Issues
Select Version
Nettivibhāvinī
Nettivibhāvinī

7. Āvaṭṭahāravibhaṅgavibhāvanā

Author: _System_Pali_VRI_ @ Administrator

7. Āvaṭṭahāravibhaṅgavibhāvanā

29. Yena yena saṃvaṇṇanāvisesabhūtena catubyūhahāravibhaṅgena neruttādayo vibhattā , so … pe … catubyūhahāravibhaṅgo paripuṇṇo ,‘‘ katamo āvaṭṭo hāravibhaṅgo ’’ ti pucchitabbattā tattha katamo āvaṭṭo hāro ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha tatthāti tesu niddiṭṭhesu soḷasasu desanāhārādīsu katamo saṃvaṇṇanāviseso āvaṭṭo hāro āvaṭṭahāravibhaṅgo nāmāti pucchati .
‘‘ Ekamhi padaṭṭhānen ’’ tiādiniddesassa idāni mayā vuccamāno ‘‘ ārambhathā ’’ tiādiko vitthārasaṃvaṇṇanāviseso āvaṭṭahāravibhaṅgo nāmāti gahito .
‘‘ Tattha desanāyaṃM0.156 ekasmiṃ padaṭṭhāneV0.287 desanāruḷhe sesakaṃ padaṭṭhānaṃ pariyesati , pariyesitvā kathaṃ paṭipakkhe āvaṭṭetī ’’ ti vattabbattā –
‘‘ Ārambhatha nikkamatha , yuñjatha buddhasāsane ;
Dhunātha maccuno senaṃ , naḷāgāraṃva kuñjaro ’’ ti .
–
Gāthā vuttā .
Idha gāthāyaṃ ekasmiṃ padaṭṭhāne desanāruḷhe sesakaṃ padaṭṭhānaṃ pariyesatīti vuttaṃ hoti .
Gāthāttho pana aṭṭhakathāyaṃ ( netti . aṭṭha .29) vutto .
‘‘ Ārambhathā ’ tiādigāthāyaṃ katarasmiṃ padaṭṭhāne desanāruḷhe katamaṃ sesakaṃ padaṭṭhānaṃ pariyesatī ’’ ti vattabbattā ‘‘ ārambhatha nikkamathāti vīriyassa padaṭṭhānan ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha ‘‘ vīriyassa padaṭṭhānan ’’ ti sāmaññavasena vuttampi ārambhadhātusaṅkhātaṃ vīriyaṃ nikkamadhātusaṅkhātassa vīriyassa padaṭṭhānaṃ , nikkamadhātusaṅkhātaṃ vīriyaṃ parakkamadhātusaṅkhātassa vīriyassa padaṭṭhānaṃ , parakkamadhātusaṅkhātaṃ vīriyaṃ samathabhāvanāsahitassa vīriyassa padaṭṭhānantiādinā pariyesitabbanti gahetabbaṃ .
‘‘ Yuñjathā ’’ ti iminā vuttaṃ samathabhāvanāsahitaṃ vīriyaṃ ‘‘ buddhasāsane ’’ ti iminā vuttassa mahaggatasamādhissa padaṭṭhānaṃ , desanāruḷhaṃ sukhādikaṃ sesakampi padaṭṭhānaṃ pariyesitabbaṃ .
‘‘ Dhunātha maccuno senan ’’ ti padena gahitaṃ vipassanāsahitaṃ vīriyaṃ kilesadhunane samatthāya paññāya padaṭṭhānaṃ , desanāruḷhaṃ samādhiādikaṃ sesakampi padaṭṭhānaṃ pariyesitabbaṃ .
‘‘ Yadi ‘ ārambhathā ’ tiādikaṃ vuttaṃ vīriyaṃ sāmaññabhūtānaṃ vīriyasamādhipaññānaṃyeva padaṭṭhānaṃ siyā , evaṃ sati kathaṃ vaṭṭamūlaṃ chinditvā vivaṭṭaṃ pāpessantī ’’ ti vattabbattā puna ‘‘ ārambhatha nikkamathāti vīriyindriyassa padaṭṭhānan ’’ tiādi vuttaṃ .
Ādhipaccakiccatāya yuttassāpi vīriyādhikassa padaṭṭhānattā ārabhantā yogāvacarapuggalā vaṭṭamūlaṃ chinditvā vivaṭṭaṃ pāpentīti vuttaṃ hoti .
‘‘ Ārambhathā ’’ tiādikā pana yasmā vīriyārambhavatthuādidesanā hoti , tasmā ārambhavatthuādīniyeva saṃvaṇṇitāni padaṭṭhānanti codanaṃ manasi katvā āha ‘‘ imāni padaṭṭhānāni desanā ’’ ti .
‘‘ Ārambhathā ’’ tiādikā yathāvuttapadaṭṭhānāni desanā hoti , na vīriyārambhavatthuādīni , tasmā padaṭṭhānaṃyeva saṃvaṇṇitanti daṭṭhabbaṃ .
EvaṃM0.157 ‘‘ ārambhathā ’’ tiādidesanāya padaṭṭhānavasena attho vibhatto , amhehi ca ñāto ,‘‘ kathaṃ tassāyeva desanāya paṭipakkhavasena attho vibhajitabbo ’’ ti vattabbattā ‘‘ ayuñjantānaṃ vā ’’ tiādiV0.288 vuttaṃ .
Tattha yoge bhāvanāyaṃ ayuñjantānaṃ sattānaṃ aparipakkañāṇānaṃ yoge yogahetu vāsanābhāgiyavasena āyatiṃ jānanatthāya ‘‘ ārambhathā ’’ tiādidesanā āraddhā .
Yuñjantānaṃ paripakkañāṇānaṃ sattānaṃ ārambhe ārambhahetu diṭṭheva dhamme parijānanatthāya ‘‘ ārambhathā ’’ tiādidesanā āraddhā .
Tattha tesu yuñjantāyuñjantesu paripakkāparipakkañāṇesu ye aparipakkañāṇā sattā na yuñjanti , te aparipakkañāṇā sattā pamādamūlakā hutvā yoge bhāvanāyaṃ yena pamādena na yuñjanti , so pamādo taṇhāmūlako pamādo , avijjāmūlako pamādoti dubbidho hoti .
Tattha tasmiṃ dubbidhe pamāde aññāṇena nivuto avijjāmūlako satto yena pamādena ñeyyaṭṭhānaṃ ‘‘ ime uppādavayadhammā pañcakkhandhā ñeyyaṭṭhānaṃ nāmā ’’ ti nappajānāti , ayaṃ aññāṇahetuko pamādo avijjāmūlako pamādā nāma .
Yo pamādo taṇhāmūlako , so pamādo tividho anuppannānaṃ bhogānaṃ uppādāya pariyesanto taṇhiko satto yaṃ pamādaṃ āpajjati , ayaṃ pamādo ca , uppannānaṃ bhogānaṃ ṭhitatthāya rakkhanto taṇhiko satto ārakkhanimittaṃ yaṃ pamādaṃ āpajjati , ayaṃ pamādo ca , ṭhitaṃ bhogaṃ paribhuñjanto taṇhiko satto paribhoganimittaṃ yaṃ pamādaṃ āpajjati , ayaṃ pamādo cāti tividho hoti .
Iti loke ayaṃ pamādo catubbidho avijjāpadaṭṭhāno ekavidho pamādo , taṇhāpadaṭṭhāno tividho pamādoti catubbidho hoti .
Tattha tāsu avijjātaṇhāsu nāmakāyo phassādināmasamūho avijjāya padaṭṭhānaṃ , rūpakāyo pathavīādirūpasamūho taṇhāya padaṭṭhānaṃ hoti .
Idaṃ vuttaṃ hoti – ārambhadhātunikkamadhātusaṅkhātassa vīriyassa paṭipakkho catubbidho pamādo niddhāretabbo , niddhāretvā ekavidhassa pamādassa avijjā padaṭṭhānaṃ , tividhassa pamādassa taṇhā padaṭṭhānaṃ .
Avijjāya nāmakāyo padaṭṭhānaṃ , taṇhāya rūpakāyo padaṭṭhānanti paṭipakkhe āvaṭṭetvā padaṭṭhānaṃ pariyesitabbanti .
‘‘ KasmāM0.158 nāmakāyo avijjāya padaṭṭhānaṃ bhavati , rūpakāyo taṇhāya padaṭṭhānaṃ bhavatī ’’ ti pucchitabbattā ‘‘ taṃ kissa hetū ’’ ti pucchitvā ‘‘ rūpīsu bhavesu ajjhosānaṃ , arūpīsu sammoho ’’ ti vuttaṃ .
Rūpīsu bhavesu rūpadhammesu ahaṃmamādivasena ajjhosānaṃ taṇhābhiniveso sattesu patiṭṭhito yasmā hoti , tasmā rūpakāyo taṇhāya padaṭṭhānaṃ bhavati .
Anamatagge hi saṃsāre itthipurisā aññamaññarūpābhirāmā bhavanti .
Arūpīsu phassādīsu sukhumabhāvato sammoho sattesu patiṭṭhito yasmā hoti , tasmā nāmakāyo avijjāya padaṭṭhānaṃ bhavatīti yojanā kātabbā .
Idaṃ vuttaṃ hoti – rūpakāyanāmakāyesu ārammaṇakaraṇavasena taṇhāyaV0.289 ca avijjāya ca uppajjanato rūpakāyo taṇhāya padaṭṭhānaṃ , nāmakāyo avijjāya padaṭṭhānanti nīharitabbāvāti .
‘‘ Katamo rūpakāyo , katamo nāmakāyo ’’ ti pucchitabbattā ‘‘ tattha rūpakāyo rūpakkhandho , nāmakāyo cattāro arūpino khandhā ’’ ti vuttaṃ .
Tattha tesu rūpakāyanāmakāyesu rūpakāyo rūpasamūho nāma rūpakkhandho hoti , nāmakāyo nāmasamūho nāma cattāro arūpino khandhāti .
Ime pañcakkhandhā avijjātaṇhānaṃ ārammaṇattā saupādānā bhaveyyuṃ ,‘‘ katamena upādānena saupādānā bhavantī ’’ ti pucchitabbattā tatheva pucchitvā vissajjetuṃ ‘‘ ime pañcakkhandhā katamena upādānena saupādānā ?
Taṇhāya ca avijjāya cā ’’ ti vuttaṃ .
Tattha upādānabhūtāya taṇhāya ca upādānabhūtāya avijjāya ca ime pañcakkhandhā saupādānā nāma bhavantīti yojanā kātabbā .
‘‘ Kittakāni upādānāni taṇhā nāma bhavanti , kittakāni upādānāni avijjā nāma bhavantī ’’ ti pucchitabbattā ‘‘ tattha taṇhā dve ’’ tiādi vuttaṃ .
Tatthāti tāsu taṇhāavijjāsu .
Kāmupādānañca sīlabbatupādānañca dve upādānāni taṇhā nāma bhavanti .
Taṇhāvasena hi ‘‘ mama sīlaṃ , mama vatan ’’ ti parāmasanaṃ bhavati .
Diṭṭhupādānañca attavādupādānañca dve upādānāni avijjā nāma bhavanti .
Avijjāvasena hi sassatadiṭṭhi ceva ahaṃmamādidiṭṭhi ca bhavanti .
‘‘ Imehi catūhi upādānehi saupādānakkhandhā catūsu saccesu kittakaṃ saccaṃ nāmā ’’ ti pucchitabbattā ‘‘ imehī ’’ tiādi vuttaṃ .
Ye lokiyakkhandhā saupādānā khandhā bhavanti , upādānena hiM0.159 upādānānipi bhavanti , idaṃ saupādānakkhandhapañcakaṃ dukkhaṃ dukkhasaccaṃ nāma .
Yāni cattāri upādānāni dukkhakāraṇāni bhavanti , ayaṃ upādānacatukko samudayo samudayasaccaṃ nāma bhavati .
Pañcakkhandhāti saupādānā pañcakkhandhā dukkhavatthubhāvato dukkhaṃ .
Tesan ti saupādānānaṃ pañcakkhandhānaṃ .
Dhammaṃ desetīti ‘‘ ārambhathā ’’ tiādikaṃ dhammaṃ veneyyānurūpaṃ bhagavā deseti .
Sāmaññena pubbe vuttampi atthavasena visesaṃ dassetuṃ puna ‘‘ dukkhassa pariññāya , samudayassa pahānāyā ’’ ti vuttaṃ .
30. Ārambhapaṭipakkhabhūtapamādavasena purimasaccadvayaṃ ācariyena niddhāritaṃ , amhehi ca ñātaṃ ,‘‘ itarasaccadvayaṃ kathaṃ niddhāritabban ’’ ti vattabbattā taṃ dvayampi pamādamukheneva niddhāritabbanti dassetuṃ ‘‘ tattha yo tividho ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha tatthāti tesu taṇhāmūlakaavijjāmūlakesu pamādesu .
Tassāti tividhassa taṇhāmūlakassa pamādassa .
Sampaṭivedhenāti assādādīnaṃ parijānanena .
Rakkhaṇāti attacittassa rakkhaṇasaṅkhātā .
Paṭisaṃharaṇāti ‘‘ tassā ’’ tiV0.290 iminā vuttassa pamādassa paṭipakkhabhūtena appamādānanuyogena saṃharaṇā yā khepanā atthi , ayaṃ pamādassa paṭipakkhabhūtena appamādānuyogena pavattā khepanasaṅkhātā bhāvanā samatho nāmāti pamādassa paṭipakkhamukhena puna āvaṭṭetvā samatho niddhāritoti .
‘‘ So samatho kathaṃ kena upāyena bhavatī ’’ ti pucchitabbattā tathā pucchitvā upāyaṃ dassetuṃ ‘‘ so kathan ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha kathan ti kena upāyena .
‘‘ Kāmentīti kāmā , kāmīyantīti vā kāmā ’’ ti vuttānaṃ dvinnaṃ kāmānaṃ paṭicca uppajjamānaṃ assādañca ,‘‘ appassādā kāmā bahudukkhā ’’ tiādi ( ma . ni .1.235) vacanato appassādanīyānaṃ kāmānaṃ paṭicca uppajjamānaṃ ādīnavañca .
Kāmānan ti ca kammatthe sāmivacanaṃ .
Tena vuttaṃ –
‘‘ kāme paṭiccā ’’ ti ( netti . aṭṭha .30).
‘‘ Kāmānametaṃ nissaraṇaṃ , yadidaṃ nekkhamman ’’ ti ( itivu .72) vacanato nissaraṇan ti idha paṭhamajjhānaṃ adhippetaṃ .
Vokāran ti ettha va -kāro āgamo , o-kāraṃ lāmakabhāvaṃ .
Ānisaṃsan ti catupārisuddhisīlādikaṃ .
Yadā jānāti , tadā tena upāyena samatho bhavatīti attho .
SamathoM0.160 ācariyena vibhatto , amhehi ca ñāto ,‘‘ katamā vipassanā ’’ ti pucchitabbattā vipassanaṃ vibhajituṃ ‘‘ tattha yā vīmaṃsā ’’ tiādi vuttaṃ .
Atha vā kāmānaṃ assādādayo yadā jānāti , tadā samatho bhavatīti vutto ,‘‘ tasmiṃ samathe bhavamāne sati katamā bhavatī ’’ ti pucchitabbattā ‘‘ tattha yā vīmaṃsā ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha tatthāti tasmiṃ samathe bhavamāne sati assādādīnaṃ yā aniccādi vīmaṃsā upaparikkhā paññā bhavati , ayaṃ vīmaṃsā upaparikkhā paññā visesena passanato vipassanā nāma .
Atha vā tividhassa taṇhāmūlakassa pamādassa sampaṭivedhena rakkhaṇā paṭisaṃharaṇā , ayaṃ samathoti ācariyena vutto ,‘‘ katamā vipassanā ’’ ti pucchitabbattā ‘‘ tattha yā vīmaṃsā ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha tatthāti tasmiṃ yathāvutte samathe sati yathāvuttassa pamādassa aniccādivasena yā vīmaṃsā upaparikkhā paññā uppannā , ayaṃ vīmaṃsā upaparikkhā paññā visesena passanato vipassanā nāma .
Vīmaṃsāva dubbalā , upaparikkhā balavatīti viseso .
Samatho ceva vipassanā ca dve dhammā ācariyena niddhāritā ,‘‘ ime niddhāritā dve dhammā kiṃ gacchantī ’’ ti vattabbattā ‘‘ ime dve ’’ tiādi vuttaṃ .
Samatho samathabhāvanāpāripūriṃ gacchati , vipassanā vipassanābhāvanāpāripūriṃ gacchati .
‘‘ Imesu dvīsu dhammesu bhāviyamānesu katame yogāvacarena pahīyantī ’’ ti vattabbattā ‘‘ imesū ’’ tiādi vuttaṃ .
Samathe dhamme bhāviyamāne taṇhāV0.291 yogāvacarena pahīyati , vipassanāya bhāviyamānāya avijjā yogāvacarena pahīyatīti ime dve pahātabbā dhammā pahīyanti taṇhā ceva avijjā ca .
‘‘ Imesu dvīsu dhammesu pahīyamānesu katame dhammā nirujjhantī ’’ ti pucchitabbattā upādānādayopi nirujjhantīti sakalavaṭṭadukkhanirodhaṃ dassento ‘‘ imesu dvīsu dhammesu pahīnesū ’’ tiādimāha .
Tattha taṇhāya samathabhāvanāya pahīyamānāya , avijjāya vipassanābhāvanāya pahīyamānāya imesu dvīsu dhammesu dvīhi bhāvanāhi pahīnesu kāmupādānādīni cattāri upādānāni vikkhambhanasamucchedavasena nirujjhanti , na bhaṅgakkhaṇavasena .
Etthāha –
‘‘ taṇhānirodhā upādānanirodho ’’ ti vuttattā ‘‘ taṇhāya pahīyamānāya upādānāni nirujjhantī ’’ ti vacanaṃ yuttaṃ hotu , kathaṃ avijjāya pahīyamānāya upādānāni nirujjhantīti ?
‘‘ Taṇhānirodhā upādānanirodho ’’ tiM0.161 pāṭhe avijjāsahitataṇhānirodhā upādānanirodhoti atthasambhavato .
Yathā hi taṇhāsahitāva avijjā saṅkhārānaṃ paccayo , evaṃ avijjāsahitāva taṇhā upādānānaṃ paccayo hotīti avijjāsahitataṇhānirodhā upādānanirodhoti attho sambhavatīti gahetabbo .
Vikkhambhanasamucchedavasena upādānanirodhā tatheva bhavanirodhoti esa nayo sesesupi .
Evametassa kevalassa dukkhakkhandhassa nirodhoti etthāpi taṇhāsahitaavijjānirodhā saṅkhāranirodhotiādiko gahitoti daṭṭhabbo .
Itīti evaṃ visabhāgasabhāgadhammānaṃ āvaṭṭanavasena niddhāritāni ca purimakāni dve saccāni ca , samatho ca vipassanā ca ime dve dhammā maggo ca maggasaccañca , vaṭṭanirodho vaṭṭanirodhasaccañca nibbānanti cattāri saccāni niddhāritāni .
‘‘ Vīriyapaṭipakkhabhūtassa pamādādidhammassa vasena vā sabhāgabhūtassa pamādādidhammassa vasena vā āvaṭṭetvā catunnaṃ saccānaṃ niddhāritabbabhāvo amhehi kena saddahitabbo ’’ ti vattabbattā ‘‘ tenāhā ’’ tiādi vuttaṃ .
Tena tathā niddhāritabbabhāvena bhagavā ‘‘ ārambhatha nikkamathā ’’ tiādigāthāvacanaṃ āha , tena ‘‘ ārambhatha nikkamathā ’’ tiādigāthāvacanena tathā catunnaṃ saccānaṃ niddhāritabbabhāvo tumhehi saddahitabboti vuttaṃ hoti .
‘‘ Ārambhatha nikkamathā ’ tiādinā vodānapakkhaṃyeva nikkhipitvā tasseva vodānapakkhassa visabhāgadhammasabhāgadhammavaseneva āvaṭṭetvā catusaccaniddhāraṇaṃ kātabban ’’ ti pucchitabbattā saṃkilesapakkhampi nikkhipitvā tasseva saṃkilesassa visabhāgadhammasabhāgadhammavasenapi āvaṭṭetvā catusaccaniddhāraṇaṃ dassento ‘‘ yathāpi mūle ’’ tiādigāthāvacanamāha .
Aṭṭhakathāyaṃ pana –
‘‘ EvaṃV0.292 vodānapakkhaṃ nikkhipitvā tassa visabhāgadhammavasena , sabhāgadhammavasena ca āvaṭṭanaṃ dassetvā idāni saṃkilesapakkhaṃ nikkhipitvā tassa visabhāgadhammavasena , sabhāgadhammavasena ca āvaṭṭanaṃ dassetuṃ ‘ yathāpi mūle ’ ti gāthamāhā ’’ ti ( netti . aṭṭha .30)–
Vuttaṃ .
Gāthātthopi aṭṭhakathāyaṃ vutto .
Tathāpi yatipotānaṃ atthāya aṭṭhakathānusāreneva kathayissāma .
SamūhoM0.162 rukkho mūlati patiṭṭhāti etena avayavena bhūmibhāge ṭhitenāti mūlaṃ , kiṃ taṃ ?
Bhūmibhāge ṭhito mūlasaṅkhāto rukkhāvayavo , tasmiṃ mūle .
Natthi upaddavo pharasuchedādiantarāyo assa mūlassāti anupaddavo .
Daḷheti upaddavābhāvena sabhāvato thire sati .
Chindīyatīti chinno , ko so ?
Bhūmiyaṃ patiṭṭhitamūlasahito rukkhāvayavo , na chinditvā gahito rukkhāvayavo .
Ruhati vaḍḍhatīti rukkho .
So ca bhūmiyaṃ patiṭṭhitamūlasahito rukkhāvayavo rukkhoti vutto yathā ‘‘ samuddo diṭṭho ’’ ti .
Punareva rūhatīti puna aṅkuruppādanaṃ sandhāya vuttaṃ .
Taṇhānusayeti attabhāvasaṅkhātassa rukkhassa mūle .
Anūhateti arahattamaggañāṇena anupacchinne sati idaṃ attabhāvasaṅkhātaṃ dukkhaṃ dukkhahetu punappunaṃ abbocchinnaṃ nibbattati na nirujjhatiyevāti gāthāttho .
‘‘ Idha gāthāyaṃ yo taṇhānusayo anūhatabhāvena dukkhassa nibbattanassa mūlanti vutto , ayaṃ taṇhānusayo katamassā taṇhāya anusayo ’’ ti pucchati ,‘‘ taṇhāya kāmataṇhādivasena bahuvidhattā bhavataṇhāya anusayo ’’ ti vissajjeti bhavassādataṇhābhāvato .
Yo anusayo etassa bhavataṇhāsaṅkhātassa dhammassa paccayo hoti , ayaṃ anusayo avijjā nusayo hoti .
‘‘ Anusayo bahuvidho , kasmā avijjānusayoti saddahitabbo ’’ ti vattabbattā ‘‘ avijjāpaccayā hi bhavataṇhā ’’ ti vuttaṃ .
Avijjāya bhavataṇhāya paccayattā avijjānusayo saddahitabbo .
Avijjāya hi bhavesu ādīnavassa adassanavasena bhavassādataṇhā bhavatīti .
Ime dve kilesātiādimhi heṭṭhā vuttanayānusārena cattāri saccāni niddhāretvā visabhāgasabhāgadhammāvaṭṭanaṃ viññātabbaṃ , samathavipassanā pana maggasampayuttāva gahetabbā .
‘‘ Sabbapāpassā ’’ tiādikassa anusandhyattho aṭṭhakathāyaṃ ( netti . aṭṭha .30) vutto .
Sabbapāpassāti kammapathabhāvappattāpattassa niravasesassa akusalassa .
Akaraṇan ti saparasantānesu anuppādanaṃV0.293 .
Kusalassāti kammapathabhāvappattāpattassa tebhūmakakusalassa ceva lokuttarakusalassa ca .
Upasampadāti santāne uppādanavasena sampadā .
Sassa attano cittanti sacittaṃ , sacittassa pariyodāpanaṃ vodānaṃ arahattaphaluppattiyāti sacittapariyodāpanaṃM0.163 .
Arahattamagguppādo pana ‘‘ kusalassa upasampadā ’’ ti padena gahito .
Etaṃ akaraṇādittayadīpanaṃ buddhānaṃ sammāsambuddhānaṃ sāsanaṃ ovādoti gāthāttho .
Gāthāyaṃ yassa pāpassa akaraṇaṃ vuttaṃ , taṃ pāpaṃ duccaritakammapathavasena vibhajituṃ ‘‘ sabbapāpaṃ nāmā ’’ tiādi vuttaṃ .
Dosasamuṭṭhānan ti yebhuyyavasena vuttaṃ , lobhasamuṭṭhānampi bhavati .
Lobhasamuṭṭhānan tipi yebhuyyavasena vuttaṃ , dosasamuṭṭhānampi bhavati .
Mohasamuṭṭhāna mpi tatheva vuttaṃ .
Lobhasamuṭṭhānadosasamuṭṭhānampi sambhavatīti daṭṭhabbaṃ .
Sabbapāpo duccaritakammapathappabhedena vibhatto ,‘‘ ettakeneva vibhajitabbo , udāhu aññena vibhajitabbo ’’ ti pucchitabbattā aññena akusalamūlaagatigamanabhedenapi vibhajituṃ ‘‘ yā abhijjhā ’’ tiādi vuttaṃ .
Aṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘ evaṃ duccaritaakusalakammapathakammavibhāgena ‘ sabbapāpan ’ ti ettha vuttapāpaṃ vibhajitvā idānissa akusalamūlavasena agatigamanavibhāgampi dassetuṃ ‘ akusalamūlan ’ tiādi vuttan ’’ ti ( netti . aṭṭha .30) anusandhyattho vutto .
Mohavasena sabhāvaṃ ajānantassa bhayasambhavato yaṃ bhayā ca mohā ca agatiṃ gacchati , idaṃ mohasamuṭṭhānan ti vuttaṃ .
Sabbapāpo ācariyena vibhatto , amhehi ca ñāto ,‘‘ katamaṃ sabbapāpassa akaraṇan ’’ ti pucchitabbattā tattha lobho asubhāyā ’’ tiādi vuttaṃ .
Aṭṭhakathāyaṃ pana –
‘‘ Ettāvatā ‘ sabbapāpassa akaraṇan ’ ti ettha pāpaṃ dassetvā idāni tassa akaraṇaṃ dassento ‘ lobho … pe … paññāyā ’ ti tīhi kusalamūlehi tiṇṇaṃ akusalamūlānaṃ pahānavasena sabbapāpassa akaraṇaṃ anuppādanamāhā ’’ ti ( netti . aṭṭha .30)–
Vuttaṃ .
Subhādhimuttavasena pavatto lobho asubhāya asubhabhāvanāya tathāpavattena alobhena tadaṅgavikkhambhanappahānena pahīyati , sattesu kujjhanadussanavasena pavatto doso mettāya mettābhāvanāya tathāpavattena adosena ca tadaṅgavikkhambhanappahānena pahīyati , sattesu ceva saṅkhāresu ca muyhanavasena pavatto moho paññāyaM0.164 vicāraṇapaññāya ca bhāvanāmaggapaññāya ca tadaṅgavikkhambhanasamucchedappahānena pahīyati .
‘‘ YadiV0.294 tīhi kusalamūleheva akusalamūlāni pahīyanti , evaṃ sati upekkhākaruṇāmuditā niratthakā bhaveyyun ’’ ti vattabbattā ‘‘ tathā lobho upekkhāyā ’’ tiādi vuttaṃ .
Upekkhāyāti ‘‘ sabbe sattā kammassakā ’’ tiādinā bhāvitāya upekkhāya .
Muditā aratiṃ vūpasametvā aratiyā mūlabhūtaṃ mohampi pajahatīti manasi katvā ‘‘ moho muditāya pahānaṃ abbhatthaṃ gacchatī ’’ ti vuttaṃ .
‘‘ Akusalamūlānaṃ kusalamūlādīhi pahātabbattaṃ kena amhehi saddahitabban ’’ ti vattabbattā ‘‘ tenāhā ’’ tiādi vuttaṃ .
Tena tathā pahātabbattena bhagavā ‘‘ sabbapāpassa akaraṇan ’’ ti vacanaṃ āha , tena ‘‘ sabbapāpassa akaraṇan ’’ ti vacanena tathā pahātabbattaṃ tumhehi saddahitabbanti vuttaṃ hoti .
31.‘‘ Ettāvatā ca sabbapāpo vibhatto , tassa akaraṇañca vibhattaṃ siyā , evaṃ sati aṭṭhamicchattānaṃ akaraṇaṃ anivāritaṃ siyā ’’ ti vattabbattā ‘‘ sabbapāpaṃ nāma aṭṭha micchattānī ’’ tiādi vuttaṃ .
Micchāsatīti aniccādīsu ‘‘ niccan ’’ ti anussaraṇacintanādivasena pavattaakusalappavatti .
Sabbapāpassa akaraṇaṃ bahudhā ācariyena vibhattaṃ , amhehi ca viññātaṃ ,‘‘ kathaṃ kusalassa sampadā vibhajitabbā viññātabbā ’’ ti vattabbattā kusalassa sampadaṃ vibhajitvā dassento ‘‘ aṭṭhasu micchattesu pahīnesū ’’ tiādimāha .
Aṭṭha sammattānīti sammādiṭṭhi sammāsaṅkappo sammāvācā sammākammanto sammāājīvo sammāvāyāmo sammāsati sammāsamādhīti aṭṭhasammattāni visabhāgaparivattanadhammavasena sampajjanti .
Atītassāti atītena sammāsambuddhena desitassa .
Vipassino hi bhagavato ayaṃ pātimokkhuddesagāthā .
Citte pariyodāpiteti cittapaṭibaddhā pañcakkhandhāpi pariyodāpitā bhavanti .
‘‘ Cittapariyodāpitena pañcannaṃ khandhānaṃ pariyodāpitabhāvo kathaṃ amhehi saddahitabbo ’’ ti vattabbattā ‘‘ evañhī ’’ tiādi vuttaṃ .
Evaṃ vuttappakārena bhagavā yaṃ ‘‘ cetovisuddhatthaṃ bhikkhave tathāgate brahmacariyaṃ vussatī ’’ ti vacanaṃ āha , tena ‘‘ ceto … pe … vussatī ’’ ti vacanena tumhehi saddahitabboti vuttaṃ hoti .
‘‘ Pariyodāpanā katividhā bhavantī ’’ ti vattabbattā ‘‘ duvidhā hī ’’ tiādi vuttaṃ .
SamathavipassanāyaM0.165 nīvaraṇappahānañca ariyamaggabhāvanāya anusayasamugghāto cāti pariyodāpanassa duvidhattā pañcakkhandhā pariyodāpitā bhavantīti attho .
Pahīnanīvaraṇānusayā hi puggalā pasādanīyavaṇṇā honti .
‘‘ Pariyodāpanassa kittikā bhūmiyo ’’ ti pucchitabbattā ‘‘ dve pariyodāpanabhūmiyo ’’ tiādi vuttaṃ .
‘‘‘ Sabbapāpassa akaraṇan ’ tiādigāthāya desitesu dhammesu katamaṃ dukkhasaccaṃ , katamaṃ samudayasaccaṃV0.295 , katamaṃ maggasaccaṃ , katamaṃ nirodhasaccan ’’ ti pucchitabbattā ‘‘ tattha yaṃ paṭivedhenā ’’ tiādi vuttaṃ .
Tatthāti gāthāya desitesu dhammesu yaṃ khandhapañcakaṃ paṭivedhena pariññābhisamayena pariyodāpeti , idaṃ khandhapañcakaṃ dukkhaṃ dukkhasaccaṃ bhave .
Yato taṇhāsaṃkilesato khandhapañcakaṃ pariyodāpeti , ayaṃ taṇhāsaṃkileso samudayo samudayasaccaṃ .
Yena ariyamaggaṅgena pariyodāpeti , ayaṃ ariyamaggo maggasaccaṃ .
Yaṃ asaṅkhatadhātuṃ adhigatena puggalena pariyodāpitaṃ , ayaṃ asaṅkhatadhātudhammo nirodho nirodhasaccaṃ bhave .
Imāni cattāri saccāni gāthāya desitadhammānaṃ sabhāgavisabhāgadhammāvaṭṭanavasena niddhāritāni .
‘‘ Tenāhā ’’ tiādikassa attho heṭṭhā vuttanayena veditabbo .
‘‘ Sabbapāpassa akaraṇan ’’ tiādigāthāya desitānaṃ dhammānaṃ sabhāgavisabhāgadhammāvaṭṭanavasena cattāri saccāni ācariyena niddhāritāni , amhehi ca viññātāni .
‘‘‘ Dhammo have rakkhati dhammacāriṃ , chattaṃ mahantaṃ yatha vassakāle ;
Esānisaṃso dhamme suciṇṇe , na duggatiṃ gacchati dhammacārī ’ ti –
Gāthāya desitānaṃ dhammānaṃ visabhāgasabhāgadhammānaṃ āvaṭṭanavasena kathaṃ cattāri saccāni niddhāritānī ’’ ti vattabbattā ‘‘ dhammo have ’’ tiādimāha .
Tāya gāthāya desite dhamme vibhajitvā dassento ‘‘ dhammo nāmā ’’ tiādimāha .
Tattha dhammo nāmāti puññadhammo nāma .
Indriyasaṃvaroti manacchaṭṭhindriyasaṃvarasīlādiko sabbo saṃvaro .
Tena vuttaṃ –
‘‘ indriyasaṃvarasīsenaM0.166 cettha sabbampi sīlaṃ gahitanti daṭṭhabban ’’ ti ( netti . aṭṭha .31).
Cattāro apāyā dukkaṭakammakārīnaṃ gatibhūtattā duggati .
Sabbā upapattiyo pana dukkhadukkhasaṅkhāradukkhavipariṇāmadukkhasamaṅgīnaṃ gatibhūtattā duggati nāma .
‘‘ Tasmiṃ duvidhe dhamme indriyasaṃvaradhammo kattha ṭhito , kathaṃ suciṇṇo , kuto rakkhatī ’’ ti pucchitabbattā ‘‘ tattha yā saṃvarasīle ’’ tiādi vuttaṃ .
Tatthāti tasmiṃ duvidhe dhamme .
Saṃvarasīle ṭhitā yā akhaṇḍakāritā hoti , ayaṃ akhaṇḍavasena kātabbo saṃvarasīle ṭhito suṭṭhu āciṇṇapariciṇṇo puñña dhammo catūhi apāyehi attano ādhāraṃ attānaṃ rakkhantaṃ puggalaṃ ekantikabhāvena rakkhati , anekantikabhāvena pana rakkhitamatto puññadhammopi rakkhatīti attho gahetabbo .
Apāyehīti ca padhānavasena vuttaṃ , rogādiantarāyatopi rakkhati .
Rogādiantarāyo vā ayato apagatattā apāyantogadhoti daṭṭhabbo .
‘‘ TathāV0.296 rakkhatīti kena amhehi saddahitabbo ’’ ti vattabbattā ‘‘ evaṃ bhagavā ’’ tiādi vuttaṃ .
Evaṃ vuttappakārena lakkhaṇapakāradassanaṃ bhagavā ‘‘ dvemā , bhikkhave , sīlavato gatiyo devā ca manussā cā ’’ ti yaṃ vacanaṃ āha , tena ‘‘ dvemā … pe … manussā cā ’’ ti vacanena tumhehi saddahitabboti vuttaṃ hoti .
‘‘ Saṃvarasīle ṭhitassa akhaṇḍakātabbassa suciṇṇassa puññadhammassa apāyehi rakkhaṇe ekantikabhāvo kena suttena dīpetabbo ’’ ti vattabbattā ‘‘ evañca nāḷandāyan ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha evañcāti iminā idāni vuccamānena pakārenapi vuttappakāro attho veditabbo .
Nāḷandāyan ti nāḷandanāmake nigame nisinno asibandhakanāmassa putto gāmaṇi gāmajeṭṭhako bhagavantaṃ etaṃ vuccamānaṃ ‘‘ brāhmaṇā , bhante ’’ tiādivacanaṃ avoca .
Brāhmaṇāti bāhirakā brāhmaṇā .
Bhanteti bhagavantaṃ gāmaṇi ālapati .
Pacchābhūmakāti pacchimadisāya nisinnakā .
Uyyāpentīti manussalokato uddhaṃ devalokaṃ yāpenti pāpenti .
Idhassāti idhaloke assa bhaveyya .
Puriso pāṇātipātī … pe … micchādiṭṭhiko assa bhaveyyāti yojanā .
Sesaṃ pāḷito ceva vuttānusārena ca ñeyyaṃ .
32.‘‘ VisabhāgadhammasabhāgadhammāvaṭṭanavasenaM0.167 catunnaṃ saccānaṃ niddhāritabhāvo kena amhehi saddahitabbo ’’ ti vattabbattā ‘‘ tenāha mahākaccāno ekamhi padaṭṭhāne ’’ ti vuttaṃ .
‘‘ Ettāvatā ca āvaṭṭo hāro paripuṇṇo , añño niyutto natthī ’’ ti vattabbattā ‘‘ niyutto āvaṭṭo hāro ’’ ti vuttaṃ .
Yassaṃ yassaṃ pāḷiyaṃ yo yo āvaṭṭo hāro yathālābhavasena yojito , tassaṃ tassaṃ pāḷiyaṃ so so āvaṭṭo hāro tathā niddhāretvā yutto yojitoti attho daṭṭhabbo .
Iti āvaṭṭahāravibhaṅge sattibalānurūpā racitā
Vibhāvanā niṭṭhitā .
Paṇḍitehi pana aṭṭhakathāṭīkānusāreneva gambhīrattho vitthārato vibhajitvā gahetabboti .