Issues
Nettivibhāvinī
Nettivibhāvinī

6. Catubyūhahāravibhaṅgavibhāvanā

Author: _System_Pali_VRI_ @ Administrator

6. Catubyūhahāravibhaṅgavibhāvanā

25. Yena yena saṃvaṇṇanāvisesabhūtena lakkhaṇahāravibhaṅgena suttatthehi samānatthā vibhattā , so saṃvaṇṇanāvisesabhūto lakkhaṇahāravibhaṅgo paripuṇṇo ,‘‘ katamo catubyūhahāravibhaṅgo ’’ ti pucchitabbattā ‘‘ tattha katamo catubyūho hāro ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha tatthāti tesu niddiṭṭhesu soḷasasu desanāhārādīsu .
Katamoti katamo saṃvaṇṇanāviseso catubyūho hāro catubyūhahāravibhaṅgo nāmāti viññeyyo .
Tena vuttaṃ –
‘‘ tattha katamo catubyūho hāroti catubyūhahāravibhaṅgo ’’ ti ( netti . aṭṭha .25).
‘‘ Iminā catubyūhahārena katamassaV0.277 neruttādayo gavesitabbā ’’ ti pucchitabbattā ‘‘ byañjanenā ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha byañjanenāti catubyūhahārassa suttassa visesato byañjanavicayabhāvato ‘‘ byañjanā ’’ ti vohāritena iminā catubyūhahārena suttassa neruttañca , suttassa adhippāyo ca , suttassa nidānañca , suttassa pubbāparasandhi ca saṃvaṇṇentehi gavesitabboti attho .
‘‘ CatubyūhahārenaM0.145 gavesitabbesu neruttādīsu katamaṃ suttassa gavesitabbaṃ neruttan ’’ ti pucchitabbattā ‘‘ tattha katamaṃ neruttan ’’ tiādi vuttaṃ .
Tassattho – tattha tesu iminā catubyūhahārena gavesitabbesu neruttādīsu katamaṃ suttassa neruttaṃ nibbacanaṃ nāmāti ce puccheyya ?
Suttassa yā nirutti niddhāretvā vuttā sabhāvapaññatti gavesitabbā , idaṃ sabhāvaniruttibhūtaṃ nibbacanaṃ neruttaṃ nāmāti .
‘‘ Yā nirutti neruttaṃ nāmāti vuttā , kā pana sā niruttī ’’ ti pucchitabbattā ‘‘ padasaṃhitā ’’ ti vuttaṃ .
Padesu saṃhitā yuttā padasaṃhitā .
Yathā yathā suttattho vattabbo , tathā tathā yā sabhāvanirutti pavattā , sā pavattā sabhāvaniruttiyeva nirutti nāmāti yojanā .
‘‘ Kā pana sā sabhāvaniruttī ’’ ti pucchitabbattā ca ‘‘ yaṃ dhammānaṃ nāmaso ñāṇan ’’ ti vuttaṃ .
Yaṃ yāya kāraṇabhūtāya nāmapaññattiyā dhammānaṃ neyyānaṃ nāmaso pathavīnāmādinā vā phassanāmādinā vā khandhanāmādinā vā vividhena nāmena atthadhammādīsu kusalassa puggalassa ñāṇaṃ pavattati , sā kāraṇabhūtā nāmapaññatti sabhāvanirutti nāmāti attho .
Yan ti ca liṅgavipallāso , yāyāti attho .
‘‘ Liṅgapakatidhammānaṃ nāmaso pavattamānaṃ ñāṇaṃ vivaritvā kathehī ’’ ti vattabbattā ‘‘ yadā hī ’’ tiādi vuttaṃ .
Aṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘ yadā hi bhikkhūtiādinā ‘ dhammānaṃ nāmaso ñāṇan ’ ti padassa atthaṃ vivaratī ’’ ti ( netti . aṭṭha .25) vuttaṃ .
Tassattho aṭṭhakathāyaṃ vibhajitvā vuttovāti na vicārito .
26. Neruttaṃ ācariyena vibhattaṃ , amhehi ca ñātaṃ ‘‘ katamo sutte gavesitabbo bhagavato adhippāyo ’’ ti pucchitabbattā ‘‘ tattha katamo adhippāyo ’’ tiādi vuttaṃ .
Tassattho pākaṭo .
Apica ‘‘ dhammo have rakkhatī ’’ tiādīsu yena puggalena attanā rakkhitena dhammena rakkhitabbabhāvo icchito , so dhammaṃ rakkhissatīti bhagavato adhippāyo .
Yo puggalo duggatito muccitukāmo , so dhammaṃ rakkhissatīti bhagavato adhippāyo .
Coro yathā sandhimukhe gahitotiādīsu yo coro ghātanato muccitukāmo , so corakammaṃ na karissatīti bhagavato adhippāyo .
Yo puggalo apāyādidukkhato muccitukāmo , so pāpakammaṃ na karissatīti bhagavato adhippāyo .
SukhakāmānītiādīsuV0.278M0.146 ye puggalā sukhaṃ icchanti , te parahiṃsanato vivajjissantīti bhagavato adhippāyo .
Middhī yadā hoti mahagghaso cātiādīsu ye puggalā punappunaṃ pavattamānajātijarāmaraṇato muccitukāmā , te bhojane mattaññuno bhavissanti , santuṭṭhā bhavissanti , suddhājīvā bhavissanti , pātimokkhasaṃvarasīlasampannā bhavissanti , atandino bhavissanti , vipassakā bhavissanti , sagāravā sappatissā bhavissantīti bhagavato adhippāyo .
Appamādo amatapadan tiādīsu ye puggalā maccuno bhāyanti , nibbānamicchanti , te puggalā dānasīlabhāvanākammesu appamattā bhavissantīti bhagavato adhippāyo .
27. Sutte gavesitabbo adhippāyo ācariyena vibhatto , amhehi ca viññāto ,‘‘ katamaṃ suttassa gavesitabbaṃ nidānan ’’ ti pucchitabbattā ‘‘ tattha katamaṃ nidānan ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha nidānan ti phalaṃ nīharitvā detīti nidānaṃ .
Kiṃ taṃ ?
Kāraṇaṃ .
Dhaniyoti dhanavaḍḍhanakāraṇe niyuttoti dhaniyo .
Gopālakoti gāvo issarabhāvena pāleti rakkhatīti gopālako .
Upadhīhīti puttagoṇādīhi ( su . ni . aṭṭha .1.33).
Narassāti puttimantassa vā gopālakassa vā narassāti ca padaṭṭhānavasena vā yebhuyyavasena vā gāthāyaṃ āgatavasena vā vuttaṃ , nāriyāpi upadhīhi nandanā atthevāti daṭṭhabbā .
Iminā vatthunāti upadhisaṅkhātena imināva puttagavādinā vatthunā .
Vasati pavattati nandanā ettha puttagoṇādiketi vatthu .
Nandanaṃ nīharitvā deti puttagoṇādikanti nidānan ti atthaṃ gahetvā dhaniyo ‘‘ upadhīhi narassa nandanā ’’ ti āha .
Bhagavā pana ‘‘ vasati pavattati socanā ettha puttagoṇādikehi vatthu , socanaṃ nīharitvā deti puttagoṇādikanti nidānan ’’ ti atthaṃ gahetvā ‘‘ upadhīhi narassa socanā ’’ ti āha .
Pariggahīyateti pariggahaṃ .
Kiṃ taṃ ?
Puttagoṇādikaṃ , taṃ pariggahaṃ ‘‘ upadhī ’’ ti āha , na kilesūpadhikāyakhandhūpadhinti .
Upadhīsūti khandhasaṅkhātesu kāyesu .
Kāyaṃ ‘‘ upadhī ’’ ti āha , na puttagavādikaṃ , na pariggahaṃ .
BāhiresuM0.147 vatthūsūti maṇikuṇḍalaputtadārādīsu vatthūsu .
Kāmasukhan tiV0.279 kāmanīyesu assādasukhavasena pavattā taṇhā .
Bāhiravatthukāya taṇhāyāti kāmanīyesu bāhiravatthūsu assādasukhavasena pavattāya taṇhāya .
Ajjhattikavatthukāyāti rūpakāyasaṅkhāte ajjhattikavatthumhi abhinandanavasena pavattāya .
Puna ajjhattikavatthukāyāti pañcakkhandhasaṅkhāte ajjhattikavatthumhi sinehavasena pavattāya .
Gavesitabbaṃ nidānaṃ vibhattaṃ , amhehi ca ñātaṃ ,‘‘ katamo gavesitabbo pubbāparasandhī ’’ ti pucchitabbattā tattha katamo pubbāparasandhī ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha tatthāti tesu neruttādhippāyanidānapubbāparasandhīsu .
Yathāti yena andhakārādinā sabhāvena ‘‘ kāmandhā … pe … mātaran ’’ ti yaṃ kāmataṇhaṃ bhagavā āha , ayaṃ kāmataṇhā tathā tena andhakārādinā sabhāvena ‘‘ kāmandhā … pe … mātaran ’’ ti gāthā vuttāti yojanā .
Gāthāttho pana – kāmetīti kāmo , kāmataṇhā , kāmena atthassa ajānanatāya dhammassa , apassanatāya ca andhāti kāmandhā .
Kāmataṇhāsaṅkhātena jālena atthadhammānaṃ ajānanāpassanena sañchannā paliguṇṭhitāti jālasañchannā .
Taṇhāsaṅkhātena chadanena tesaṃyeva atthadhammānaṃ ajānanāpassanena chāditā pihitāti taṇhāchadanachāditā .
Atthadhammesu pamatta saṅkhātena pamādena bandhanena baddhā bandhitabbā puggalā jarāmaraṇaṃ anventi , kumināmukhe pavattā macchā maraṇaṃ anventi iva ca , khīrapako vaccho mātaraṃ anveti iva ca , tathā jarāmaraṇaṃ anventīti gahetabbo .
‘‘ Kāmandhā … pe … mātaran ’ ti yāya desanāya , gāthāya vā kāmataṇhā vuttā , sā desanā , gāthā vā katamena desanābhūtena aparena yujjatī ’’ ti pucchitabbattā tathā pucchitvā imāya desanāya , gāthāya vā yujjatīti dassetuṃ ‘‘ sā katamenā ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha sāti ‘‘ kāmandhā … pe … anventī ’’ ti desanā , gāthā vā .
Pubbāparenāti tato desanāto pubbena desanāvacanena , gāthāvacanena vā aparena desanāvacanena , gāthāvacanena vā .
Yujjati yujjanaṃ eti sametīti pucchati .
YathātiM0.148 yena andhakaraṇādinā .
‘‘ Ratto … pe … naran ’’ ti yaṃ gāthāvacanaṃ bhagavā āha , tena gāthāvacanena tathā andhakaraṇādinā yujjatīti yojanā .
Gāthāttho pana – ratto rañjanto puggalo atthaṃ attahitapayojanaṃ parahitapayojanaṃ na jānāti .
Ratto rañjanto dhammaṃ yathāvuttassa atthassaV0.280 hetuṃ paññācakkhunā na passati .
Rāgo yaṃ naraṃ yadā sahate , tadā tassa narassa andhaṃ andhakāraṃ tamaṃ aññāṇaṃ hotīti gahetabbo .
Itīti evaṃ .
Andhatāya andhakaraṇatāya sañchannatāya sañchannakaraṇatāya .
Sāyeva taṇhāti ‘‘ kāmandhā … pe … mātaran ’’ ti gāthāvacanena yā kāmataṇhā vuttā , sāyeva kāmataṇhā .
Abhilapitāti ‘‘ ratto … pe … naran ’’ ti aparena gāthāvacanena bhagavatā vohāritā voharaṇena ñāpitā , abhilapitassa atthassa samānatā pubbadesanā aparadesanāya yujjatīti vuttaṃ hoti .
‘‘ Dvīsu gāthāsu katamehi padehi sāyeva taṇhā abhilapitā ’’ ti pucchitabbattā imehi abhilapitāti niyametvā dassetuṃ ‘‘ yañcāhā ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha paṭhamagāthāyaṃ ‘‘ kāmandhā … pe … chāditā ’’ ti yañca padaṃ āha , dutiyagāthāyañca ‘‘ ratto … pe … na passatī ’’ ti yañca padaṃ āha .
Pariyuṭṭhānehi pariyuṭṭhānadīpakehi imehi ‘‘ kāmandhā … pe … passatī ’’ ti padehi sāyeva paṭhamagāthāya vuttā kāma taṇhā ca bhagavatā abhilapitā .
‘‘ Yaṃ andhakāraṃ vuttaṃ , katamaṃ taṃ ?
Yā taṇhā ponobhavikā vuttā , katamā sā ’’ ti pucchitabbattā ‘‘ yaṃ andhakāran ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha andhakāraṃ yaṃ aññāṇaṃ vuttaṃ , ayaṃ dukkhasamudayo bhave .
Yā ca taṇhā ponobhavikā vuttā , ayañca dukkhasamudayo bhaveti yojanā .
‘‘ Kāmā ’’ ti yañca padaṃ bhagavā āha , tena padena ime kilesakāmā vuttā .
‘‘ Jālasañchannā ’’ ti yañca padaṃ bhagavā āha , tena padena tesaṃyeva kilesakāmānaṃ payogena samudācārena pariyuṭṭhānaṃ bhagavā dasseti .
Tasmāti yasmā yasmiṃ santāne taṇhā uppannā , taṃ santānaṃ saṃsārato nissarituṃ adatvā rūpārammaṇādīhi palobhayamānā hutvā cittaṃ kilesehi pariyādāya tiṭṭhati , tasmā taṇhāya cittaṃ pariyādāya santāne tiṭṭhamānattā .
Kilesavasenāti vītikkamakilesavasena .
PariyuṭṭhānavasenātiM0.149 vītikkamanaṃ appatvā uppajjamānavasena .
Yeti vuttappakārataṇhāsahitapuggalasadisā .
Teti te taṇhābandhanabaddhā ca edisakā ca puggalā .
Jarāmaraṇaṃ anventi jarāmaraṇaṃ atikkamituṃ na sakkuṇanti .
Ayan ti jarāmaraṇānuppavatti ‘‘ jarāmaraṇamanventī ’’ ti iminā vacanena bhagavatā dassitāti yojanā .
‘‘ Kāmandhā ’’ tiādigāthāya ceva ‘‘ ratto ’’ tiādigāthāya ca pubbāparasandhi ācariyena vibhattoV0.281 , amhehi ca ñāto ,‘‘ kathaṃ ‘ yassa papañcā ṭhitī cā ’ tiādigāthāsu pubbāparasandhi amhehi viññātabbo ’’ ti vattabbattā yassa papañcā ’’ tiādi vuttaṃ .
Tassā gāthāya – yassa munino papañcā taṇhāmānadiṭṭhī ca natthi , taṇhāmānadiṭṭhīhi abhisaṅkhatā saṅkhārā ca natthi , ṭhitī anusayā taṇhā ca natthi , sandāna sadisaṃ taṇhāpariyuṭṭhānaṃ natthi , paligha sadiso moho ca natthi , so muni papañcādikaṃ sabbaṃ vītivatto atikkantoti vuccati .
Nittaṇhaṃ nimānaṃ nidiṭṭhiṃ nisandānaṃ nipalighaṃ loke carantaṃ taṃ muniṃ sadevako taṇhāsahito loko na vijānātīti attho .
Gāthāyaṃ papañcādayo bhagavatā vuttā ,‘‘ katame te ’’ ti pucchitabbattā ‘‘ papañcā nāmā ’’ tiādi vuttaṃ .
Attano ādhārapuggalaṃ saṃsāre ciraṃ papañcantāpentī taṇhāmānadiṭṭhiyo ca , tāhi taṇhāmānadiṭṭhīhi sahajātavasena vā upatthambhanavasena vā abhisaṅkhatā saṅkhārā ca papañcā nāma .
Santāne appahīnaṭṭhena anusayā taṇhā sattānaṃ tiṭṭhanahetuttā ṭhitī nāma .
Pavattamānāya taṇhāya yaṃ pariyuṭṭhānañca chattiṃsataṇhāya jāliniyā yāni vicaritāni ca vuttāni , idaṃ sabbaṃ attano ādhāraṃ puggalaṃ bandhanaṭṭhena sandānasadisattā sandānaṃ nāma .
Moho attano ādhārassa puggalassa nibbānanagarappavesanassa paṭisedhakattā palighasadisattā paligho nāma .
‘‘ Yassa papañcādayo natthi , so kiṃ vītivatto ’’ ti pucchitabbattā ‘‘ ye cā ’’ tiādi vuttaṃ .
Ye vuttappakārā papañcā saṅkhārā , yā ca vuttappakārā ṭhiti , yaṃ vuttappakāraṃ sandānañca , yaṃ vuttappakāraṃ palighañca natthīti vuttā , sabbaṃ etaṃ papañcādikaṃ yo muni samatikkanto , ayaṃ muni ‘‘ nittaṇho ’’ ti vuccatīti daṭṭhabbo .
28.‘‘ Yassa papañcātiādigāthāyaṃ ye papañcādayo vuttā , tesu taṇhāmānadiṭṭhihetukā saṅkhārā kadā katividhaṃ phalaṃ denti , taṃsaṅkhārasampayuttāM0.150 taṇhā kadā katividhaṃ phalaṃ detī ’’ ti pucchitabbattā ‘‘ tattha pariyuṭṭhānasaṅkhārā ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha tatthāti tesu papañcasaṅkhārādīsu .
Pariyuṭṭhānasaṅkhārāti vītikkamavasena pavattā pariyuṭṭhānā akusalasaṅkhārā cetanā .
Diṭṭhadhammavedanīyādīti diṭṭhe passitabbe dhamme attabhāve vedanīyaṃ phalaṃ detīti diṭṭhadhammavedanīyā , diṭṭhe dhamme phalaṃ vedetīti vā diṭṭhadhammavedanīyā .
Kā sā ?
Apadussanīyādīsu atidussanādivasena pavattā paṭhamajavanacetanā .
Upapajje phalaṃ vedetīti upapajjavedanīyā , sattamajavanacetanā .
Aparāpariyāye attabhāve phalaṃ vedetīti aparāpariyāyavedanīyā , majjhe pavattā pañca javanacetanā .
Tiphaladānavasena tividhā saṅkhārā .
Evaṃ imāya tividhāya saṅkhāracetanāya sampayuttā tividhā taṇhā tividhaṃ phalaṃ diṭṭhe vā dhamme attabhāveV0.282 , upapajje vā anantarabhave , apare vā pariyāye bhave deti nibbattetīti evaṃ phalanibbattakasaṅkhāraṃ vā taṃsampayuttaṃ taṇhaṃ vā bhagavā āha .
‘‘ Yāya desanāya , gāthāya vā phalanibbattakaṃ saṅkhāraṃ āha , sā desanā , gāthā vā katamena desanābhūtena vā aparena yujjatī ’’ ti pucchitabbattā ‘‘ yaṃ lobhapakataṃ kammaṃ karotī ’’ tiādi vuttaṃ .
Yā ‘‘ yassa … pe … loko ’’ ti desanā ca yā ‘‘ yaṃ lobhapakataṃ kammaṃ … pe … apare vā pariyāye ’’ ti desanā ca vuttā , bhagavato idaṃ desanādvayaṃ aññamaññaṃ pubbāparena pubbaṃ aparena aparaṃ pubbena yujjati yujjanaṃ eti sameti , yathā gaṅgodakaṃ yamunodakena , yamunodakampi gaṅgodakena saṃsandati sameti .
‘‘ Yassa … pe … loko ’’ ti desanā ‘‘ yaṃ lobhapakataṃ … pe … pariyāye ’’ ti desanāya saṃsandati sameti ,‘‘ yaṃ lobhapakataṃ … pe … pariyāye ’’ ti desanāpi ‘‘ yassa … pe … loko ’’ ti desanāya saṃsandati sametīti attho gahetabbo .
‘‘ Kathaṃ yujjatī ’’ ti pucchitabbattā ‘‘ tattha pariyuṭṭhānan ’’ tiādi vuttaṃ , diṭṭhadhammavedanīyādiphalattayanibbattakaṭṭhena yujjatīti vuttaṃ hoti .
Yaṃ yaṃ suttaṃ bhagavatā desitaṃ pubbāparena yujjati , taṃ taṃ suttampi nīharitvā pubbāparasaṃsandanaṃ dassetuṃ ‘‘ yathāhā ’’ tiādi vuttaṃ .
Saṃsandanākāro vuttanayānusārena gahetabbo .
Tatthāti tesu pariyuṭṭhānasaṅkhārataṇhāvicaritesu .
Pariyuṭṭhānan ti rūpārammaṇādīni ayonisomanasikārena ārabbha sattasantāne pavattaṃ taṇhācaritaṃ .
PaṭisaṅkhānabalenātiM0.151 asubhāniccādidassanabalena tadaṅgappahānavasena pahātabbaṃ .
Saṅkhārāti dassanapahātabbā saṅkhārā .
Dassanabalenāti dassanasaṅkhātapaṭhamamaggañāṇabalena pahātabbā .
Chattiṃsa taṇhāvicaritānīti dassanena pahātabbataṇhāvicaritehi avasesāni chattiṃsa taṇhāvicaritāni .
Niggatā taṇhā yassa so nittaṇho , nittaṇhassa bhāvo nittaṇhatā , kā sā ?
Saupādisesā nibbānadhātu .
Papañcasaṅkhārābhinandanattayaṃ yadipi atthato ekaṃ samānaṃ , desanāya pana padakkharādīhi viseso atthīti dassetuṃ ‘‘ apicā ’’ tiādi vuttaṃ .
‘‘ Yoyaṃ pubbāparasandhi ācariyena vibhatto , soyaṃ katividho ’’ ti pucchitabbattā ‘‘ so cāyaṃ pubbāparo sandhī ’’ tiādi vuttaṃ .
Aṭṭhakathāyaṃ pana vuttaṃ –
‘‘ na kevalaṃ suttantarasaṃsandanameva pubbāparasandhi , atha kho aññopi atthīti dassetuṃ ‘ so cāyan ’ tiādi vuttan ’’ ti ( netti . aṭṭha .28).
Tattha atthasandhīti kiriyākārakādivasena atthassa atthena sandhi .
Padasandhīti nāmapadādikassaV0.283 nāmapadādikantarena sandhi .
Desanāsandhīti vuttappakārassa desanantarassa vuttappakārena desanantarena sandhi .
Niddesasandhīti niddesantarassa niddesantarena sandhi .
Sandhi ca nāma atthādayo muñcitvā añño sabhāvadhammo nāma natthi , atthādīnañca chaatthapadādīsu avarodhanato ‘‘ atthasandhi chappadānī ’’ tiādi vuttaṃ .
Atthasandhibyañjanasandhayo ācariyena vibhattā , amhehi ca ñātā ,‘‘ katamā desanāsandhī ’’ ti pucchitabbattā ‘‘ desanāsandhi na ca pathavin ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha na ca pathaviṃ nissāya jhāyati jhāyī jhāyati cāti ettha jhāyī jhānasamaṅgī puggalo pathaviṃ nissāya ālambitvā na ca jhāyati , sabbasaṅkhāranissaṭaṃ pana nibbānaṃ nissāya ālambitvā phalasamāpattiṃ jhāyati samāpajjati evāti attho daṭṭhabbo .
Na ca āpan tiādīsupi esa nayo yojetabbo .
Phalasamāpattisamaṅgī puggalo hi pathavīādayo muñcitvā nibbānameva ārabbha phalasamāpattiṃ samāpajjatīti .
Ettha ca pathavīādīhi mahābhūtehi kāmabhavarūpabhavā gahitā rūpapaṭibaddhavuttitāya .
Ākāsānañcāyatanādīhipi arūpabhavo gahito , bhavattayaṃ vajjetvā caM0.152 jhāyatīti adhippāyo .
Yadi pathavīādayo nissāya na jhāyī jhāyati ca , evaṃ sati idhalokasaṅkhātaṃ sattasantānaṃ vā paralokasaṅkhātaṃ sattasantānaṃ vā anindriyasantānaṃ vā nissāya jhāyī jhāyatīti āsaṅkanīyattā taṃ pariharanto ‘‘ na ca imaṃ lokan ’’ tiādimāha .
Tattha imaṃ lokan ti idhalokasaṅkhāto diṭṭho attabhāvo sattasantāno vutto , tasmiṃ nissāya na jhāyati jhāyī jhāyati ca .
Paralokan ti idhalokato añño bhavantarasaṅkhāto sattasantāno vutto , tasmiṃ nissāya na ca jhāyati jhāyī jhāyati ca .
Yamidaṃ ubhayan tiādīsu idaṃ ubhayaṃ idhalokaparalokadvayaṃ antarena vajjetvā yaṃ rūpāyatanaṃ diṭṭhaṃ , taṃ rūpāyatanampi .
Yaṃ saddāyatanaṃ sutaṃ , taṃ saddāyatanampi .
Yaṃ gandhāyatanarasāyatanaphoṭṭhabbāyatanaṃ mutaṃ , taṃ gandhāyatanarasāyatanaphoṭṭhabbāyatanampi .
Yaṃ āpodhātu ākāsadhātu lakkhaṇarūpaṃ ojāsaṅkhātaṃ dhammāyatanekadesarūpaṃ viññātaṃ , taṃ āpodhātādikaṃ dhammāyatanekadesarūpampi .
Yaṃ vatthu pariyesitaṃ vā apariyesitaṃ vā santike pattaṃ , taṃ vatthumpi .
Yaṃ vatthu pattaṃ vā appattaṃ vā pariyesitaṃ pariyesanārahaṃ sundaraṃ , taṃ vatthumpi .
Yaṃ vatthu vitakkitaṃ vitakkanavasena ālambitabbaṃ , taṃ vatthumpi .
Yaṃ vatthu vicāritaṃ anumajjanavasena ālambitabbaṃ , taṃ vatthumpi .
Yaṃ vatthu manasā citteneva anucintitaṃ anucintanavasena ālambitabbaṃ , taṃ vatthumpi nissāya na jhāyati jhāyī jhāyati cāti yojanā kātabbā .
EtthaV0.284 diṭṭhādikaṃ bahiddhārūpameva gahetabbaṃ anindriyabaddharūpassa adhippetattā .
Tenāha aṭṭhakathācariyo –
‘‘ tadubhayavinimutto anindriyabaddho rūpasantāno ’’ ti ( netti . aṭṭha .28).
‘‘ Yadi jhāyī puggalo yathāvutte pathavīādayo nissāya na jhāyati jhāyī jhāyati ca , evaṃ sati ayaṃ jhāyī puggalo idaṃ nāma nissāya jhāyatīti loke kenaci ñāyati kiṃ , udāhu na ñāyatī ’’ ti pucchitabbattā na ñāyatīti dassetuṃ ‘‘ ayaṃ sadevake loke ’’ tiādimāha .
Tattha phalasamāpattijhānena jhāyanto ayaṃ khīṇāsavapuggalo sadevake loke … pe … sadevamanussāya pajāya yattha katthacipi anissitena cittena jhāyatīti sadevake loke … pe … sadevamanussāyaM0.153 pajāya kenaci na ñāyatīti attho gahetabbo .
Tena vuttaṃ –
‘‘ Namo te purisājañña , namo te purisuttama ;
Yassa te nābhijānāma , kiṃ tvaṃ nissāya jhāyasī ’’ ti .( saṃ . ni .3.79; netti .104);
‘‘ Kenaci aviññāyabhāvo kena suttena vibhāvetabbo ’’ ti pucchitabbattā iminā godhikasuttena ( saṃ . ni .1.159) vibhāvetabboti dassetuṃ ‘‘ yathā māro pāpimā ’’ tiādi vuttaṃ .
Aṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘ idāni khīṇāsavacittassa katthacipi anissitabhāvaṃ godhikasuttena ( saṃ . ni .1.159) vakkalisuttena ( saṃ . ni .3.87) ca vibhāvetuṃ ‘ yathā māro ’ tiādi vuttan ’’ ti ( netti . aṭṭha .28) vuttaṃ .
Tattha dānādipuññakārake , puññe vā māreti nivāretīti māro , attahitaparahite māretīti vā māro .
Pāpacittuppādavantatāya pāpimā .
Pubbattabhāve godhassa ghātakattā ‘‘ godhiko ’’ ti laddhanāmassa parinibbāyantassa kulaputtassa parinibbānato uddhaṃ paṭisandhādi viññāṇaṃ samanvesanto na jānāti na passati .
‘‘ Paracittajānanako māro kasmā na jānātī ’’ ti vattabbattā ‘‘ so hī ’’ tiādi vuttaṃ .
So godhiko hi yasmā papañcātīto , tasmā taṇhāpahānena diṭṭhinissayopi assa godhikassa yasmā natthi , tasmā ca na jānātīti .
‘‘ Godhikasutteneva vibhāvetabbo ’’ ti pucchitabbattā ‘‘ yathā cā ’’ tiādi vuttaṃ .
‘‘ Godhikasuttavakkalisuttehi anupādisesāya nibbānadhātuyā anissitabhāvo vibhāvito , evaṃ sati saupādisesanibbānadhātuyā anissitabhāvo kena viññāyatīti attho bhaveyyā ’’ ti vattabbattā tadāpi na viññāyatiyevāti dassetuṃ ‘‘ sadevakena lokenā ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha saupādisesāya nibbānadhātuyā phalasamāpattijhānena jhāyamānā ime khīṇāsavā katthaci anissitacittāV0.285 jhāyantīti sadevakena lokena na ñāyanti samārakena … pe … sadevamanussāya na ñāyantīti yojanā kātabbā .
Anissitacittā na ñāyantīti ettha hi na -kāro ca ‘‘ jhāyamānā ’’ ti pade na sambandhitabbo ‘‘ na jhāyamānā ’’ ti atthassa sambhavato .
‘‘ Na ñāyantī ’’ ti pana sambandhitabboM0.154 heṭṭhā aṭṭhakathāyaṃ eva ‘‘ loke kenacipi na ñāyatī ’’ ti vuttattā .
Ayaṃ desanāsandhīti godhikasuttavakkalisuttānaṃ aññamaññaṃ atthavasena saṃsandanā niddhāritā viya ‘‘ na ca pathaviṃ nissāyā ’’ tiādidesanāya ca ‘‘ na ca imaṃ lokan ’’ tiādidesanāya ca yāya desanāya atthavasena saṃsandanā niddhāritā , tāya desanāya yattha katthaci yaṃ kiñci nissāya jhāyī na jhāyati , nibbānaṃ nissāya jhāyī jhāyatīti atthavasena niddhāritā , ayaṃ saṃsandanā desanāsandhi nāmāti attho gahetabbo .
Desanāsandhi ācariyena vibhattā , amhehi ca ñātā ,‘‘ katamā niddesasandhī ’’ ti pucchitabbattā ‘‘ tattha katamā niddesasandhīti nissitacittā ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha tatthāti tesu catūsu atthasandhibyañjanasandhidesanāsandhiniddesasandhīsu yā sandhi ‘‘ niddesasandhī ’’ ti uddiṭṭhā , sā niddesato katamāti pucchatīti attho .
Nissitacittāti taṇhādiṭṭhisahajātavasena vā upanissayavasena vā nissitaṃ cittaṃ yesaṃ puthujjanānanti nissitacittā , puthujjanā puggalā niddisitabbā imāya desanāya puggalādhiṭṭhānattā .
Yadi desanā dhammādhiṭṭhānā , evaṃ sati nissitaṃ cittaṃ ettha suttappadesesu desitanti nissitacittā nissitacittajānanatthāya desitā suttappadesā .
Anissitaṃ cittaṃ yesaṃ ariyapuggalānanti anissitacittā , ariyapuggalā niddisitabbā imāya desanāya puggalādhiṭṭhānattā .
Dhammādhiṭṭhānāya pana anissitaṃ cittaṃ yattha suttappadesesu desitanti anissitacittā , anissitacittajānanatthāya desitā suttappadesā .
‘‘ Nissitacittā kena niddesena niddisitabbā , anissitacittā kena niddesena niddisitabbā ’’ ti pucchitabbattā ‘‘ nissitacittā akusalapakkhena niddisitabbā ’’ tiādi vuttaṃ .
Akusalapakkhena niddesena niddisitabbā .
Kusalapakkhenātiādīsupi esa nayo yojetabbo .
Akusalapakkhasāmaññakusalapakkhasāmaññehi dassetvā akusalavisesakusalavisesehi dassetuṃ ‘‘ nissitacittā saṃkilesenā ’’ tiādi vuttaṃ .
Ayaṃ niddesasandhīti akusalapakkhādikassa purimaniddesassa saṃkilesādikena pacchimena niddesena nissitacittavasena ayaṃ saṃsandanā ca niddesasandhi nāma .
Kusalapakkhādikassa purimassa niddesassa vodānādikena pacchimena niddesena anissitacittavasena ayaṃ saṃsandanā ca niddesasandhi nāmāti vibhajitvā veditabbā .
‘‘ CatubyūhahārassaV0.286M0.155 neruttamadhippāyanidānapubbāparasandhippabhedena ceva atthabyañjanasandhiniddesasandhidesanāsandhippabhedena ca vibhajitabbabhāvo kena amhehi jānitabbo saddahitabbo ’’ ti vattabbabhāvato ‘‘ tenāhā ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha tena tathā vibhajitabbabhāvena āyasmā mahākaccāno ‘‘ neruttamadhippāyo ’’ tiādikaṃ ( netti .4 hārasaṅkhepa ) yaṃ vacanaṃ āha , tena vacanena tumhehi catubyūhahārassa tathā vibhajitabbabhāvo jānitabbo saddahitabboti vuttaṃ hoti .
‘‘ Ettāvatā ca catubyūhahāro paripuṇṇo , añño niyutto natthī ’’ ti vattabbattā ‘‘ niyutto catubyūho hāro ’’ ti vuttaṃ .
Tattha yassaṃ yassaṃ pāḷiyaṃ yo yo catubbidho , so so catubyūhahāro ca yathālābhavasena yojito , tassaṃ tassaṃ pāḷiyaṃ so so catubbidho catubyūhahāro tathā niddhāretvā yutto yojitoti attho daṭṭhabbo .
Iti catubyūhahāravibhaṅge sattibalānurūpā racitā
Vibhāvanā niṭṭhitā .
Paṇḍitehi pana aṭṭhakathāṭīkānusārena gambhīrattho vitthārato vibhajitvā gahetabboti .