Issues
Nettivibhāvinī
Nettivibhāvinī

1. Saṅgahavāraatthavibhāvanā

Author: _System_Pali_VRI_ @ Administrator

1. Saṅgahavāraatthavibhāvanā

Tattha yassa sikkhattayasaṅgahassa navaṅgassa satthusāsanavarassa atthasaṃvaṇṇanaṃ yaṃ nettippakaraṇaṃ kātukāmo , tassa nettippakaraṇassa nissayaṃ visayabhūtaṃ saṃvaṇṇetabbasahitaṃ , saṃvaṇṇetabbaṃ eva vā salokapālena tilokena sadā pūjetabbassa ceva namassitabbassa ca naruttamassa satthuno sāsanavaraṃ vidūheva ñātabbaṃ .
Etaṃ sāsanavaraṃ tāva dassento taṃjanakena , taṃvijānakavidūhi ca niyametuṃ , ratanattayaguṇaparidīpanañca kātuṃ –
‘‘ Yaṃ loko pūjayate , salokapālo sadā namassati ca ;
Tasseta sāsanavaraṃ , vidūhi ñeyyaṃ naravarassā ’’ ti .
– paṭhamagāthamāha ;
ImāyaV0.147 hi paṭhamagāthāya ‘‘ etaṃ sāsanavaraṃ ñeyyan ’’ ti ettakameva ekantato karaṇavisesabhāvena adhippetaṃ .
Eteneva visesakaraṇena ekantādhippetanettivisayasāsanavarassa dassitattā .
Ekantādhippetasāsanavarameva nettisaṃvaṇṇanāya saṃvaṇṇetabbattā visayaṃ teneva vakkhati aṭṭhakathācariyo –
‘‘ Etaṃ idāni amhehi vibhajitabbahāranayapaṭṭhānavicāraṇavisayabhūtaṃ sāsanaṃ ādikalyāṇatādiguṇasampattiyā varaṃ aggaṃ uttamaṃ nipuṇañāṇagocaratāya paṇḍitavedanīyamevā ’’ ti ( netti . aṭṭha . saṅgahavāravaṇṇanā ) ca ,
‘‘ Etaṃ tividhampi ‘ sāsanavaran ’ ti padena saṅgaṇhitvā tattha yaṃ paṭhamaṃ , taṃ itaresaṃ adhigamūpāyoti sabbasāsanamūlabhūtaṃ , attano pakaraṇassa ca visayabhūtaṃ pariyattisāsanamevā ’’ ti ( netti . aṭṭha . saṅgahavāravaṇṇanā ) ca ,
‘‘ IdāniM0.3 yaṃ vuttaṃ ‘ sāsanavaraṃ vidūhi ñeyyan ’ ti , tattha nettisaṃvaṇṇanāya visayabhūtaṃ pariyattidhammameva pakārantarena niyametvā dassetun ’’ ti ( netti . aṭṭha . saṅgahavāravaṇṇanā ) ca .
Tattha pariyattisāsanassāpi mūlaṃ hotīti vuttaṃ ‘‘ sabbasāsanamūlabhūtan ’’ ti .
Etena kammasādhanenapi adhippetatthe siddhe nānāvidhasādhakavacanaṃ nānāvādānaṃ anokāsakaraṇatthāya kataṃ .
Svākkhātatādidhammaguṇā pana sāsanassa visesadesakanaravarasaddena vā paridīpakatthabhāvena vā dīpitā avinābhāvato .
Sāsanavarassa pana janakasambandhipekkhattā ‘‘ naravarassā ’’ ti vuttaṃ .
Tena ca aggapuggalo sāsanavarajanako vācakatthasambandhibhāvena vutto .
Anaññasādhāraṇamahākaruṇāsabbaññutaññāṇādiguṇavisesā pana janakasambandhibhūtassa narassa visesakenavarasaddena vā paridīpakatthabhāvena vā dīpito .
Kiṃ nu so sāsanavarajanako naravaro paramatthova , udāhu pūjanīyo ceva namassanīyo cāti vuttaṃ ‘‘ yaṃ loko … pe … namassati cā ’’ ti , tena sāsanavarajanako naravaro paramatthova na hoti , atha kho salokapālena lokena sadā sabbakālesu pūjanīyo ceva namassanīyo cāti visesito thomitoti .
EtthaV0.148 ca pūjananamassanacetanāvācakena vā pūjananamassanasaddena phalūpacārattho puññamahattasaṅkhāto pūjanīyabhāvo ceva āsavakkhayañāṇapadaṭṭhānasabbaññutaññāṇādiguṇasaṅkhāto namassanīyabhāvo ca dīpakatthabhāvena pariggahetvā dīpito .
Tenāha aṭṭhakathācariyo ‘‘ bhagavato sadevakassa lokassa pūjanīyavandanīyabhāvo , aggapuggalabhāvo ca vuccamāno guṇavisiṭṭhataṃ dīpetī ’’ tiādi ( netti . aṭṭha . saṅgahavāravaṇṇanā ).
Tādisassa naravarassa tādisaṃ sāsanavaraṃ kiṃ yena kenaci viññeyyanti vuttaṃ ‘‘ vidūhī ’’ ti .
Tena tipiṭakadharā ariyabhūtā paṇḍitā vācakatthabhāvena gahitā , suppaṭipannatādisaṅghaguṇā pana vandadhātuvacanena vā dīpakatthabhāvena vā dīpitāti .
Evaṃ pariggahetvā dīpite ratanattayaguṇe sandhāya ‘‘ evaṃ paṭhamagāthāya sātisayaṃ ratanattayaguṇaparidīpanaṃ katvā ’’ ti ( netti . aṭṭha . saṅgahavāravaṇṇanā ) vakkhati , na gāthāya niravasesatthe .
TatthaM0.4 evan ti evaṃ sāsanavaradassanabhūtāya paṭhamagāthāyāti atthova daṭṭhabbo .
Apare panācariyā ‘‘ imāya paṭhamagāthāya ekantato adhippetānādhippetavacanāni ceva vācakatthadīpakatthavisesāni ca suṭṭhu avicāretvā ‘ evaṃ paṭhamagāthāya sātisayaṃ ratanattayaguṇaparidīpanaṃ katvā ’ ti vacanacchāyaṃ nissāya sātisayaṃ ratanattayaguṇaparidīpanaṃ kātuṃ ‘ yaṃ lokotyādimāhā ’ ti ca sātisayaratanattayaguṇe dassento ‘ yaṃ lokotyādimāhā ’ ti ’’ ca vadanti .
Tesaṃ vādo amhākaṃ nakkhamati .
Kāraṇaṃ pana mayā heṭṭhā vuttānusārena ñātabbanti ayaṃ padānukkamānurūpānusandhyattho .
Atha vā ekaṃ samayaṃ jambuvanasaṇḍe nisīditvā sissānaṃ hitaṃ cintento , attano abhinīhārasampattiṃ passanto , sammāsambuddhena pasaṃsito , mahākaccāyano satthārā anumoditaṃ sāsanāyattaṃ navaṅgassatthavaṇṇanaṃ soḷasahārādianekatthavidhaṃ nettippakaraṇaṃ ārabhanto ,‘‘ yaṃ loko ’’ tyādimāha .
Yadi evaṃ yathāvuttappakāraṃ nettippakaraṇabhūtaṃ soḷasahārātyādikaṃ ārabhitabbaṃ , taṃ anārabhitvā kasmā nettippakaraṇato bahibhūtaṃ ‘‘ yaṃ loko ’’ tyādikaṃ ārabhitabbaṃ , seyyathāpi ambaṃ puṭṭho labujaṃ byākareyya , labujaṃ puṭṭho ambaṃ byākareyya , evameva nettippakaraṇamārabhanto aññaṃ ārabhatīti ?
Tathāpi yassa yathāvuttassa sāsanavarassa atthasaṃvaṇṇanaṃ yaṃ nettippakaraṇaṃ kātukāmo yassa nettippakaraṇassa visayabhūtaṃ saṃvaṇṇetabbasahitaṃ , saṃvaṇṇetabbaṃ eva vā taṃ sāsanavaraṃ tāva dassento taṃjanakena , taṃvijānakavidūhi ca niyametuṃ , ratanattayaguṇaparidīpanañca kātuṃ ‘‘ yaṃ loko ’’ tyādimāha .
Ayaṃ līnantaracodanāsahito anusandhyattho .
‘‘ YaṃV0.149 loko pūjayate , salokapālo sadā namassati ca ;
Tasseta sāsanavaraṃ , vidūhi ñeyyaṃ naravarassā ’’ ti .
–
Niggahitalopaṃ katvā racitā gāthā ariyāsāmaññalakkhaṇena sampannā .
Kathaṃ ?
Pubbaḍḍhe tiṃsa mattā , aparaḍḍhe sattavīsa mattā .
Sampiṇḍitā sattapaññāsa mattāva bhavanti .
Akkharānaṃ pana imissaṃ gāthāyaṃ sattatiṃsa .
Tesu garukkharā vīsati , lahukkharā sattarasa bhavanti .
‘‘ Tassetaṃ sāsanavaran ’’ ti pana sānunāsikaṃ virujjhati .
TatthaM0.5 niddesattho aṭṭhakathānusārena vijānitabbo .
Salokapālo sabbo sattaloko sakkaccaṃ sabbaññutaññāṇādianekaguṇānussaraṇena vā pūjetabbapūjanena vā paṭipattipūjanena vā sadā sabbakālesu sakkaccaṃ yaṃ naravaraṃ pūjayate ceva namassati ca , tassa pūjetabbassa ceva namassitabbassa ca satthuno naravarassa tilokaggassa mayā saṃvaṇṇetabbasahitaṃ , saṃvaṇṇetabbaṃ eva vā vidūheva ñeyyaṃ ñātabbaṃ .
Nipuṇañāṇagocaraṃ etaṃ mayā buddhiyaṃ ṭhapitaṃ sāsanavaraṃ mayā ārabhitabbassa nettippakaraṇassa visayanti paṭhamaṃ jānitabbaṃ dassetvā tassa atthasaṃvaṇṇanābhūtaṃ nettippakaraṇaṃ ahaṃ ārabhissāmi , taṃ tumhe sādhavo suṇātha manasi karothāti samudāyayojanā , avayavayojanāpi kātabbā .
Kathaṃ ?
‘‘ Salokapālo loko ’’ ti visesanavisesitabbabhāvena yojanā .
Lokapālo vajjetvā avaseso loko ca na hoti , atha kho lokapālasahito lokoti viseseti .
‘‘ Loko pūjayate ceva namassati cā ’’ ti kattukārakaākhyātakiriyābhāvena yojanā ‘‘ yo karoti , sa kattā ’’ ti vuttattā .
Yo loko kārako , so kattā hotu .
Yo loko pūjayate ceva namassati ca , kathaṃ so kattāti ?
‘‘ Yo karoti , sa kattā ’’ ti suttassa ‘‘ yo karoti kiriyaṃ nipphādeti , so kiriyānipphādako kattā ’’ ti atthasambhavato sayanabhuñjanādisabbakiriyānipphādako kattāyeva hoti .
Ayañca loko pūjananamassanakiriyānipphādakoyevāti .
Kathaṃ ayaṃ loko kiriyānipphādakoti ?
‘‘ Loko ’’ ti sattapaññattiyā paramatthato avijjamānāyapi paññāpetabbo santāne pavattamāno hadayavatthunissito cittuppādo gahetabbo , so yathārahaṃ hetādhipatisahajātādipaccayena paccayo nipphādako bhave .
Evaṃ lokassa kattukārakabhāvo vijānitabboti paccayapaccayuppannabhāvena yojanā .
Esa nayo tīsu piṭakesupi evarūpesu ṭhānesu .
‘‘ YaṃV0.150 naravaraṃ pūjayate ceva namassati cā ’’ ti kammakārakaākhyātakiriyābhāvena yojanā ‘‘ yaṃ karoti , taṃ kamman ’’ ti vuttattā .
Yaṃ kātabbaṃ , taṃ kammaṃ hotu .
Yaṃ pūjayati ceva namassati ca , kathaṃ taṃ kammanti ?
‘‘ YaṃM0.6 karoti , taṃ kamman ’’ ti suttassa ‘‘ yaṃ karoti kiriyāya sambajjhati , kiriyāya sambajjhitabbaṃ kamman ’’ ti atthasambhavato karaṇavācakavacanīyādisabbakiriyāya sambajjhitabbaṃ kammaṃ hotveva .
Ayañca naravaro pūjananamassanakiriyāya vācakavacanīyabhāvena sambajjhitabboyevāti .
Kathaṃ ayaṃ naravaro vacanīyoti ?
Pūjananamassanacetanāya ārammaṇakaraṇavasena naravaro vacanīyo , cetanā vācakā , evaṃ vācakavacitabbabhāvo hotveva .
‘‘ Yaṃ naravaran ’’ ti paññattiyā paramatthato avijjamānāyapi paññāpetabbo santānavasena pavattamāno lokiyalokuttaraguṇasahito khandhapañcako vutto , so ārammaṇapaccayena paccayo , cetanā paccayuppannāti paccayapaccayuppannabhāvena yojanā .
Esa nayo tīsu piṭakesu evarūpesu ṭhānesu .
‘‘ Tassa naravarassā ’’ ti visesanavisesitabbabhāvena yojanā .
Naravaro nāma nimantitabbādiko na hoti , atha kho pūjetabbo namassitabbo evāti viseseti .
Tassa pūjetabbassa ceva namassitabbassa ca naravarassa sāsanavaranti jaññajanakabhāvena yojanā .
Sāsanavaraṃ nāma paccekabuddhasāvakabuddharājarājādīnaṃ sāsanavaraṃ na hoti , pūjetabbassa ceva namassitabbassa ca naravarassa tilokasseva sāsanavaranti niyameti .
‘‘ Vidūhi ñeyyan ’’ ti kattukārakakitakiriyābhāvena yojanā .
Kattubhāvo heṭṭhā vuttova .
‘‘ Vidūhī ’’ ti sattapaññattiyā paramatthato avijjamānāyapi paññāpetabbo santāne pavattamāno sāsanavare sammohadhaṃsakañāṇasahito hadayavatthunissito cittuppādo vutto , so yathārahaṃ hetādhipatisahajātādipaccayena paccayo nipphādako bhave .
Ñā-itidhātuyā atthabhūtaṃ ñāṇaṃ paccayuppannaṃ nipphādeyyaṃ bhave , evaṃ paccayapaccayuppannabhāvena yojanā .
‘‘ Ñeyyaṃ sāsanavaran ’’ ti visesanavisesyabhāvena yojanā .
Sāsanavaraṃ nāma na yena kenaci ñeyyaṃ , atha kho vidūheva saṇhasukhumañāṇena ñeyyaṃ sāsanavaranti viseseti .
‘‘ Etaṃ sāsanavaran ’’ ti visesanavisesyabhāvena yojanā .
Sāsanavaraṃ nāma mayā buddhiyaṃ aṭṭhapitaṃ appavattetabbaṃ hoti , mayā idāni nettippakaraṇassa visayabhāvena buddhiyaṃ viparivattamānaṃ ṭhapetabbaṃ pavattetabbaṃ sāsanavarantiM0.7 viseseti .
Etaṃ sāsanavaraṃ nettippakaraṇassaV0.151 visayanti yojanā kātabbā .
Tenāha ‘‘ etaṃ idāni amhehi vibhajitabbahāranayapaṭṭhānavicāraṇavisayabhūtaṃ sāsanan ’’ ti ( netti . aṭṭha . saṅgahavāravaṇṇanā ).
Iccevaṃ nettiyā paṭhamagāthāya saṅkhepena yojanattho samatto .
Tattha yan ti aniyamanaravarassa satthuno vācakaṃ payogavantasabbanāmaṃ .
Aniyamo ca pūjananamassanakiriyāya aniyamitattā vutto , na naravarato aññasattassa sambhavatoti .
Esa nayo sesāniyatesupi tīsu piṭakesu .
Lokiyanti ettha puññāpuññāni , tabbipāko cāti loko .
Ettha sattanikāye puññāpuññāni lokiyanti pavattanti , tabbipāko ca lokiyati pavattati , iti sattanikāyassa puññāpuññānaṃ , tabbipākassa ca pavattanassa ādhārabhāvato ‘‘ etthā ’’ tipadena niddiṭṭho sattanikāyo loko nāma .
Pūjayateti viggahavirahitaṃ ākhyātapadaṃ , sakkaccaṃ pūjanaṃ karoti .
Lokaṃ pālentīti lokapālā , puññāpuññānañceva tabbipākassa ca pavattanādhārattā lokā ca .
Ke te ?
Cattāro mahārājāno , indayamavaruṇakuverā vā , khattiyacatumahārājasakkasuyāmasantusitasunimmitaparanimmitavasavattimahābrahmādayo vā .
Pālanañcettha issariyādhipaccena taṃtaṃsattalokassa aññamaññavihesananivāraṇādiāṇāpavattāpanayasaparivāraṭṭhānantarādiniyyādanā , saha lokapālehi yo vattatīti salokapālo .
Atha vā ye hirottappā lokaṃ pālenti , iti pālanato te hirottappā lokapālā .
Tenāha bhagavā ‘‘ dveme , bhikkhave , sukkā dhammā lokaṃ pālentī ’’ ti ( a . ni .2.9; itivu .42).
Lokapālehi hirottappehi samannāgato loko salokapālo nāma .
Hirottappasampanno hi sappuriso loko sakkaccaṃ sadā sabbakālesu pūjayati ceva namassati ca pāpahirijigucchanato , dhammacchandavantatāya ca .
Aññe pana pūjentā namassantāpi kadāciyeva pūjenti namassanti , na sabbadāti .
Sadāti pūjananamassanakālavācakaviggahavirahitaṃ vikappanāmaṃ , sabbanāmaṃ vā .
Namassatīti viggahavirahitaṃ ākhyātapadaṃ , sakkaccaṃ namassanaṃ karoti .
TassetātiM0.8 ettha tassāti niyamavācakaṃ payogavantasabbanāmaṃ viggahavirahitameva .
Niyamo ca pūjananamassanakiriyāya visesito .
Tasmā tassa pūjananamassanakiriyāya niyamitabbassa pūjetabbassa namassitabbassa naravarassāti attho yuttova .
Sesaniyamesu aññesupi eseva nayo .
Etan ti ācariyena vibhajitabbahāranayapaṭṭhānavicāraṇavisayabhūtassaV0.152 sāsanavaraparāmasanaṃ payogavantasabbanāmaṃ viggahavirahitaṃ .
Sāsati etenāti sāsanaṃ , etena navavidhasuttantena , navavidhasuttantasahitena vā varena sabbena samatthe veneyye diṭṭhadhammikasamparāyikaparamatthehi tividhayānamukhena yathārahaṃ satte sāsati anusāsati vineti .
Iti sāsanānusāsanakiriyānusārena veneyyasattānaṃ jānanapaṭipajjanādhigamassa kāraṇakaraṇattā ‘‘ etenā ’’ ti padena niddiṭṭhaṃ navavidhasuttantaṃ , navavidhasuttantasahitaṃ vā varaṃ sabbaṃ sāsanaṃ nāma .
Navavidhasuttantadesanāya hi veneyyānaṃ jānanaṃ purimajānanena pacchimajānanaṃ , jānanena paṭipajjanena pacchimapaṭipajjanena adhigamo , purimādhigamena pacchimādhigamo hoti .
Tena vuttaṃ ‘‘ saddhā sīlaṃ sutaṃ cāgo paññā saddhāya sīlassa sutassa cāgassa paññāyā ’’ ti ( paṭṭhā .1.1.423) ca ‘‘ paṭhamassa jhānassa parikammaṃ paṭhamassa jhānassa ’’ tyādi ( paṭṭhā .1.1.423) ca .
Sāsa dhātuyā desanāsaddo ca taṃjanako desanāñāṇasampayuttacittuppādo ca mukhyattho , taṃupanissayapaccayā veneyyānaṃ atthajānanapaṭipajjanaadhigamanādi kāraṇūpacārattho ,‘‘ etenā ’’ ti padena vuttāya sāsanabhūtāya nāmapaññattiyā karaṇasattisaṅkhātā upanissayapaccayasatti phalūpacārattho .
Iti-saddopi tameva nāmapaññattiyā upanissayapaccayasattiṃ hetubhāvena parāmasati , tassā sattiyā ādhārabhūtā nāmapaññatti yu-paccayattho .
Eseva nayo tīsu piṭakesu evarūpesu ṭhānesu .
Ekantaniyyānaṭṭhena , anaññasādhāraṇaguṇatāya ca uttamaṭṭhena varaṃ uttamaṃ , pariyattisāsanamhi phalaniyyādanato , magganiyyānahetubhāvato ca niyyānaṭṭhena , sāvakādīhi ajaniyattā asādhāraṇaṭṭhena ca uttamaṭṭhena varaṃ , varitabbanti vā varaṃ .
Yathāvuttassa sāsanassa paṇḍitehi abhipatthitasamiddhihetutāya varitabbattā patthetabbattā sāsanavaraṃ nāma , yathāvuttaṭṭhena vā sāsanañca taṃ varañcāti sāsanavaraṃ .
Ca -saddena sattibhedaṃ , taṃ -saddena atthābhedaṃ desseti .
VidantītiM0.9 vidū .
Ye paṇḍitā yathāsabhāvato kammakammaphalāni , kusalādibhede ca dhamme vidanti , iti vidanato te paṇḍitā vidū nāma , tehi .
Ñātabbanti ñeyyaṃ .
Ñā-dhātuyā nippariyāyato ārammaṇikaṃ ñāṇaṃ vuttaṃ , ṭhānūpacārato sāsanavarassa ārammaṇapaccayabhāvo dassito , iti-saddena ārammaṇapaccayabhāvo parāmasito .
Tassa iti-saddena parāmasitabbassa ārammaṇapaccayabhāvassa ādhāraṃ sāsanavaraṃ ṇya-paccayatthoti daṭṭhabbaṃ .
Ñāṇaṃ arahatīti vā ñeyyaṃ , vidūnaṃ ñāṇaṃ jānanaṃ ārammaṇabhāvena arahatīti attho .
Imasmiṃ naye taddhitapadaṃ daṭṭhabbaṃ .
NaratiV0.153 netīti naro .
Yo puriso attānaṃ itthīnaṃ uccaṭṭhānaṃ narati neti , iti naranato nayanato so puriso naro nāma .
So hi puttabhūtopi mātuyā pituṭṭhāne tiṭṭhati , kaniṭṭhabhātubhūtopi jeṭṭhabhaginīnaṃ pituṭṭhāne tiṭṭhati .
Atha vā naritabbo netabboti naro .
So hi jātakālato paṭṭhāya yāva attano sabhāvena attānaṃ dhāretuṃ samattho na hoti , tāva parehi netabbo , na tathā añño tiracchānādikoti .
Ettha pana satthuvisayatāya narati veneyyasatteti naroti attho adhippeto .
Satthā hi satte apāyādito sugatiṃ vā maggaphalanibbānaṃ vā netīti .
Sabbaññutaññāṇādianekaguṇasamannāgatattā varo uttamo , varitabbo patthetabboti vā varo , tilokaggo .
Pakatiyā uccaṭṭhānaṭṭho naro guṇuttamena samannāgato varo , naro ca so varo cāti naravaro .
Ca-ta-saddānaṃ atthabhedo vuttova , visesanaparapadasamāsoyaṃ .
Yena vuttaṃ ‘‘ aggapuggalassāti attho ’’ ti ( netti . aṭṭha . saṅgahavāravaṇṇanā ).
Aññe pana ‘‘ narānaṃ , naresu vā varoti naravaro ’’ ti vadanti , taṃ vacanaṃ ‘‘ aggapuggalassāti attho ’’ ti ( netti . aṭṭha . saṅgahavāravaṇṇanā ) aṭṭhakathāvacanena virujjhati maññe .
Tassa naravarassāti .
Iccevaṃ nettippakaraṇassa ādigāthāya samāsena ca vacanattho samatto .
Sarūpattho yojanatthavacanatthānusārena vijānitabbo .
Tathāpi visuṃ suṭṭhu jānanatthāya puna vattabbo .
‘‘ Yan ’’ ti padassa anaññasādhāraṇasabbaññutaññāṇādianekaguṇasampanno salokapālena lokena pūjetabbo ceva namassitabbo ca sāsanavaradesako tilokaggo sarūpattho .
‘‘ Loko ’’ ti padassa yathāvuttalokapālasahito saddhācāgādisampannoM0.10 sabbasattaloko sarūpattho .
Lokasaddo ekavacanayuttopi jātisaddattā niravasesato satte saṅgaṇhāti yathā ‘‘ mahājano ’’ ti .
Kāmañcettha lokasaddo ‘‘ lokavidū ’’ tyādīsu saṅkhārabhājanesupi pavatto , pūjananamassanakiriyāsādhanattā pana sattalokeva vācakabhāvena pavattoti .
Tenāha ‘‘ pūjanakiriyāyogyabhūtatāvasenā ’’ ti ( netti . aṭṭha . saṅgahavāravaṇṇanā ).
Pūjayateti ettha pūjanakiriyāya mukhyato pūjanasaṅkhāto pūjentānaṃ cittuppādo sarūpattho , phalūpacārena taṃcittuppādassa ārammaṇapakatūpanissayabhūtā vuttappakārā sabbe buddhaguṇā sarūpatthā .
Te -vibhattipaccayassa pūjanakiriyāsādhako vuttappakāro loko ca sarūpattho , evaṃ sati atthabhedābhāvato dvīsu vācakesu ekova vācako vattabbo , kasmā ekasmiṃ atthe dve vācakā vuttāti ?
Nāyaṃ doso dvinnaṃ vācakānaṃ sāmaññavisesavācakattā .
Lokasaddo hi pūjanakiriyāsādhako , aññakiriyāsādhako ca vadatīti sāmaññavācako ca hoti .
Pūjayate-saddo lokapūjanaitthipūjanapurisapūjanatiracchānapūjanādikiriyāsādhakañca vadatīti sāmaññavācakoV0.154 .
Tasmā pūjayate-saddo lokasaddassa sarūpattho , pūjanakiriyāsādhako ca na aññakiriyāsādhakoti niyameti .
Lokasaddo ca pūjayatesaddassa sarūpattho pūjanakiriyāsādhako .
Loko pana pūjanakiriyāsādhako itthipurisatiracchānādikoti niyameti .
Tīsu piṭakesu aññesupi evarūpesu ṭhānesu eseva nayo .
‘‘ Salokapālo ’’ ti padassa yathāvuttaseṭṭhalokapālasahagato , pūjananamassanakiriyāsādhako ca sattanikāyo sarūpattho .
‘‘ Sadā ’’ ti padassa rattidivasakālo atītabhagavato dharamānakālo tato parakālo abhinīhārato yāva sāsanantaradhānā kālo tato parakālo sarūpattho .
So pana anāgatabuddhuppajjanakālo atītasammāsambuddhe idāni pūjayanti namassanti viya pūjayissati ceva namassissati ca .
Namassatīti ettha namassanakiriyāya mukhyato namassanasaṅkhāto cittuppādo sarūpattho , phalūpacārena taṃcittuppādassa ārammaṇapakatūpanissayabhūtā vuttappakārā sabbe buddhaguṇā sarūpattho .
Ti -vibhattipaccayassaM0.11 namassanakiriyāsādhako yathāvuttasattanikāyo loko ca sarūpattho , atthabhedābhāvepi dvinnaṃ vācakānaṃ pavattabhāvo heṭṭhā vuttova .
‘‘ Cā ’’ ti padassa idhekacco pūjentopi na namassati , namassantopi na pūjeti ca , ayaṃ pana sattanikāyo loko pūjayati ceva namassati cāti samuccayattho sarūpattho .
Tassāti ettha taṃ-saddassa sabbaññutaññāṇādianekaguṇasamannāgato pūjetabbo namassitabbo tilokaggo satthā sarūpattho , chaṭṭhīvibhattiyā janakassa naravarassa jaññena sāsanavarena sambandho padhānasarūpattho , jaññasāsanavarassa janakena naravarena sambandho apadhānasarūpattho .
Tīsu piṭakesu evarūpesu aññesupi eseva nayo .
‘‘ Etan ’’ ti padassa ācariyena vibhajitabbahāranayapaṭṭhānavicāraṇavisayabhūtaṃ sāsanaṃ sarūpattho .
‘‘ Sāsanavaran ’’ ti padassāpi tameva sarūpattho , etaṃ sāsanavaraṃ pariyattipaṭipattipaṭivedhabhedena tividhampi pariyattisāsanameva sabbasāsanamūlabhūtattā , nettippakaraṇassa visayabhūtattā ca visesato adhippetaṃ tassa mūlabhūtabhāvato vinayasaṃvaṇṇanādīsu bahūpakārena dassitoti amhehi na vattabbo .
Vadantopi aññaṃ racitabbaṃ racituṃ asamatthova hutvā vadatīti gahitabbo vadeyya .
Taṃ pana pariyattisāsanaṃ vimuttirasavasena ekavidhaṃ , dhammavinayavasena duvidhaṃ , vinayapiṭakasuttantapiṭakaabhidhammapiṭakavasena tividhaṃV0.155 , āṇādesanāvohāradesanāparamatthadesanāvasena tividhaṃ , yathāparādhasāsanāyathānulomasāsanāyathādhammasāsanābhedenapi tividhaṃ , saṃvarāsaṃvarakathādiṭṭhiviniveṭhanakathānāmarūpaparicchedakathābhedenapi tividhaṃ .
Ettha ca desanā desakādhīnā , sāsanaṃ sāsitabbāyattaṃ , kathā kathetabbatthāpekkhāti viseso .
Dīghanikāyo , majjhimanikāyo , saṃyuttanikāyo , aṅguttaranikāyo , khuddakanikāyoti nikāyabhedena pana pañcavidhaṃ ;
suttageyyaveyyākaraṇagāthāudānaitivuttakajātakaabbhutadhammavedallabhedena pana navavidhaṃ ;
dhammakkhandhabhedena pana caturāsītidhammakkhandhasahassavidhaṃ ;
‘‘ saṃkilesabhāgiyavāsanābhāgiyanibbedhabhāgiyaasekkhabhāgiyāti amissāni cattāri ;
saṃkilesabhāgiyavāsanābhāgiyasaṃkilesabhāgiyanibbedha bhāgiyasaṃkilesabhāgiyaasekkhabhāgiyavāsanābhāgiyanibbedhabhāgiyāti missakadukāni cattāri ;
saṃkilesabhāgiyavāsanābhāgiyaasekkhabhāgiyasaṃkilesabhāgiyavāsanā bhāgiyanibbedhabhāgiyātiM0.12 missakatikāni dve ;
taṇhāsaṃkilesadiṭṭhisaṃkilesaduccaritasaṃkilesataṇhāvodānabhāgiyadiṭṭhiva- udānabhāgiyaduccaritavodānabhāgiyātichā ’’ ti ( netti .89) soḷasannaṃ suttānaṃ bhedena soḷasavidhaṃ ;
‘‘ lokiyalokuttaralokiyalokuttarasattādhiṭṭhānadhammādhiṭṭhānasattadhammādhiṭṭhānañāṇañeyya- ñāṇañeyyadassanabhāvanādassanabhāvanāsakavacanaparavacanasakavacanaparavacana vissajjanīyaavissajjanīyavissajjanīyaavissajjanīyakammavipākakammavipākakusala akusalakusalākusalaanuññātapaṭikkhittaanuññātapaṭikkhittathavassa bhedena aṭṭhavīsatividhan ’’ ti ( netti .112) evamādibahuvidhaṃ pariyattisāsanaṃ nettippakaraṇassa visesato visayaṃ .
Tassa visayabhāve sati paṭipattipaṭivedhasaṅkhātaṃ sāsanadvayampi tammūlakattā visayaṃ hoti pariyāyatoti daṭṭhabbaṃ .
‘‘ Vidūhī ’’ ti padassa yathāvuttasāsanavarassa saparasantānapavattanapavattāpanādivasena vijānanasamattho saṇhasukhumañāṇādiguṇasampanno kalyāṇaputhujjanasotāpannādiko puggalo sarūpattho .
‘‘ Ñeyyan ’’ ti padassa tādisehi vidūhi saṇhasukhumañāṇādinā vijānitabbaṃ sāsanavaraṃ sarūpattho .
‘‘ Naravarassā ’’ ti padassa ekavidhādibhedassa sāsanavarassa janako anekaguṇasampanno tilokaggo sarūpattho .
Iccevaṃ nettiyā ādigāthāya sarūpattho saṅkhepena vijānitabbo .
Evaṃ tassā anusandhyādīnaṃ jānitabbabhāve satipi ajānanto viya pucchitvā dosaṃ āropetvā parihāravasenāpi gambhīrādhippāyassa anākulassa visesajānanaṃ bhavissati .
Tasmā pucchitvā dosaṃ ropetvā parihāravasena gambhīrādhippāyaṃ sampiṇḍetvā kathayissaṃ .
Amhākācariya kimatthaṃ ‘‘ yaṃ loko ’’ tyādimāha ?
Nettippakaraṇaṃ kātuṃ .
Evaṃ sati nettippakaraṇabhūtaṃ ‘‘ soḷasahārā netti ’’ tyādikaṃ eva vattabbaṃ , kasmā taṃ avatvā tato nettippakaraṇato aññaṃ ‘‘ yaṃ loko pūjayate ’’ tyādimāha .
Seyyathāpi samuddaṃ gacchanto himavantaṃ gacchati , himavantaṃ gacchantoV0.156 samuddaṃ gacchati , evameva nettippakaraṇaṃ karontoM0.13 sāsanavaradassanaṃ karotīti ?
Saccaṃ , tathāpi yassa saṃvaṇṇanaṃ nettippakaraṇaṃ kātukāmo taṃ sāsanavaraṃ paṭhamaṃ dassetuṃ ‘‘ yaṃ loko ’’ tyādimāha .
Evaṃ sati ‘‘ etaṃ sāsanavaran ’’ ti ettakameva vattabbaṃ , kasmā ‘‘ yaṃ loko ’’ tyādi vuttanti ?
Taṃ sāsanavaraṃ janakena naravarena niyametvā thometuṃ vuttaṃ .
Tathāpi ‘‘ tassa naravarassā ’’ ti ettakameva vattabbaṃ , kasmā ‘‘ yaṃ loko ’’ tyādi vuttanti ?
Taṃ janakaṃ naravaraṃ lokapālena lokaseṭṭhena saddhiṃ sabbena lokena pūjanīyanamassanīyabhāvena thometuṃ ‘‘ yaṃ loko ’’ tyādi vuttaṃ .
Pūjentāpi vanditvā pūjenti , tasmā ‘‘ pūjayate ’’ ti ettakameva vattabbanti ?
Tathāpi keci kesañci pūjāsakkārādīni karontāpi tesaṃ apākaṭaguṇatāya namakkāraṃ na karonti .
Evaṃ bhagavato yathābhūtaabbhuggatasaddatāya pana bhagavantaṃ pūjetvāpi vandatiyevāti dassetuṃ ‘‘ namassati cā ’’ ti vuttaṃ .
Pūjento , namassanto ca na kadāciyeva , atha kho sabbakālanti dassetuṃ ‘‘ sadā ’’ ti vuttaṃ .
Tādisassa naravarassa tādisaṃ sāsanavaraṃ saṇhasukhumañāṇasampannehi vidūheva sukhumañāṇeneva ñeyyanti sāsanavaraṃ thometuṃ ‘‘ vidūhi ñeyyan ’’ ti vuttaṃ .
Ettha ca ‘‘ pūjayate , namassatī ’’ ti etehi pūjananamassanakiriyāya hetubhūtā sabbaññutaññāṇādayo aneke lokiyalokuttaraguṇā pakāsitā honti te guṇe āgamma sabbalokassa pūjananamassanacetanāya pavattanato .
Tesu hi kiñci sarūpato , kiñci anumānato sāriputtattherādayo anussaranti , pūjenti , namassanti .
Tena vuttaṃ ‘‘ anussaretha sambuddhan ’’ ti ( saṃ . ni .1.249).
Ekadesaguṇāpi pūjārahā namassanārahā , kasmā sabbepi guṇā pakāsitāti ?
Sabbaguṇadassanena bodhisambhārasambharaṇamahākaruṇāyogasaṅkhātahetuñāṇapahāna- ānubhāvarūpakāyasampattisaṅkhātaphalahitajjhāsayindriya- pākakālāgamanadesanāñāṇasaṅkhātasattu- pakārasampadāvasena thomanā dassitā .
Tena attahitapaṭipatti , parahitapaṭipatti ca nirupakkilesūpagamanāpagamanañca lokasamaññānupapavatti , tadanatidhāvanañca caraṇasampatti , vijjāsampatti ca attādhipatitā , dhammādhipatitā ca lokanāthaattanāthatā ca pubbakārikataññutā ca aparantapatā , anattantapatā ca buddhakaraṇadhammabuddhabhāvasiddhi ca paratāraṇaattatāraṇañcaM0.14 sattānuggahacittatā , dhammavirattacittatā ca pakāsitā bhavanti .
Tena sabbappakārena anuttaradakkhiṇeyyatāuttamapūjanīyanamassanīyabhāvapūjananamassanakiriyāya ca khettaṅgatabhāvaṃ pakāseti .
Tena pūjanakanamassanakānaṃ yathicchitabbapayojanasampatti pakāsitāti sabbaguṇā pakāsitāti .
ĀdikalyāṇatādiguṇasampattiyāV0.157 varaṃ aggaṃ uttamaṃ , nipuṇañāṇagocaratāya paṇḍitavedanīyañca , tasmā ‘‘ varaṃ ñeyyan ’’ ti vacanehi svākkhātatādayo sabbe dhammaguṇā pakāsitā .
Ariyasaccapaṭivedhena samugghātakilesasammohāyeva paramatthato paṇḍitā bālyādisamatikkamanato , tasmā bhāvitalokuttaramaggā , sacchikatasāmaññaphalā ca puggalā visesato ‘‘ vidū ’’ ti vuccanti .
Te hi yathāvuttasāsanavaraṃ aviparītato ñātuṃ , netuñca saparasantāne sakkuṇanti .
Tasmā ye suppaṭipannatādayo anekehi suttapadehi saṃvaṇṇitā , te ariyasaṅghaguṇāpi niravasesato ‘‘ vidūhī ’’ ti padena pakāsitāti .
Evaṃ nettiyā paṭhamagāthāya ‘‘ etaṃ sāsanavaran ’’ ti padena sāsanattayaṃ saṅgaṇhitvā tattha itaresaṃ dvinnaṃ adhigamūpāyabhāvato sabbasāsanamūlabhūtassa , attano nettippakaraṇassa ca visayabhūtassa pariyattisāsanavarassa dassanamukhena sabbe ratanattayaguṇāpi thomanāvasena nayatova pakāsitā honti .
Nayato hi dassitā sabbe guṇā niravasesā gahitā bhavanti , na sarūpato .
Tenāha bhagavantaṃ ṭhapetvā paññavantānaṃ aggabhūto dhammasenāpatisāriputtattheropi buddhaguṇaparicchedanamanuyutto ‘‘ apica me dhammanvayo vidito ’’ ti ( dī . ni .2.146) bhagavatāpi –
‘‘ Evaṃ acintiyā buddhā , buddhadhammā acintiyā ;
Acintiye pasannānaṃ , vipāko hoti acintiyo ’’ ti .( apa . thera 1.1.82; netti .95)–
Gāthā vuttā .
Tattha buddhadhammāti buddhaguṇā .
Amhākaṃ pana yāvajīvaṃ ratanattayaguṇaparidīpane atiussāhantānampi sarūpato nīharitvā dassetuṃ asamatthabhāvo pageva paṇḍitehi veditabboti .
IccevaṃM0.15 –
‘‘ Yaṃ loko pūjayate , salokapālo sadā namassati ca ;
Tasseta sāsanavaraṃ , vidūhi ñeyyaṃ naravarassā ’’ ti .
–
Niggahitalopavasena vuttāya gāthāya saṅkhepena kathito anusandhyādiko samattoti .
‘‘ Yaṃ loko pūjayate , sa lokapālo sadā namassati ca ;
Taṃ tassa sāsanavaraṃ , vidūhi ñeyyaṃ naravarassā ’’ ti .
–
GāthaṃV0.158 apare paṭhanti .
Tassāpi anusandhyattho vuttanayova .
Yojanattho pana viseso .
Tattha hi salokapālo loko yassa satthuno naravarassa yaṃ sāsanavaraṃ saṃvaṇṇetabbasahitaṃ , saṃvaṇṇetabbaṃ eva vā pūjayate ceva namassati ca , tassa lokapālassa satthuno taṃ pūjetabbaṃ , namassitabbañca vidūheva viññātabbaṃ , etaṃ sāsanavaraṃ nettippakaraṇassa visayanti gahetabbanti yojanā .
Yojanākāropi heṭṭhā vuttanayova .
Viggahatthopi viseso .
Imasmiñhi naye lokaṃ pālentīti lokapālā , yathāvuttacatumahārājādayo .
Tehi lokapālehi sahitaṃ sabbalokaṃ pāleti lokagganāyakattāti lokapāloti bhagavāpi lokapālasaddena vutto .
So hi ‘‘ tassā ’’ ti ettha taṃ -saddena parāmasīyati , tasmā tassa lokapālassa satthuno naravarassāti attho gahito .
Yadi evaṃ lokapālo guṇībhūto apadhāno padhānabhūtaṃ lokaṃ visesetvā vinivatto , kathaṃ taṃ-saddena parāmasīyatīti ?
Lokavisesako samānopi sāsanavarāpekkhatāya janakasāmibhāvena sambandhivisesabhūtattā padhānabhūto viya parāmasīyatīti .
Bhagavā sāsanavarassa sāmibhāvena gahito .
Kathaṃ sāsanavarassa sāmī bhagavā sāsanavaraṃ pūjayatīti ?
Na cāyaṃ virodho .
Buddhā hi bhagavanto dhammagaruno , te sabbakālaṃ dhammamapacayamānāva viharantīti .
Buddhānañhi dhammagarudhammāpacayamānabhāvo ‘‘ yaṃnūnāhaṃ … pe … tameva dhammaṃ sakkatvā garuṃ katvā mānetvā pūjetvā upanissāya vihareyyan ’’ ti ( a . ni .4.21) vutto , tasmā lokapālo bhagavā sāsanavaraṃM0.16 pūjayatīti daṭṭhabbo .
Evaṃ sati lokapālo bhagavā sāsanavaraṃ pūjayatīti attho yutto hotu , kathaṃ lokapālo bhagavā sāsanavaraṃ namassatīti yuttoti ?
Yuttova ‘‘ namassatī ’’ ti padassa garukaraṇena tanninnapoṇapabbhāroti atthassāpi labbhanato .
Bhagavā hi dhammagarutāya sabbakālaṃ dhammaninnapoṇapabbhārabhāvena viharatīti .
Vuttañhetaṃ ‘‘ yena sudaṃ niccakappaṃ viharāmī ’’ tiādi .
Sesamettha heṭṭhā vuttanayena vā saṃvaṇṇanāsu vuttanayena vā ñātabbanti amhehi na vitthārīyati .
Evaṃ paṭhamagāthāya ‘‘ sāsanavaran ’’ ti padena tividhampi sāsanaṃ saṅgaṇhitvā tattha pariyattisāsanameva attano nettippakaraṇassa visayaṃ niyametvā dassento ‘‘ dvādasa padāni ’’ tyādimāha .
Atha vā paṭhamagāthāya ratanattayathomanena saha nettippakaraṇatāvisayaṃ sāsanavaraṃ ācariyena dassitaṃ ,‘‘ tassa sāsanavaraṃ kiṃ sabbaṃyeva nettippakaraṇassa visayaṃ , udāhu pariyattisāsanamevā ’’ ti pucchitabbattā pariyattisāsanabhūtaṃ suttamevāti dassento ‘‘ dvādasa padāni suttan ’’ tiādimāha .
Tattha ‘‘ sāsanavaran ’’ ti sāmaññena vuttampi pariyattisuttameva sāsanavarantiV0.159 gahetabbanti attho .
‘‘ Taṃ pana katividhan ’’ ti vattabbattā ‘‘ dvādasa padānī ’’ ti vuttaṃ , saṅkhepato pabhedena dvādasavidhanti attho .
Pabhedato dvādasavidhampi byañjanapadaatthapadato pana duvidhamevāti dassetuṃ ‘‘ taṃ sabbaṃ byañjanañca attho cā ’’ ti vuttaṃ .
‘‘ Tasmiṃ dvaye ekameva sarūpato nettippakaraṇassa visayanti viññeyyaṃ , udāhu ubhayan ’’ ti pucchitabbattā ubhayanti dassetuṃ ‘‘ taṃ viññeyyaṃ ubhayan ’’ ti vuttaṃ .
Vacanavacanīyabhāvena sambandhe yasmiṃ byañjane , atthe ca ‘‘ suttan ’’ ti vohāro pavatto , taṃ ubhayaṃ sarūpato nettippakaraṇassa visayanti viññeyyanti attho .
‘‘ Kinti viññeyyan ’’ ti vattabbattā ‘‘ ko attho , byañjanaṃ kataman ’’ ti vuttaṃ .
Idaṃ vuttaṃ hoti – chabyañjanapadachaatthapadabhedena dvādasavidhaṃ byañjanapadaatthapadavasena duvidhaṃ sabbapariyattisaṅkhātaṃ suttaṃ mama nettippakaraṇassa visayaṃ sāsanavaranti ñātabbaṃ .
Sarūpato pucchitvā atthapadaṃ , byañjanapadañca sarūpato ñātabbanti .
Evaṃ paṭhamagāthāya ‘‘ sāsanavaran ’’ ti vuttassa suttassa pariyattibhāvañceva atthapadabyañjanapadabhāvena veditabbattañca dassetvā idāni tassa suttassa pavicayūpāyaṃM0.17 nettippakaraṇaṃ padatthavibhāgena dassetuṃ ‘‘ soḷasahārā ’’ tyādimāha .
Atha vā dutiyagāthāya nettippakaraṇassa visayaṃ sāsanavaraṃ niyametvā dassitaṃ ,‘‘ netti nāma katamā , katividhā ’’ ti pucchitabbattā nettināma ettikāti saṅkhepato dassetuṃ ‘‘ soḷasahārā ’’ tyādimāha .
Tattha tassa sāsanassa suttassa atthapariyeṭṭhi nettisaṃvaṇṇanā mayā mahākaccāyanena niddiṭṭhā netti nāma soḷasahārasamudāyā pañcanayasamudāyā aṭṭhārasamūlapadasamudāyāti vijānitabbāti .
Te hārādayo kenaṭṭhena netti nāma ?
Veneyyasatte ariyadhammaṃ netīti nettīti evamādi attho saṃvaṇṇanāsu ( netti . aṭṭha . ganthārambhakathā ) vuttova .
Imāya tatiyagāthāyapi ‘‘ mahākaccānena niddiṭṭhā ’’ ti pāṭho sundaro .
‘‘ Mahākaccāyanena niddiṭṭhā ’’ ti vā pāṭho , na sundaro .
Lakkhaṇañhi mayā heṭṭhā vuttanti .
‘‘ Soḷasahārādisamudāyā nettī ’’ ti vuttā , te hārā suttassa byañjanavicayo vā honti , atthavicayo vā , nayā ca byañjanavicayo vā honti , atthavicayo vāti vicāraṇāyaṃ sati ‘‘ ime imassa vicayo ’’ ti niyametvā dassetuṃ ‘‘ hārā byañjanavicayo ’’ tiādimāha .
Tattha hārā suttassa byañjanavicayo honti , na atthavicayo soḷasahārānaṃ mūlapadaniddhāraṇaṃ vajjetvā byañjanamukheneva saṃvaṇṇanābhāvato .
Tayo pana nayā suttassa atthavicayo honti , tiṇṇaṃ nayānaṃ mūlapadasaṅkhātaavijjādisabhāvadhammaniddhāraṇamukheneva suttassa atthasaṃvaṇṇanābhāvatoti .
‘‘ TaṃV0.160 ubhayaṃ sutte saṃvaṇṇanābhāvena kenaci katthaciyeva yojetabbaṃ , udāhu sabbathā sabbattha yojitan ’’ ti pucchitabbabhāvato taṃ ubhayaṃ sabbattha suttesu sabbathā yojitanti dassetuṃ ‘‘ ubhayaṃ pariggahītan ’’ ti vuttaṃ .
Hārā ceva nayā ca ubhayaṃ suttassa atthaniddhāraṇavasena parito samantato gahitaṃ sabbathā suttesu yojitanti .
‘‘ Hārādisamudāyabhūtaṃ nettisaṅkhātaṃ suttaṃ kathaṃ saṃvaṇṇetabbaṃ suttaṃ saṃvaṇṇetī ’’ ti vattabbabhāvato vuttaṃ ‘‘ vuccati suttaṃ yathāsuttan ’’ ti .
Nettisaṅkhātaṃ saṃvaṇṇanāsuttaṃ saṃvaṇṇetabbasuttānurūpaṃ yathā yena yena desanāhārena vā aññena vā saṃvaṇṇetabbaṃ , tena tena vuccati saṃvaṇṇetītiM0.18 attho .
Atha vā ‘‘ nettisaṅkhātaṃ suttaṃ kittakaṃ saṃvaṇṇetabbaṃ suttaṃ saṃvaṇṇetī ’’ ti vattabbabhāvato vuttaṃ ‘‘ vuccati suttaṃ yathāsuttan ’’ ti .
Tattha yathāsuttaṃ yaṃ yaṃ suttaṃ bhagavatā vuttaṃ , taṃ taṃ sabbaṃ suttaṃ nettisaṅkhātaṃ suttaṃ vuccati vadati assādādīnavadassanavasena saṃvaṇṇetīti .
Tena vuttaṃ ‘‘ nettinayena hi saṃvaṇṇetuṃ asakkuṇeyyaṃ nāma suttaṃ natthī ’’ ti ( netti . aṭṭha . saṅgahavāravaṇṇanā ).
‘‘ Yaṃ yaṃ bhagavatā desitaṃ suttaṃ nettisaṃvaṇṇanāya saṃvaṇṇitaṃ , sā saṃvaṇṇetabbā desanā ca viññeyyā , udāhu desitabbañcā ’’ ti vattabbabhāvato ‘‘ yā ceva desanā ’’ tyādimāha .
Yā ceva desanā pāḷi saṃvaṇṇitā , sā ca , tāya desanāya desitaṃ yaṃ dhammajātaṃ , tañca ubhayaṃ vimuttāyatanadesanāsīsena paricayaṃ karontehi ekantena viññeyyaṃ ubhayasseva anupādisesaparinibbānapariyosānānaṃ sampattīnaṃ hetubhāvato .
‘‘ Tassa ubhayassa vijānane sādhetabbe sādhetabbassa vijānanassa hetubhūtā katamā anupubbī ’’ ti pucchitabbabhāvato vuttaṃ ‘‘ tatrā ’’ tyādi .
Tattha tatra vijānane sādhetabbe suttādinavaṅgassa sāsanassa atthapariyesanā atthavicāraṇā hāranayānaṃ ayaṃ anupubbī vijānanassa sādhetabbassa hetubhūtā anupubbī nāmāti attho .
Atha vā tassa ubhayassa vijānane sādhetabbe suttādinavaṅgassa sāsanassa atthapariyesanāya atthavicāraṇāya ayaṃ anupubbī vijānanassa sādhetabbassa hetubhūtā anupubbī nāmāti .
Atha vā vakkhamānāya hāranayānupubbiyā navavidhasuttantapariyesanā vijānanassa hetubhūtāti veditabbā .
Tenākāreneva aṭṭhakathāyaṃ tidhā vuttāti .
Saṅgahavārassa atthavibhāvanā niṭṭhitā .

2. Uddesavāraatthavibhāvanā

1. EvaṃV0.161 saṅgahavārena saṅkhepato dassite hārādayo idāni vibhāgena dassetuṃ ‘‘ tattha katame soḷasa hārā ’’ tiādidesanā āraddhāM0.19 .
Atha vā soḷasahārādisamudāyā netti nāma mayā mahākaccānena niddiṭṭhāti vuttā ,‘‘ katame te soḷasa hārā ’’ ti pucchitabbattā vuttaṃ ‘‘ tattha soḷasa hārā ’’ tyādi .
Tattha tatthāti tesu soḷasahārādīsu .
Desanā hāro , vicayo hāro … pe … sāmāropano hāroti ime soḷasa hārāti daṭṭhabbā .
Tattha sabbasādhāraṇattā hārapadassa vacanattho paṭhamaṃ vattabbo .
Kenaṭṭhena hārāti ?
Harīyanti etehīti hārā .
Etehi saṃvaṇṇanāvisesehi saṃvaṇṇiyesu suttageyyādīsu aññāṇasaṃsayavipallāsā harīyanti , iti aññāṇādiharaṇakāraṇattā ‘‘ etehī ’’ ti padena niddiṭṭhā saṃvaṇṇanāvisesā hārā nāma , hara-dhātuyā ācariyassa vacībhedasaddo , taṃsamuṭṭhāpako cittuppādo ca mukhyattho , veneyyānaṃ saṃvaṇṇetabbasuttassa atthajānanādiñāṇasampayuttacittuppādo kāraṇūpacārattho , tassa upanissayapaccayabhūtānaṃ saṃvaṇṇanāvisesānaṃ upanissayapaccayasatti phalūpacārattho , iti-saddena sā upanissayapaccayasattiyeva parāmasīyati .
Taṃsattisampannā saṃvaṇṇanāvisesā ṇa-paccayatthā honti .
Esa nayo evarūpesu ṭhānesupi .
Vitthāro aṭṭhakathāyaṃ ( netti . aṭṭha .1) vutto eva .
Asādhāraṇato pana desīyati etāyāti desanā .
Etāya saṃvaṇṇanāya saṃvaṇṇetabbasuttattho desīyati saṃvaṇṇīyati saṃvaṇṇanānusārena ñāpīyati , iti ñāpanakāraṇattā ‘‘ etāyā ’’ ti padena niddiṭṭhā visesasaṃvaṇṇanā desanā nāma , na pāḷidesanā , pāḷidesanāya saṃvaṇṇetabbasaṃvaṇṇanābhāvena sahacaraṇato vā desanā .
Kiñcāpi aññe hārā desanāpāḷisaṅkhātassa suttassa atthasaṃvaṇṇanābhāvato desanāya sahacārino honti , ayaṃ pana hāro yebhuyyena yathārutavaseneva viññāyamānattā pāḷidesanāya saha caratīti vattabbataṃ arahati , na tathā pare .
Na hi assādādīnavanissaraṇādisandassanalakkhaṇarahitā pāḷidesanā atthi , ayañca hāro assādādisandassanalakkhaṇoti .
Viciyanti etenāti vicayo .
Etena saṃvaṇṇanāvisesena sutte padapañhādayo viciyanti , itiV0.162 vicāraṇakāraṇattā so saṃvaṇṇanāvisesoM0.20 vicayo nāma .
Katvatthādhikaraṇatthāpi labbhanti .
Saṃvaṇṇetabbasuttena padapañhādivicayanalakkhaṇo saṃvaṇṇanāviseso vicayo hāro .
Yuttāyutti vicārīyati etāyāti yutti .
Etāya visesasaṃvaṇṇanāya sabbesaṃ hārānaṃ bhūmigocarānaṃ yuttāyutti vicārīyati , iti vicāraṇakāraṇattā ‘‘ etāyā ’’ ti padena niddiṭṭhā visesasaṃvaṇṇanā yutti nāma .
Idha uttarapadalopo daṭṭhabbo , yuttiyā vicāraṇā , vicāraṇīyabhāvena sahacaraṇato vā yutti .
Sabbahārānaṃ bhūmigocarānaṃ yuttāyuttivicāraṇalakkhaṇo saṃvaṇṇanāviseso yutti hāro .
Padati pavatteti phalaṃ etenāti padaṃ , kāraṇaṃ .
Ṭhanti tiṭṭhanti ettha phalāni tadāyattavuttitāyāti ṭhānaṃ , kāraṇaṃ .
Padañca taṃ ṭhānañcāti padaṭṭhānaṃ , āsannakāraṇaṃ .
Sutte āgatadhammānaṃ padaṭṭhānaṃ vicārīyati etāyāti padaṭṭhānā , visesasaṃvaṇṇanā , vicāraṇalopova , sutte āgatadhammānaṃ padaṭṭhānānaṃ , tesañca padaṭṭhānānaṃ vicāraṇalakkhaṇo saṃvaṇṇanāviseso padaṭṭhāno hāro .
Sutte avuttāpi samānalakkhaṇā dhammā lakkhīyanti etena saṃvaṇṇanāvisesenāti lakkhaṇo , sutte vuttena dhammena samānalakkhaṇānaṃ dhammānaṃ avuttānampi niddhāraṇalakkhaṇo saṃvaṇṇanāviseso lakkhaṇo hāro .
Sutte dassiyamānā nibbacanādayo cattāropi viyūhīyanti vibhāgena sampiṇḍīyanti ettha , etena vāti byūho , catunnaṃ nibbacanādīnaṃ byūho catubyūho .
Nibbacanādhippāyabyañjanānañceva desanānidānassa ca pubbāparena saddhiṃ sandassanalakkhaṇo saṃvaṇṇanāviseso catubyūho hāro .
Desanāya gahitadhammena sabhāgā , visabhāgā ca dhammā āvaṭṭīyanti ettha , etena vāti āvaṭṭo , desanāya gahitadhammānaṃ sabhāgavisabhāgadhammavasena āvaṭṭanalakkhaṇo saṃvaṇṇanāviseso āvaṭṭo hāro .
Asādhāraṇāsādhāraṇānaṃ saṃkilesadhamme , vodānadhamme ca sādhāraṇāsādhāraṇato , padaṭṭhānato , bhūmito ca vibhajanalakkhaṇo saṃvaṇṇanāviseso vibhatti hāro .
SutteV0.163M0.21 niddiṭṭhā dhammā paṭipakkhavasena parivattīyanti iminā , ettha vāti parivatto , sutte niddiṭṭhānaṃ dhammānaṃ paṭipakkhato parivattanalakkhaṇo saṃvaṇṇanāviseso parivattano hāro .
Sutte vuttassa ekasseva atthassa vācakaṃ vividhaṃ vacanaṃ ettha saṃvaṇṇanāviseseti vivacanaṃ , vivacanameva vevacanaṃ , sutte vutte ekasmiṃ atthe anekapariyāyasaddayojanālakkhaṇo saṃvaṇṇanāviseso vevacano hāro .
Sutte vuttā atthā pakārehi ñāpīyanti iminā , ettha vāti paññatti , ekekassa dhammassa anekāhi paññattīhi paññāpetabbākāralakkhaṇo saṃvaṇṇanāviseso paññatti hāro .
Suttāgatā dhammā paṭiccasamuppādādīsu otarīyanti anuppavesīyanti ettha , etena vāti otaraṇo , paṭiccasamuppādādimukhehi suttatthassa otaraṇalakkhaṇo saṃvaṇṇanāviseso otaraṇo hāro .
Sutte padapadatthapañhārambhā sodhīyanti samādhīyanti ettha , etena vāti sodhano , sutte padapadatthapañhārambhānaṃ sodhanalakkhaṇo saṃvaṇṇanāviseso sodhano hāro .
Sāmaññavisesabhūtā dhammā vinā vikappena adhiṭṭhīyanti anuppavattīyanti ettha , etena vāti adhiṭṭhāno , suttāgatānaṃ dhammānaṃ avikappanavasena sāmaññavisesaniddhāraṇalakkhaṇo saṃvaṇṇanāviseso adhiṭṭhāno hāro .
Yo hetu ceva paccayo ca phalaṃ parikaroti abhisaṅkharoti , iti so hetu ceva paccayo ca parikkhāro , yo saṃvaṇṇanāviseso taṃ parikkhāraṃ hetuñceva paccayañca ācikkhati , iti so saṃvaṇṇanāviseso parikkhāro nāma .
Sutte āgatadhammānaṃ parikkhārasaṅkhāte hetupaccaye niddhāretvā saṃvaṇṇanālakkhaṇo saṃvaṇṇanāviseso parikkhāro hāro .
Sutte āgatadhammā padaṭṭhānādimukhena samāropīyanti ettha , etena vāti samāropano , sutte āgatadhammānaṃ padaṭṭhānavevacanabhāvapahānasamāropanavicāraṇalakkhaṇo saṃvaṇṇanāviseso samāropano hāro .
Bhāvasādhanavasenāpi sabbattha vacanattho vattabboti tassāpi vasena yojetabbanti .
Sesaṃ saṃvaṇṇanānusārena ñātabbanti .
‘‘ TatthaV0.164M0.22 katame soḷasa hārā desanā ’’ tyādinā hārasarūpaṃ vuttaṃ , kimatthaṃ ‘‘ tassānugīti ’’ tyādi vuttanti ?
Anugītigāthāya sukhaggahaṇatthaṃ puna ‘‘ tassānugīti desanā vicayo yutti ’’ tyādi vuttaṃ .
Tattha tassāti hāruddesassa .
Anugītīti anu pacchā gāyanagāthā .
Pañcadasoti pañcadasamo .
Soḷasoti soḷasamo .
Atthato asaṃkiṇṇāti desanādipadatthato lakkhaṇatthato saṅkarato rahitā .
Tena vuttaṃ aṭṭhakathāyaṃ ‘‘ so ca nesaṃ asaṅkaro lakkhaṇaniddese supākaṭo hotī ’’ ti .
Sesaṃ saṃvaṇṇanānusārena ñātabbanti .
‘‘ Keci hārā kehici hārehi saṃkiṇṇā viya dissanti , kasmā asaṃkiṇṇāti ñātabban ’’ ti vattabbattā vuttaṃ ‘‘ etesañcevā ’’ tiādi .
Tattha etesañceva bhavatīti etesaṃ soḷasannaṃ hārānaṃ yathā yenākārena asaṅkaro hoti , tathā asaṅkarākārena bhavati .
Ayati pavattati nayavibhattīti ayā , vitthārena ayāti vitthāratayā , ta-kāro missakadosāpagamatthāya āgato , nayavibhattivisesavacanaṃ .
Nayena ñāyena vibhatti nayavibhatti , na pañcanayavibhattāhārānaṃ vitthārena pavattā ñāyavibhatti tathā asaṅkarākārena bhavati tasmiṃ asaṃkiṇṇāti ñātabbāti adhippāyo .
2. Soḷasa hārā sarūpato vuttā , amhehi ca viññātā ,‘‘ katame pañca nayā ’’ ti vattabbabhāvato tathā pucchitvā sarūpato uddisituṃ ‘‘ tattha katame pañca nayā ’’ tyādi vuttaṃ .
Aṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘ evaṃ hāre uddisitvā idāni naye uddisituṃ ‘ tattha katame ’ tiādi vuttan ’’ ti ( netti . aṭṭha .2) vuttaṃ .
‘‘ Tattha nayanti saṃkilese , vodāne ca vibhāgato ñāpentīti nayā , nīyanti vā tāni ettha , etehi vāti nayā ’’ tiādinā ( netti . aṭṭha .2) aṭṭhakathāyaṃ vitthārena vacanattho vutto .
Nī -dhātuyā nandiyāvaṭṭādinayānusārena saṃkilese , vodāne ca ālambitvā pavatto ñāṇasampayuttacittuppādo mukhyattho , nandiyāvaṭṭādinayānaṃ upanissayapaccayasatti phalūpacārato gahitā , iti-saddo taṃ phalūpacārato gahitasattiṃ parāmasi , taṃsattisahitā nandiyāvaṭṭādinayā a-paccayatthā .
Taṇhāavijjāhi saṃkilesapakkhassa suttassa , samathavipassanāhi vodānapakkhassa suttassa catusaccayojanamukhena nayanalakkhaṇo saṃvaṇṇanāvisesoM0.23 nandiyāvaṭṭo nayo .
Tattha catusaccan ti taṇhā ca avijjā ca bhavamūlattā samudayasaccaṃ , avasesā tebhūmakā dhammā dukkhasaccaṃ , samathavipassanā maggasaccaṃ , tena pattabbā asaṅkhatadhātu nirodhasaccanti .
Tīhi avayavehi lobhādīhi saṃkilesapakkhe , tīhi avayavehi alobhādīhi ca vodānapakkheV0.165 pukkhalo sobhanoti tipukkhalo , akusalamūlehi saṃkilesapakkhassa , kusalamūlehi vodānapakkhassa suttatthassa catusaccayojanamukhena nayanalakkhaṇo saṃvaṇṇanāviseso tipukkhalo .
Sīhassa bhagavato vikkīḷitaṃ ettha nayeti sīhavikkīḷito , subhasaññādīhi vipallāsehi sakalasaṃkilesapakkhassa , saddhindriyādīhi vodānapakkhassa suttatthassa catusaccayojanamukhena nayanalakkhaṇo saṃvaṇṇanāviseso sīhavikkīḷitanayo .
Atthanayattayadisābhāvena kusalādidhammānaṃ ālocanaṃ disālocanaṃ .
Tassa tassa atthanayassa yojanatthaṃ katesu suttassa atthavissajjanesu ye vodānādayo , saṃkilesikā ca tassa tassa nayassa disābhūtā dhammā suttato niddhāretvā kathitā , tesaṃ yathāvuttadhammānaṃ citteneva ‘‘ ayaṃ paṭhamā disā , ayaṃ dutiyā disā ’’ tiādinā ālocanaṃ disālocanaṃ .
Tathā ālocitānaṃ dhammānaṃ atthanayattayayojane samānayanato aṅkuso viyāti aṅkuso , tassa tassa nayassa disābhūtānaṃ kusalādidhammānaṃ samānayanaṃ aṅkuso nayo .
Lañjetīti lañjako .
Yo nayo suttatthaṃ lañjeti pakāseti , iti lañjanato pakāsanato so nayo lañjako nāma , nayo ca so lañjako cāti nayalañjako .
Nayalañjako paṭhamo nandiyāvaṭṭo nāma , nayalañjako dutiyo tipukkhalo nāma , nayalañjako tatiyo sīhavikkīḷito nāmāti yojetabbo .
Uggatānaṃ visesena uggatoti uttamo , taṃ uttamaṃ .
Gatāti ñātā , matāti attho .
‘‘ Matā ’’ ti vā pāṭho .
Sesamettha vuttanayānusārenapi saṃvaṇṇanānusārenapi jānitabbanti .
YathāvuttanayavisesasaṃvaṇṇanāyaM0.24 ṭīkāyaṃ –
‘‘ Samūhādiṃ upādāya lokasaṅketasiddhā vohāramattatā sammutisabhāvo , pathavīphassādīnaṃ kakkhaḷaphusanādilakkhaṇaṃ paramatthasabhāvo .
Ayañhettha saṅkhepo – yasmiṃ bhinne , itarāpohe vā cittena kate na tathā buddhi , idaṃ sammutisaccaṃ yathā ghaṭe , sasambhārajale ca , tabbipariyāyena paramatthasaccan ’’ ti –
VacaneV0.166 ghaṭakathalaāpajalakaddamādisaṅkhātaṃ samūhādiṃ upādāya lokassa pubbe ghaṭakathalaāpajalakaddamādisaṅketasiddhā ghaṭakathalaāpajalakaddamādivohāramattatā sammutisabhāvo saṅketavasena avitathattā .
Pathavīādīnaṃ kakkhaḷādilakkhaṇaṃ , phassādīnaṃ phusanādilakkhaṇaṃ paramatthasabhāvo .
‘‘ Yadi evaṃ ghaṭādike abhinne vā āpādike vā anurūpena ūnabhāvena appavattamāne vā sati sammutibhāvo hotu , bhinne vā ūne vā kathaṃ sammutibhāvo bhaveyya , pathavīphassādīnampi bhijjamānattā , kakkhaḷaphusanādīnañca pathavīphassādīhi anaññattā kathaṃ paramatthasabhāvo bhaveyya , katamena saṅkhepena atthena sammutisabhāvo , paramatthasabhāvo ca amhehi jānitabbo ’’ ti vattabbabhāvato ‘‘ ayañhettha saṅkhepo ’’ tiādimāha .
Tattha etthāti etesu sammutisabhāvaparamatthasabhāvesu ayaṃ nayo vuccamāno saṅkhepo attho daṭṭhabbo .
Yasmiṃ ghaṭādike bhinne sati tato ghaṭādito itaro kathalādibhāvo cittena pubbe katena yathā yena kathalādivohārena bhavati , yasmiṃ āpādike sambhārajalādike ūnabhāvena pavattamāne sati vā tato āpādito itaro kaddamādibhāvo cittena pubbe katena yathā yena kaddamādivohārena bhavati , tathā tena vohārena buddhi kathalādisabhāvajānanaṃ kaddamādisabhāvajānanaṃ bhavati , idaṃ abhinne ghaṭādikaṃ vā bhinne kathalādikaṃ vā anūne āpādikaṃ vā ūne kaddamādikaṃ vā sabbaṃ sammutisaccaṃ hotveva .
‘‘ Kaddamasmiṃ bhinne , kaddamasmiṃ ūne vā sati itaro sammutisabhāvo ’’ ti pucchitabbabhāvato ‘‘ ghaṭe , sambhārajale cā ’’ ti vuttaṃ .
SammutisaccasabhāvoM0.25 tumhehi vutto , amhehi ca ñāto ,‘‘ katamo paramatthasaccasabhāvo ’’ ti vattabbabhāvato ‘‘ tabbipariyāyena paramatthasaccan ’’ ti vuttaṃ .
Pathavīādīnaṃ kakkhaḷādilakkhaṇato itarassa phusanādilakkhaṇassa asambhavato , phassādīnañca phusanādilakkhaṇato itarassa kakkhaḷādilakkhaṇassa asambhavato pathavīphassādīnaṃ lakkhaḷaphusanādilakkhaṇaṃ paramatthasaccaṃ hotvevāti imasmiṃ saṅkhepatthe gahite koci virodho natthīti adhippāyoti .
3. Pañca nayā sarūpato ācariyena uddiṭṭhā , amhehi ca viññātā ,‘‘ yāni padāni aṭṭhārasa mūlapadāni uddiṭṭhāni , katamāni tānī ’’ ti pucchitabbattā tāni sarūpato dassetuṃ ‘‘ tattha katamāni aṭṭhārasa mūlapadāni ’’ tyādimāha .
Aṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘ evaṃ nayepi uddisitvā idāni mūlapadāni uddisituṃ ‘ tattha katamānī ’ tiādi āraddhan ’’ ti vuttaṃ .
Tattha kusalāniV0.167 nava padāni , akusalāni nava padāni aṭṭhārasa mūlapadānīti daṭṭhabbānīti yojanā .
Mūlanti patiṭṭhahanti etehi nayā , patiṭṭhānavibhāgā cāti mūlāni , padanti patiṭṭhahanti ettha nayā , paṭṭhānavibhāgā , adhigamā cāti padāni , vuttappakāraṭṭhena mūlāni ca tāni padāni cāti mūlapadāni .
Kucchite pāpadhamme salayantīti kusalāni , kuse rāgādayo lunantīti kusalāni , kusā viya lunantīti kusalāni , kusena ñāṇena lātabbāni pavattetabbānīti kusalāni .
Kusalānaṃ paṭipakkhānīti akusalāni a-saddo cettha paṭipakkhatthoti .
Nava padāni kusalāni , nava padāni akusalānīti gaṇanaparicchedato , jātibhedato ca uddiṭṭhāni ,‘‘ katamāni tānī ’’ ti pucchitabbattā nava padāni akusalāni paccāsattinyāyena sarūpato dassetuṃ ‘‘ katamāni nava padāni akusalānī ’’ tiādi vuttaṃ .
Aṭṭhakathāyaṃ pana –
‘‘ Evaṃ gaṇanaparicchedato , jātibhedato ca mūlapadāni dassetvā idāni sarūpato dassento saṃkilesapakkhaṃyeva paṭhamaṃ uddisati ‘ taṇhā ’ tiādinā ’’ ti ( netti . aṭṭha .3)–
Vuttaṃ .
Tattha rūpādike khandhe tasati paritasatīti taṇhā .
Avindiyaṃ kāyaduccaritādiṃ vindatīti avijjāM0.26 , vindiyaṃ kāyasucaritādiṃ na vindatīti avijjā , vijjāya paṭipakkhāti vā avijjā .
Lubbhanti tenāti lobho , lubbhatīti vā lobho , lubbhanaṃ vā lobho .
Dosamohesu pi eseva nayo .
Asubhe rūpakkhandhādike ‘‘ subhan ’’ ti pavattā saññā subhasaññā .
Dukkhadukkhādike ‘‘ sukhan ’’ ti pavattā saññā sukhasaññā .
Anicce saṅkhāradhamme ‘‘ niccan ’’ ti pavattā saññā niccasaññā .
Anattasabhāvesu cakkhādīsu khandhesu ‘‘ attā ’’ ti pavattā saññā attasaññā .
Yatthāti yesu padesu sabbo akusalapakkho saṅgahaṃ samosaraṇaṃ gacchati , tāni padāni akusalānīti yojanā .
Saṅgahaṃ gaṇanaṃ .
Samosaraṇaṃ samāropanaṃ .
Paccanīkadhamme uddhaccādike nīvaraṇe sameti vūpasameti tadaṅgavikkhambhanavasenāti samatho .
Saṅkhāre aniccādīhi vividhehi ākārehi passatīti vipassanā .
Lobhassa paṭipakkho alobho .
Dosassa paṭipakkho adoso .
Mohassa paṭipakkho amoho .
Etthāpi a -saddo paṭipakkhattho , na abhāvatthādikoti adhippāyo .
Asubhe rūpakkhandhādike , cakkhādimhi vā ‘‘ asubhan ’’ ti pavattā saññāpadhānacittuppādā asubhasaññā , visesato kāyānupassanāsatipaṭṭhānaṃV0.168 .
Dukkhadukkhatādīsu ‘‘ dukkhan ’’ ti pavattā saññāpadhānacittuppādā dukkhasaññā , visesato vedanānupassanāsatipaṭṭhānaṃ .
Anicce khandhādike vipariṇāmadhamme ‘‘ aniccan ’’ ti pavattā saññāpadhānacittuppādā aniccasaññā , visesato cittānupassanāsatipaṭṭhānaṃ .
Anattasabhāve khandhe , cakkhādimhi vā ‘‘ anattā ’’ ti pavattā saññāpadhānacittuppādā anattasaññā , visesato dhammānupassanāsatipadhānaṃ .
Paññāsatisīsena hi pavattā ayaṃ desanā .
Tena vuttaṃ bhagavatā ‘‘ kathañca , bhikkhave , satibalaṃ daṭṭhabbaṃ ?
Catūsu satipaṭṭhānesu , ettha satibalaṃ daṭṭhabban ’’ ti .
Yatthāti yesu padesu sabbo kusalapakkho saṅgahaṃ samosaraṇaṃ gacchati , tāni padāni kusalānīti yojanā .
Uddānan ti uddhaṃ dānaṃ rakkhaṇaṃ uddānaṃ , saṅgahavacananti attho .
Uddāne avutte sati heṭṭhā vuttassa atthassa vippakiṇṇabhāvo dinno viya bhaveyya , tasmā vippakiṇṇabhāvassa nivāraṇatthaṃ uddānanti adhippāyo .
Caturo ca vipallāsāti subhasukhaniccaattasaññā .
Kilesā bhavanti ettha navapadesūti bhūmī , kilesānaṃ bhūmīti kilesabhūmī , kilesapavattanaṭṭhānāni nava padānīti vuttaṃ hoti .
CaturoM0.27 satipaṭṭhānāti asubhadukkhaaniccaanattasaññā .
Indriyabhūmīti saddhādīnaṃ vimuttiparipācanindriyānaṃ bhūmī pavattanaṭṭhānāni samosaraṇaṭṭhānāni .
Navahi kusalapadehi kusalapakkhā yujjanti yojīyanti , navahi akusalapadehi akusalapakkhā yujjanti yojīyanti .
Navahi kusalapadehi saha kusalapakkhā yujjanti yujjantā bhavanti , navahi akusalapadehi saha akusalapakkhā yujjanti yujjantā bhavantīti uddesavāre vuttāvaseso saṃvaṇṇanānusārena vijānitabbo .
Iti sattibalānurūpā racitā
Uddesavārassa atthavibhāvanā niṭṭhitā .