātughātādivasena pavattānaṃ paṭighasampayuttadiṭṭhisampayuttasattamajavanacittuppādānaṃ micchattaniyatānaṃ taṃsamaṅgīnaṃ vā tathāpavattā paṭhamajavanacittupādādayo aniyatā dhammā paṭighasampayuttādibhāvena sādhāraṇā , micchattaniyatā dhammā ekacittuppādattā asādhāraṇā .
Yathā hi cittaṃ ‘‘ cittasaṃsaṭṭhan ’’ ti na vattabbaṃ , evaṃ micchattaniyatāpi ‘‘ micchattaniyatasādhāraṇā ’’ ti na vattabbā .
Micchattaniyatesupi niyatamicchādiṭṭhikānaṃ diṭṭhisampayuttasattamajavanacittuppādasamaṅgīnaṃ aniyatā diṭṭhisampayuttapaṭhamajavanacittuppādādayo dhammā diṭṭhisampayuttādibhāvena sādhāraṇā , niyatamicchādiṭṭhi ekacittuppādasamaṅgībhāvato asādhāraṇā .
Tenāha aṭṭhakathācariyo –
‘‘ Micchattaniyatānaṃ aniyatā dhammā sādhāraṇa , micchattaniyatā dhammā asādhāraṇā .
Micchattaniyatesupi niyatamicchādiṭṭhikānaṃ aniyatā dhammā sādhāraṇā , niyatamicchādiṭṭhi asādhāraṇāti iminā nayena visesānupassinā veditabbā ’’ ti ( netti . aṭṭha .34).
Tattha ‘‘ iminā nayenā ’’ ti iminā micchattaniyatānaṃ uppajjituṃ bhabbā aniyatā dhammā sādhāraṇā , uppajjituṃ abhabbā aniyatā dhammā asādhāraṇāti gahitā .
Tena vuttaṃ ‘‘ bhabbābhabbā ’’ ti .
Tathā hīnassa hīno hīnabhāvena sādhāraṇo , majjhimukkaṭṭhā asādhāraṇā .
Majjhimassa majjhimo sādhāraṇo , hīnukkaṭṭhā asādhāraṇā .
Ukkaṭṭhassa ukkaṭṭho ukkaṭṭhabhāvena sādhāraṇo , hīnamajjhimā asādhāraṇātipi gavesitabbā .
Tenāha –
‘‘ hīnukkaṭṭhamajjhimaṃ upādāya gavesitabban ’’ ti .
‘‘ Tattha katame dhammā sādhāraṇā ’’ tiādinā nānāvidhena vibhattihāranayena dhammā vibhajitvā dassitā , amhehi ca ñātā ,‘‘ kathaṃ bhūmipadaṭṭhānāni vibhattihāranayena vibhajitvā dassitānī ’’ ti pucchitabbabhāvato dhammavibhajanānantaraṃM0.176 bhūmipadaṭṭhānāni vibhajitvā dassento ‘‘ dassanabhūmī ’’ tiādimāha .
Tattha dassanabhūmīti dassanaṃ bhavati ettha paṭhamamaggeti dassanabhūmi , sotāpattimaggoV0.304 .
Niyāmāvakkantiyāti niyamanaṃ niyāmo , ko so ?
Sampattaniyāmo , avakkanaṃ avakkanti , sotāpattiphalaṃ , niyāmassa avakkanti niyāmāvakkanti , tāya .
Dassanabhūmināmako sotāpattimaggo niyāmāvakkantināmakassa sotāpattiphalassa pattiyā padaṭṭhānaṃ .
Paṭhamamaggasamaṅgī puggalo hi niyāmaṃ okkamanto nāma , phalasamaṅgī pana niyāmaṃ okkanto nāma hoti , tasmā niyāmāvakkantisaddena paṭhamaphaluppatti gahitā .
Bhāvanābhūmīti uparimaggattayaṃ .
Uttarikānan ti tassa tassa maggassa uparipavattānaṃ taṃtaṃphalānaṃ pattiyā padaṭṭhānanti paccekaṃ yojetabbaṃ .
Dukkhā paṭipadā dandhābhiññā mandapaññassa uppajjanato samathaṃ āvahantī hutvā samathassa padaṭṭhānaṃ hoti , sukhāpaṭipadā khippābhiññā ñāṇādhikassa uppajjanato vipassanāvahantī hutvā vipassanāya padaṭṭhānaṃ , avasesā dve paṭipadāpi nātipaññassa uppajjanato samathassa padaṭṭhānanti gahetabbā .
Tena aṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ –
‘‘ itarā pana tissopi paṭipadā samathaṃ āvahantī ’’ tiādi ( netti . aṭṭha .34).
Dānamayaṃ puññakiriyavatthu sayameva ekantena dhammassavanassa padaṭṭhānaṃ na hoti , vandanayācanapañhāpucchanādayopi padaṭṭhānaṃ honti , tasmā tehi kāraṇehi sādhāraṇaṃ hutvā paratoghosassa padaṭṭhānaṃ hoti , paratoghoso ca dhammassavanapañhāvissajjanādivasena pavatto .
Dātabbavatthupariccajanavandanayācanakālesu hi yebhuyyena dhammaṃ desenti , pañhāpucchanādikālesu ca vissajjenti , paṭipucchasākacchādīni vā karonti .
Sīlamayaṃ puññakiriyavatthu pāmojjapītipassaddhisukhasamādhīhi padaṭṭhānabhāvena sādhāraṇaṃ hutvā cintāmayiyā paññāya padaṭṭhānaṃ hoti .
Sīlavantassa hi sīlaṃ paccavekkhantassa pāmojjādayo honti , samāhito ca dhammacintane samattho hoti .
Bhāvanāmayaṃ puññakiriyavatthūti purimā purimā samathabhāvanā ceva vipassanābhāvanā ca puññakiriyavatthudānasīlādīhi kāraṇehi sādhāraṇaṃ hutvā bhāvanāmayiyā paññāya pacchimāya pacchimāya samathabhāvanāya ceva vipassanābhāvanāya ca padaṭṭhānaṃ .
Tena vuttaṃ aṭṭhakathāyaṃ –
‘‘ sādhāraṇanti na bījaṃ viya aṅkurassa , dassanabhūmiādayo viya niyāmāvakkantiādīnaṃ āveṇikaṃM0.177 , atha kho sādhāraṇaṃ tadaññakāraṇehipī ’’ ti .
‘‘ Dānamayasīlamayabhāvanāmayapuññakiriyavatthūnaṃ paratoghosacintāmayibhāvanāmayipaññānaṃ padaṭṭhānabhāvo ācariyena vibhatto , evaṃ sati tesaṃ dānamayādīnaṃ yathākkamaṃ pariyattibāhusaccakammaṭṭhānānuyogamaggasammādiṭṭhīnaṃ padaṭṭhānabhāvo na bhaveyyā ’’ ti vattabbattā tathāpavattaṃ padaṭṭhānabhāvampi dassetuṃ ‘‘ dānamayaṃ puññakiriyavatthu parato ca ghosassa sutamayiyā ca paññāyā ’’ tiādi vuttaṃ .
Aṭṭhakathāyaṃ pana –
‘‘ IdāniV0.305 yasmā dānaṃ , sīlaṃ , lokiyabhāvanā ca na kevalaṃ yathāvuttaparatoghosādīnaṃyeva , atha kho yathākkamaṃ pariyattibāhusaccakammaṭṭhānānuyogamaggasammādiṭṭhīnampi paccayā honti , tasmā tampi nayaṃ dassetuṃ puna ‘ dānamayan ’ tiādinā desanaṃ vaḍḍhesī ’’ ti ( netti . aṭṭha .34)–
Vuttaṃ .
Tattha dānamayapuññakiriyavatthuno paratoghosassa sādhāraṇapadaṭṭhānabhāvo heṭṭhā vuttanayena ñātabbo .
Dānaṃ pana datvā desanaṃ sutvā sutānusārena vitthāretvā cintentassa pavattamānāya sutamayiyā paññāya vandanayācanādīhi sādhāraṇaṃ hutvā padaṭṭhānaṃ hoti .
Sīlamayapuññakiriyavatthunopi cintāmayiyā paññāya sādhāraṇapadaṭṭhānabhāvo vuttoyeva .
Parisuddhasīlaṃ pana nissāya ‘‘ jhānaṃ nibbattessāmi , maggaphalaṃ nibbattessāmī ’’ tiādinā paccavekkhantassa pavattamānassa yonisomanasikārassa pāmojjādīhi sādhāraṇaṃ hutvā padaṭṭhānaṃ hoti .
Bhāvanāmayapuññakiriyavatthuno bhāvanāmayiyā paññāya sādhāraṇapadaṭṭhānabhāvopi vuttoyeva .
Samathabhāvanāsaṅkhātaṃ pana jhānaṃ pādakaṃ katvā vā paripākaṃ vipassanābhāvaṃyeva vā nissāya pavattamānāya sammādiṭṭhiyā parisuddhasīlādīhi sādhāraṇaṃ hutvā padaṭṭhānaṃ hoti .
Dānamayapuññakiriyavatthuādīnaṃ paratoghosādīnaṃ padaṭṭhānabhāvo punappunaṃ ācariyena vibhatto , amhehi ca ñāto ,‘‘ patirūpadesavāsādayopi imesaṃ dhammānaṃ padaṭṭhānānīti yathā vibhajitabbā , amhehi ca viññātabbā , tathā vibhajitvā dassethā ’’ ti vattabbattā tepi vibhajitvā dassetuṃ ‘‘ patirūpadesavāso ’’ tiādimāha .
Aṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘ tathāM0.178 patirūpadesavāsādayo kāyavivekacittavivekādīnaṃ kāraṇaṃ hontīti imaṃ nayaṃ dassetuṃ ‘ patirūpadesavāso ’ tiādimāhā ’’ ti ( netti . aṭṭha .34) vuttaṃ .
Patirūpadesaṃ nissāya vasantassa kāyavivekacittavivekavaḍḍhanato , samādhivaḍḍhanato ca patirūpadesavāso kāyacittavivekassa ca upacārasamādhiappanāsamādhissa ca sīlādīhi sādhāraṇaṃ hutvā padaṭṭhānaṃ .
Sappurisūpanissayoti sappurisasantāne pavatto payirupāsato ālambitabbo pasādo , tato vā upanissayaṃ labhitvā payirupāsantānaṃ santāne pavatto pubbapasādo yathāvidho sappurisūpanissayo payirupāsantassa saddhāsampannassa ratanattaye tiṇṇaṃ aveccappasādānaṃ ratanattayaguṇādīhi sādhāraṇaṃ hutvā padaṭṭhānaṃ , samathassa labhananimittadāyakaṃ sappurisaṃ payirupāsitvā tena dinnanaye ṭhatvā pavattetabbassa samathassa sappurisūpanissayo sīlapāmojjapītādīhiV0.306 sādhāraṇaṃ hutvā padaṭṭhānaṃ .
Attasammāpaṇihitassa pāpajigucchādīnaṃ sambhavato attasammāpaṇidhānaṃ jātivayādipaccavekkhaṇena sādhāraṇaṃ hutvā hiriyā ca padaṭṭhānaṃ , attasammāpaṇihitassa nibbidādīnaṃ sambhavato sīlādīhi sādhāraṇaṃ hutvā vipassanāya ca padaṭṭhānaṃ .
Tadaṅgādivasena akusalapariccāgo nibbidāñāṇādīhi sādhāraṇaṃ hutvā kusalavīmaṃsāya paṭisaṅkhānupassanāya paññāya ca ariyamagga samādhindriyassa ca padaṭṭhānaṃ .
Dhammasvākkhātatā svākkhātadhammassavanānusārena pavattakusalamūlakā lokiyalokuttarasampatti kusalamūlaropanā nāma , tāya ca tathāvidhakusalamūlakāya phalasamāpattiyā ca padaṭṭhānaṃ .
Saṅghasuppaṭipannatā saṅghasuṭṭhutāya saṅghassa upaṭṭhākānaṃ suṭṭhubhāvāya sappatissavāya vacanasampaṭicchanabhāvāya padaṭṭhānaṃ .
Satthusampadā satthari ceva dhammādīsu ca guṇaajānanatāya appasannānañca pasādāya pasannānañca appamattakapasādānañca bhiyyobhāvāya vaḍḍhanāya padaṭṭhānaṃ .
Appaṭihatapātimokkhatā saṅghamajjhe vā parisamajjhe vā dummaṅkūnaṃ dummukhānaṃ dussīlānaṃ puggalānaṃ niggahāya , pesalānaṃ pātimokkhasaṃvarādisīlasampannānaṃ puggalānaṃ phāsuvihārāya ca padaṭṭhānaṃ hoti .
Honto pana yathānurūpehi aññehi kāraṇehi sādhāraṇaṃ hutvā hotīti veditabbo .
‘‘ VāsanābhāgiyasuttādīsuM0.179 vuttadhammabhūmipadaṭṭhānānaṃ vibhattihārena vibhajitabbabhāvo amhehi kena jānitabbo saddahitabbo ’’ ti pucchitabbattā ‘‘ tenāhā ’’ tiādi vuttaṃ .
Tassattho vuttanayānusārena veditabbo .
‘‘ Ettāvatā ca vibhattihāro paripuṇṇo , añño niyutto natthī ’’ ti vattabbattā ‘‘ niyutto vibhattihāro ’’ ti vuttaṃ .
Yattha yattha sutte ye ye dhammādayo vuttā , tattha tattha sutte vuttesu tesu tesu dhammādīsu yathālābhavasena yo yo vibhattihāro yojito , so so vibhattihāro niddhāretvā yutto yojitoti attho daṭṭhabbo .
Iti vibhattihāravibhaṅge sattibalānurūpā racitā
Vibhāvanā niṭṭhitā .
Paṇḍitehi pana aṭṭhakathāṭīkānusāreneva gambhīrattho vitthārato vibhajitvā gahetabboti .