Issues
Nettivibhāvinī
Nettivibhāvinī

5. Lakkhaṇahāravibhaṅgavibhāvanā

Author: _System_Pali_VRI_ @ Administrator

5. Lakkhaṇahāravibhaṅgavibhāvanā

23. YenaV0.268 yena saṃvaṇṇanāvisesabhūtena padaṭṭhānavibhaṅgena avijjādīnaṃ padaṭṭhānāni vibhattāni , so saṃvaṇṇanāvisesabhūto padaṭṭhānahāravibhaṅgo paripuṇṇo ,‘‘ katamo lakkhaṇahāravibhaṅgo ’’ ti pucchitabbattā ‘‘ tattha katamo lakkhaṇo hāro ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha tattha -saddassa attho vuttova .
Katamo saṃvaṇṇanāviseso lakkhaṇo hāro lakkhaṇahāravibhaṅgoti pucchati .
‘‘ Vuttamhi ekadhamme ’’ tiādiniddesassa idāni mayā vuccamāno ‘‘ ye dhammā ’’ tiādiko vitthārasaṃvaṇṇanāviseso lakkhaṇo hāro lakkhaṇahāravibhaṅgo nāmāti viññeyyoti .
Tena vuttaṃ –
‘‘ tattha katamo lakkhaṇo hārotiādi lakkhaṇahāravibhaṅgo nāmā ’’ ti ( netti . aṭṭha .23).
Ayaṃ idāni vuccamāno vitthārabhūto lakkhaṇo hāro piṭakattaye desitesu dhammesu kiṃ nāma lakkhitabbaṃ dhammaṃ lakkhīyatīti pucchitvā pucchite lakkhaṇahāravicaye dhamme saṅkhepena dassetuṃ ‘‘ ye dhammā ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha ye dhammāti ye samūhā dhammā .
Ekalakkhaṇāti samānalakkhaṇā .
Tesaṃ dhammānan ti samānalakkhaṇānaṃ tesaṃ samūhadhammānaṃ , niddhāraṇe cetaṃ .
Ekasmiṃ dhammeti samānalakkhaṇeM0.135 ekasmiṃ dhamme , pāḷiyaṃ bhagavatā vutte sati vuttadhammato avasiṭṭhasamānalakkhaṇā dhammā samānalakkhaṇena vuttā bhavantīti attho .
Lakkhaṇahāravisaye dhamme vitthārato imasmiṃ dhamme vutte ime samānalakkhaṇā dhammāpi vuttā bhavantīti niyametvā dassetuṃ ‘‘ yathā kiṃ bhave ’’ tiādimāha .
Tassattho – yathā yena pakārena vuttā bhavanti , so pakāro kiṃ bhaveti pucchati .
Yathā yena pakārena vuttā bhavanti , so pakāro samānalakkhaṇāti bhāvo bhaveti attho .
Kinti bhagavā āha ?
‘‘ Cakkhuṃ bhikkhave ’’ tiādiṃ bhagavā āha .
‘‘ Cakkhuṃ , bhikkhave , anavaṭṭhitan ’’ tiādimhi vutte ‘‘ sotaṃ , bhikkhave , anavaṭṭhitan ’’ tiādivacanampi vuttameva bhavati .
‘‘ Anavaṭṭhitādilakkhaṇena samānalakkhaṇattā vā ajjhattikāyatanabhāvena samānalakkhaṇattā vāti āyatanavaseneva ekalakkhaṇaṃ vattabban ’’ ti vattabbattā khandhavasenapi ekalakkhaṇaṃ dassetuṃ ‘‘ yathā cāhā ’’ tiādi vuttaṃ .
‘‘ Atīte , rādha , rūpe anapekkho hoti , anāgataṃ rūpaṃ mā abhinandiV0.269 , paccuppannassa rūpassa nibbidāya virāgāya nirodhāya cāgāya paṭinissaggāya paṭipajjā ’’ ti vutte ‘‘ atītāya , rādha , vedanāya anapekkho hoti , anāgataṃ vedanaṃ mā abhinandi , paccuppannāya vedanāya nibbidāya virāgāya nirodhāya cāgāya paṭinissaggāya paṭipajjā ’’ tiādi vuttaṃ bhave .
‘‘ Anapekkhanīyalakkhaṇena samānalakkhaṇattā vā khandhalakkhaṇena samānalakkhaṇattā vāti khandhāyatanavaseneva ekalakkhaṇadhammā vattabbā ’’ ti vattabbattā satipaṭṭhānavasenāpi vattabbāti dassetuṃ ‘‘ yathāhā ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha yathā yena ekalakkhaṇattena ca bhagavā āha , tathā ca tena ekalakkhaṇattena ca avuttāpi dhammā vuttā bhavantīti attho .
Ye vipassakā puggalā pañcasu khandhesu niccaṃ susamāraddhā niccaṃ kāyagatāsatiṃ bhāventi , te vipassakā akiccaṃ subhasukhādikaṃ , kasivāṇijjādikammaṃ vā na sevanti , kicce asubhāsukhādike , kāyādike vā sātaccakārino hontīti bhagavā āhāti yojanā .
Itisaddassa cettha ekassa lopo .
Iti evaṃ ‘‘ yesañcā ’’ tiādigāthāya kesādike kāye gatāya pavattāya satiyā bhagavatā sarūpenaM0.136 vuttāya vijjamānāya tadavasesā vedanāgatā sati ca cittagatā sati ca dhammagatā sati ca satipaṭṭhānabhāvena ekalakkhaṇattena vuttā bhavantīti saṅkhepato niccaṃ susamāraddhā niccaṃ vedanāgatā sati ca … pe … niccaṃ cittagatā sati ca … pe … niccaṃ dhammagatā satīti vattabbāti .
‘‘ Satipaṭṭhānavaseneva ekalakkhaṇā dhammā vattabbā ’’ ti vattabbattā ‘‘ tathā yaṃ kiñcī ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha yaṃ kiñci rūpāyatanaṃ cakkhuviññāṇena diṭṭhaṃ , yaṃ kiñci saddāyatanaṃ sotaviññāṇena sutaṃ , yaṃ kiñci gandharasaphoṭṭhabbāyatanaṃ ghānaviññāṇādittayena viññāṇena mutaṃ , iti evaṃ diṭṭhādittaye bhagavatā sarūpena vutte sati tadavasesaṃ yaṃ kiñci viññātaṃ dhammārammaṇapariyāpannaṃ rūpaṃ bhagavatā ālambitabbabhāvena ekalakkhaṇattā vuttaṃ bhavatīti attho .
Atha vā yaṃ kiñci rūpāyatanaṃ diṭṭhaṃ bhagavatā vuttaṃ , tasmiṃ vutte sati tadavasesaṃ sutādikampi vuttaṃ hotīti ādiattho visuṃ visuṃ yojetabbo .
Tena vuttaṃ –
‘‘ diṭṭhaṃ vā sutaṃ vā mutaṃ vā ’’ ti .
‘‘ Kāyagatāya satiyā vuttāya tadavasesā vedanāgatāsatiādayoyeva vattabbā ’’ ti pucchitabbattā sattatiṃsabodhipakkhiyadhammāpi vuttā bhavantīti dassetuṃ ‘‘ yathā cāha bhagavā ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha yathā yena niyyānikalakkhaṇena ekalakkhaṇattena ca bhagavā āha , tathā tena ekalakkhaṇattena ca bhagavā āha , tathā tena ekalakkhaṇattena ca vuttā bhavantītiV0.270 attho .
‘‘ Tasmā abhijjhādomanassena abhibhūtattā iha mama sāsane , bhikkhu , tvaṃ ātāpī sampajāno satimā hutvā loke abhijjhādomanassaṃ tadaṅgappahānena vā vikkhambhanappahānena vā vineyya vinayitvā kāye kesādirūpakāye kāyānupassī kesādirūpakāyānupassī hutvā viharāhī ’’ ti bhagavatā vutte sati ‘‘ tasmātiha , tvaṃ bhikkhu , vedanāsu vedanānupassī viharāhi ātāpī sampajāno satimā vineyya loke abhijjhādomanassaṃ , tasmātiha , tvaṃ bhikkhu , citte cittānupassī viharāhi … pe … domanassaṃ , tasmātiha , tvaṃ bhikkhu , dhammesu dhammānupassī viharāhi … pe … domanassan ’’ ti vuttaṃ bhavatīti saṅkhepattho veditabbo .
Vitthārattho pana aṭṭhakathāyaṃ ( netti . aṭṭha .23) bahudhā vuttoti amhehi na vitthārito .
‘‘ EkasmiṃM0.137 satipaṭṭhāne vutte kasmā cattāro satipaṭṭhānā vuttā bhaveyyun ’’ ti vattabbattā ‘‘ ātāpīti vīriyindriyan ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha ‘‘ ātāpī ’’ ti iminā padena kāyavedanācittadhammesu pavattaṃ vīriyindriyaṃ vuttaṃ .
‘‘ Sampajāno ’’ ti padena kāyavedanācittadhammesu pavattaṃ paññindriyaṃ vuttaṃ .
‘‘ Satimā ’’ ti padena kāyavedanācittadhammesu pavattaṃ satindriyaṃ vuttaṃ .
‘‘ Vineyya loke abhijjhādomanassan ’’ ti padena kāyavedanācittadhammesu pavattaṃ samādhindriyaṃ vuttaṃ , na kāyeyeva pavattaṃ .
Evaṃ pakārena kāye kāyānupassino yogāvacarassa cattāro satipaṭṭhānā bhāvanāpāripūriṃ gacchantīti ce vadeyya , evaṃ sati catunnaṃ vīriyapaññāsatisamādhīnaṃ indriyānaṃ catunnaṃ satipaṭṭhānānaṃ sādhakabhāvena ekalakkhaṇattā samānalakkhaṇattā pāripūriṃ gacchantīti yojanā .
Tena vuttaṃ aṭṭhakathāyaṃ –
‘‘ catusatipaṭṭhānasādhane imesaṃ indriyānaṃ sabhāvabhedābhāvato samānalakkhaṇattā ’’ ti ( netti . aṭṭha .23).
24.‘‘ Evaṃ vuttepi cattāro satipaṭṭhānāyeva vattabbā bhaveyyuṃ , kathaṃ sattatiṃsabodhipakkhiyadhammā vattabbā ’’ ti vattabbattā ‘‘ catūsu satipaṭṭhānesū ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha catūsu satipaṭṭhānesu yena yogāvacarena bhāviyamānesu tassa yogāvacarassa cattāro sammappadhānā bhāvanāpāripūriṃ gacchanti .
Evaṃ sesesupi yojanā kātabbā .
Catunnaṃ saccānaṃ bujjhanaṃ bodhaṃ , ariyamaggañāṇaṃ , bodhaṃ gacchantīti bodhaṅgamā .
Bodhassa ariyamaggañāṇassa pakkhe bhavāti bodhipakkhiyā .
‘‘ Kusalāyeva dhammā ekalakkhaṇabhāvena nīharitā kiṃ , udāhu akusalāpi dhammā ’’ ti pucchitabbattā ‘‘ evaṃ akusalāpī ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha kusalā dhammā ekalakkhaṇattena niddhāritāV0.271 yathā , evaṃ akusalāpi dhammā ekalakkhaṇattena niddhāritabbāyevāti attho .
‘‘ Kathaṃ niddhāretabbā ’’ ti pucchitabbattā pahānekaṭṭhabhāvena niddhāretabbāti dassento ‘‘ ekalakkhaṇattā pahānaṃ abbhatthaṃ gacchantī ’’ ti āha .
Tattha ekalakkhaṇattāti pahānekaṭṭhabhāvena samānalakkhaṇattā .
‘‘ Katamaṃ pahānaṃ abbhatthaṃ gacchantī ’’ ti pucchitabbattā ‘‘ catūsu satipaṭṭhānesū ’’ tiādi vuttaṃ .
TatthaM0.138 catūsu … pe … pariññaṃ gacchantīti kāyāgatāsatipaṭṭhāne yogāvacarena bhāviyamāne sati tena yogāvacarena asubhe kesādike rūpakāye ‘‘ subhan ’’ ti vipallāso pahīyati , assa yogāvacarassa kabaḷīkārāhāro pariññaṃ gacchati ,‘‘ āhārasamudayā rūpasamudayo ’’ ti ( saṃ . ni .3.56) vuttattā rūpakāye chandarāgaṃ pajahantassa tassa samudaye kabaḷīkārāhārepi chandarāgo pahīyatīti attho .
Vedanāgatāsatipaṭṭhāne bhāviyamāne sati dukkhe ‘‘ sukhan ’’ ti vipallāso pahīyati , assa yogāvacarassa phassāhāro pariññaṃ gacchati ,‘‘ phassapaccayā vedanā ’’ ti ( ma . ni .3.126; saṃ . ni .2.1,39; mahāva .1; udā .1; vibha .225) vuttattā vedanāya chandarāgaṃ pajahantassa tassa paccaye phassāhāre chandarāgo pahīyati .
Cittagatāsatipaṭṭhāne bhāviyamāne anicce ‘‘ niccan ’’ ti vipallāso pahīyati , assa yogāvacarassa viññāṇāhāro pariññaṃ gacchati .
Dhammagatāsatipaṭṭhāne bhāviyamāne anattani ‘‘ attā ’’ ti vipallāso pahīyati , assa yogāvacarassa manosañcetanāhāro pariññaṃ gacchatīti visuṃ visuṃ yojetvā ekekasmiṃ pahātabbe vutte tadavasesā pahātabbā vuttā bhavanti pahātabbabhāvena ekalakkhaṇattāti attho gahetabbo .
‘‘ Āhārā cassa pariññaṃ gacchantī ’’ ti vacane āhāresu pavattā kāmarāgadosamohā byantīkatā hontīti attho gahito .
Kabaḷīkārāhārañhi ārabbha pavatte kāmarāge vijjamāne kabaḷīkārāhārassa vijānanā nattheva , tasmiṃ kāmarāge pana pahīne parijānanā bhavatīti .
Sesāhārajānanampi eseva nayo .
Yassa yogāvacarassa satipaṭṭhānā bhāvitā , vipallāsā pahīnā , āhāraparijānanā uppannā , so yogāvacaro upādānehi anupādāno bhavati .
Subhasaññite hi kāye kāmupādānaṃ visesena bhavatīti subhasaññito kāyo kāmupādānassa vatthu , kāyagatāya satiyā anusaritabbo asubhasaññito kesādi kāmupādānassa vatthu na hotveva .
Sukhavedanāya assādavasena diṭṭhupādānaṃ bhavatīti sukhasaññitā vedanā diṭṭhupādānassa vatthu , vedanāgatāya pana satiyā anupassitabbā vedanā diṭṭhupādānassa vatthu na hotveva .
‘‘ Cittaṃ niccan ’’ ti diṭṭhigahaṇavasena tassa tassa attano sīlavatavasena parisuddhīti parāmasanaṃ hotīti cittaṃ sīlabbatupādānassaM0.139 vatthu , cittagatāya pana satiyā anupassitabbaṃ cittaṃ sīlabbatupādānassaV0.272 vatthu na hotveva .
Dhamme nāmarūpaparicchedena yathābhūtaṃ apassantassa dhammesu attābhiniveso hotīti dhammā attavādupādānassa vatthu , dhammagatāya pana satiyā anupassitabbā dhammā attavādupādānassa vatthu na honti eva .
Tasmā catūsu satipaṭṭhānesu bhāviyamānesu upādānehi anupādāno bhavatīti vuttanti adhippāyo gahetabbo .
‘‘ Yena yogāvacarena satipaṭṭhānā bhāvitā , so yogāvacaro upādānehiyeva anupādāno bhavatī ’’ ti pucchitabbattā yogādīhipi visaṃyutto bhavatīti dassetuṃ ‘‘ yogehi ca visaṃyutto ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha yogehi cāti kāmayogabhavayogadiṭṭhiyogaavijjāyogehi ca .
Visaṃyuttoti tadaṅgappahānavikkhambhanappahānasamucchedappahānavasena vigato , vimutto ca bhavatīti attho .
Subhasaññito hi rūpakāyo kāmarāgassa vatthu hoti , kāyagatāya pana satiyā anupassitabbo kāyo kāmarāgassa vatthu na hotveva .
‘‘ Sukho ’’ ti vā ‘‘ sukhahetū ’’ ti vā gahaṇīyo bhavo bhavarāgassa vatthu hoti , vedanāgatāya pana satiyā anupassitabbo bhavo bhavarāgassa vatthu na hoti .
‘‘ Attā ’’ ti abhinivisitabbaṃ cittaṃ diṭṭhiyogassa vatthu hoti , cittagatāya pana satiyā anupassitabbaṃ cittaṃ diṭṭhiyogassa vatthu na hoti .
Vinibbhogassa dukkarattā , dhammānaṃ dhammamattatāya ca duppaṭivijjhattā avinibbhujitabbā , dhammamattatāya appaṭivijjhitabbā dhammā avijjāyogassa vatthu honti , dhammagatāya pana satiyā anupassitabbā dhammā avijjāyogassa vatthu na honti .
Tasmā catusatipaṭṭhānānupassako ‘‘ yogehi ca visaṃyutto ’’ ti vutto .
Ayaṃ nayo āsavehi ca anāsavo bhavati , oghehi ca nitthiṇṇo bhavatīti etthāpi yojetabbo .
Ganthehi ca vippayutto bhavatīti ettha pana subhasaññito rūpakāyo abhijjhākāyaganthassa vatthu , kāyagatāya pana satiyā anupassitabbo rūpakāyo abhijjhākāyaganthassa vatthu na hoti .
Dukkhadukkhavipariṇāmadukkhasaṅkhāradukkhabhūtā vedanā byāpādakāyaganthassa vatthu honti , tena vuttaṃ –
‘‘ dukkhāya vedanāya paṭighānusayo anusetī ’’ ti ( ma . ni .1.465).
VedanāgatāyaM0.140 pana satiyā anupassitabbā vedanā byāpādakāyaganthassa vatthu na hoti .
‘‘ Cittaṃ niccan ’’ ti abhinivesavasena sassatassa ‘‘ attano sīlena suddhi , vatena suddhī ’’ ti parāmasanaṃ hoti , tasmā ‘‘ niccan ’’ ti gahitaṃ cittaṃ sīlabbataparāmāsakāyaganthassa vatthu , cittagatāya pana satiyā anupassitabbaṃ cittaṃ sīlabbataparāmāsassa vatthu na hoti .
Dhammānaṃ sappaccayanāmarūpasabhāvassa adassanato bhavadiṭṭhivibhavadiṭṭhi hoti , tasmā ‘‘ idaṃ saccan ’’ ti abhinivisitabbā dhammā idaṃsaccābhinivesakāyaganthassa vatthu , dhammagatāya pana satiyā anupassitabbāV0.273 dhammā idaṃsaccābhinivesakāyaganthassa vatthu na honti , tasmā catusatipaṭṭhānānupassako ‘‘ ganthehi ca vippayutto ’’ ti vutto .
Subhasaññito ca kāyo rāgasallassa vatthu , kāyagatāya pana satiyā anupassitabbo kāyo rāgasallassa vatthu na hoti .
Sukhasaññitāya vedanāya doso hoti , tasmā vedanā dosasallassa vatthu , vedanāgatāya pana satiyā anupassitabbā vedanā dosasallassa vatthu na hoti .
‘‘ Cittaṃ attā ’’ ti gahetvā ‘‘ attā seyyo ’’ tiādivasena pavattassa mānasallassa cittaṃ vatthu , cittagatāya pana satiyā anupassitabbaṃ cittaṃ mānasallassa vatthu na hoti .
Dhammānaṃ sappaccayanāmarūpasabhāvassa ajānanato dhammā mohasallassa vatthu , dhammagatāya pana satiyā anupassitabbā dhammā mohasallassa vatthu na honti , tasmā catusatipaṭṭhānānupassako ‘‘ sallehi ca visallo bhavatī ’’ ti vutto .
‘‘ Āhārā cassa pariññaṃ gacchantī ’’ ti ācariyena vuttaṃ ,‘‘ kiṃ pana āhārāva assa yogāvacarassa pariññaṃ gacchanti , udāhu aññepī ’’ ti pucchitabbattā viññāṇaṭṭhitiyo ca assa yogāvacarassa pariññaṃ gacchantīti dassetuṃ ‘‘ viññāṇaṭṭhitiyo cassa pariññaṃ gacchantī ’’ ti vuttaṃ .
Yena yogāvacarena cattāro satipaṭṭhānā bhāvitā , tassa yogāvacarassa kāyavedanācittadhammāva pariññaṃ gaccheyyuṃ , na viññāṇaṭṭhitiyoti ce vadeyya kāyānupassanādīhi ca kāyavedanācittadhammesu pariññātesu saññāyapi pariññātabbabhāvato .
Sā hi vedanācittasaṅkhātena dhammesu pariññātesu avinābhāvato pariññātāvāti .
YenaM0.141 cattāro satipaṭṭhānā bhāvitā , so yogāvacaro upādānehi anupādāno ca , yogehi visaṃyutto ca , khandhehi vippayutto ca , āsavehi anāsavo ca , oghehi nitthiṇṇo ca , sallehi visallo ca bhavatīti vutto ,‘‘ kiṃ pana tathāvidhova hoti , udāhu aññathāpī ’’ ti pucchitabbattā agatimpi na gacchatīti dassento ‘‘ agatigamanehi ca na agatiṃ gacchatī ’’ ti āha .
Subhādisaññite rūpakāye apekkhamāno puggalo chandāgatiṃ gacchatīti subhādisaññito rūpakāyo visesato chandāgatiyā vatthu hoti , kāyānupassanāsatipaṭṭhānena pana anupassitabbo assāsapassāsādiko kāyo chandāgatiyā vatthu na hoti , tasmā kāyānupassanāsatipaṭṭhānabhāvanaṃ bhāvento puggalo chandāgatiṃ na gacchati .
Sukhavedanassādavasena vedayamāno tadabhāvena byāpādaṃ āgacchatīti sukhavedanā dosāgatiyā vatthu hoti , vedanānupassanāsatipaṭṭhānena pana anupassitabbā vedanā dosāgatiyā vatthu na hotiV0.274 , tasmā vedanāsatipaṭṭhānabhāvanaṃ bhāvento puggalo dosāgatiṃ na gacchati .
Santatighanavasena ‘‘ niccaṃ , dhuvan ’’ ti gahitaṃ cittaṃ mohassa vatthu hoti , cittānupassanāsatipaṭṭhānena pana anupassitabbaṃ cittaṃ mohassa vatthu na hoti , tasmā cittānupassanāsatipaṭṭhānabhāvanaṃ bhāvento puggalo dosāgatiṃ na gacchati .
Vibhajitvā dhammasabhāvaṃ ajānantassa bhayaṃ jāyatīti vibhajitvā ajāniyasabhāvā dhammā bhayassa vatthu honti , dhammānupassanāsatipaṭṭhānena pana anupassitabbā vibhajitvā jānitabbā dhammā rāgassa vatthu na honti , tasmā dhammānupassanāsatipaṭṭhānabhāvanaṃ bhāvento puggalo bhayāgatiṃ na gacchati .
Evaṃ pahātabbabhāvena ekalakkhaṇe akusalepi dhamme nīharitvā idāni nigametuṃ ‘‘ evaṃ akusalāpi dhammā ekalakkhaṇattā pahānaṃ abbhatthaṃ gacchantī ’’ ti puna vuttaṃ .
Bhāvetabbesu dhammesu ekadesesu vutte tadavasesāpi bhāvetabbā dhammā ekalakkhaṇattā nīharitvā vattabbā , pahātabbesupi dhammesu ekadese vutte tadavasesāpi dhammā pahātabbā ekalakkhaṇattā nīharitvā vattabbāti ācariyena vuttā , amhehi ca ñātā ,‘‘ aññathāpi yadi vattabbā siyuṃ , tepi vadathā ’’ ti vattabbabhāvato aññenapi pariyāyena lakkhaṇahārassa udāharaṇāni dassetuṃ ‘‘ yattha vā panā ’’ tiādi vuttaṃM0.142 .
Tattha yattha yassaṃ rūpekadesadesanāyaṃ rūpindriyaṃ ruppanalakkhaṇaṃ cakkhundriyādijīvitindriyapariyosānaṃ aṭṭhavidhaṃ indriyaṃ rūpekadesaṃ bhagavatā desitaṃ .
Tattheva tassaṃ rūpekadesadesanāyaṃ rūpadhātu ruppanalakkhaṇā cakkhudhātādiphoṭṭhabbadhātupariyosānā dasavidhā rūpadhātu ruppanalakkhaṇena ekalakkhaṇattā desitā .
Sabbo rūpakkhandho ca desito .
Rūpāyatanaṃ ruppanalakkhaṇaṃ cakkhāyatanādiphoṭṭhabbāyatanapariyosānaṃ dasavidhaṃ āyatanaṃ ruppanalakkhaṇena ekalakkhaṇattā bhagavatā desitaṃ .
Yattha vā pana yassaṃ vedanekadesadesanāyaṃ sukhā vedanā bhagavatā desitā , tattha tassaṃ vedanekadesadesanāyaṃ sukhindriyañca desitaṃ , somanassindriyañca desitaṃ , dukkhasamudayo ariyasaccañca desitaṃ sukhavedanābhāvena ekalakkhaṇattā .
Yattha vā pana yassaṃ vedanekadesadesanāyaṃ dukkhā vedanā bhagavatā desitā , tattha tassaṃ vedanekadesadesanāyaṃ dukkhindriyañca desitaṃ domanassindriyañca desitaṃ , dukkhaṃ ariyasaccañca desitaṃ dukkhavedanābhāvena ekalakkhaṇattā .
Yattha vā pana yassaṃ vedanekadesadesanāyaṃ adukkhamasukhā vedanā bhagavatā desitā , tattha tassaṃ vedanekadesadesanāyaṃ upekkhindriyañca desitaṃ , sabbo paṭiccasamuppādo ca desitoti yojanā kātabbā .
YassaṃV0.275 desanāyaṃ adukkhamasukhā vedanā desitā , tassaṃ desanāyaṃ upekkhindriyaṃ desitaṃ hotu samānalakkhaṇattā ,‘‘ kena paṭiccasamuppādo desito bhaveyyā ’’ ti vattabbabhāvato ‘‘ kena kāraṇenā ’’ ti pucchitvā kāraṇaṃ dassetuṃ ‘‘ adukkhamasukhāyā ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha adukkhamasukhāya vedanāya hi yasmā avijjā anuseti , tasmā avijjā desitā hoti .
Avijjāya ca desitāya avijjāmūlako sabbopi paṭiccasamuppādo ‘‘ avijjāpaccayā saṅkhārā … pe … dukkhakkhandhassa samudayo hotī ’’ ti desitova hotīti adhippāyo daṭṭhabbo .
‘‘ Avijjāpaccayā saṅkhārā … pe … samudayo hotī ’’ ti anulomavasena pavatto yo paṭiccasamuppādo desitoti ācariyena vutto ,‘‘ yadi tathā pavatto so ca paṭiccasamuppādo desito , evaṃ sati sabbo ca paṭiccasamuppādo desito ’’ ti na vattabboti codanaṃ manasi katvā ‘‘ so cā ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha yo ca anulomavasena pavatto , so ca sarāgasadosasamohasaṃkilesapakkhena hātabbo .
Yo caM0.143 paṭilomavasena ‘‘ avijjāya tveva asesavirāganirodhā saṅkhāranirodho ’’ tiādiko pavatto , so ca vītarāgavītadosavītamohaariyadhammehi hātabbo .
Yo ca anulomapaṭilomavasena pavatto , so ca tadubhayehi hātabbo .
Tasmā ‘‘ sabbo ca paṭiccasamuppādo desito ’’ ti vattabbovāti adhippāyo gahetabbo .
‘‘ Ye dhammā ekalakkhaṇā , tesaṃ dhammānaṃ ekasmiṃ dhamme vutte avasiṭṭhā dhammā vuttā bhavantītiādinā ( netti .23) ācariyena yā lakkhaṇahārayojanā vuttā , sāva kātabbā , na aññathā kātabbā ’’ ti pucchitabbabhāvato aññathāpi lakkhaṇahārayojanā kātabbāyevāti dassetuṃ ‘‘ evaṃ ye dhammā ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha ye pathavīādayo rūpa dhammā , ye phassādayo arūpa dhammā sandhāraṇādi kiccato saṅghaṭṭanādi kiccato ekalakkhaṇā , tesaṃ rūpārūpa dhammānaṃ ekasmiṃ dhamme vutte avasiṭṭhā rūpārūpa dhammā vuttā bhavanti .
Ye pathavīādayo rūpa dhammā , ye phassādayo arūpa dhammā kakkhaḷādi lakkhaṇato phusanādi lakkhaṇato ekalakkhaṇā , tesaṃ rūpārūpa dhammānaṃ ekasmiṃ dhamme vutte avasiṭṭhā rūpārūpa dhammā vuttā bhavanti .
Ye dhammā ruppana sāmaññato namana sāmaññato aniccādi sāmaññato vā khandhāyatanādi sāmaññato vā ekalakkhaṇā , tesaṃ saṅkhata dhammānaṃ ekasmiṃ saṅkhatadhamme vutte avasiṭṭhā dhammā vuttā bhavanti .
Ye saṅkhata dhammā bhaṅguppādato saṅkhato cutūpapātato samānanirodhuppādasaṅkhatato vā cutūpapātato ekalakkhaṇā , tesaṃ saṅkhata dhammānaṃ ekasmiṃ saṅkhatadhamme vutte avasiṭṭhā saṅkhatadhammā vuttā bhavantīti atthayojanā kātabbā .
Kiccato ca lakkhaṇato cātiādīsu ca -saddena sahacaraṇasamānahetutādayo saṅgahitāti daṭṭhabbāV0.276 .
Sahacaraṇādīsu ca yaṃ vattabbaṃ , taṃ ‘‘ nānattakāyanānattasaññino ( dī . ni .3.341,357,359; a . ni .9.24), nānattasaññānaṃ amanasikārā ’’ tiādīsu sahacāritāya saññāsahagatā dhammā niddhāritātiādinā vuttameva .
‘‘ Ekasmiṃ dhamme sarūpato vutte ekalakkhaṇādito avasiṭṭhadhammānampi vuttabhāvo kena amhehi jānitabbo saddahitabbo ’’ ti vattabbabhāvato ‘‘ tenā ’’ tiādiM0.144 vuttaṃ .
Tattha tena avasiṭṭhadhammānampi vuttabhāvena ‘‘ vuttamhi ekadhamme ’’ tiādikaṃ yaṃ vacanaṃ āyasmā mahākaccāno āha , tena vacanena tumhehi avasiṭṭhānampi vuttabhāvo jānitabbo saddahitabboti vuttaṃ hoti .
‘‘ Ettāvatā ca lakkhaṇahāro paripuṇṇo , añño niyutto natthī ’’ ti vattabbattā ‘‘ niyutto lakkhaṇo hāro ’’ ti vuttaṃ .
Tattha yassaṃ pāḷiyaṃ ekasmiṃ dhamme vutte avasiṭṭhadhammāpi yena lakkhaṇahārena niddhāritā , tassaṃ pāḷiyaṃ so lakkhaṇo hāro niyutto niddhāretvā yojitoti attho daṭṭhabboti .
Iti lakkhaṇahāravibhaṅge sattibalānurūpā racitā
Vibhāvanā niṭṭhitā .
Paṇḍitehi pana aṭṭhakathāṭīkānusārena gambhīrattho vitthārato vibhajitvā gahetabboti .