Nayaniddesavibhāvanā
17. Hāraniddesā niddiṭṭhā , amhehi ca ñātā ,‘‘ katame nayaniddesā ’’ ti pucchitabbattā ‘‘ taṇhañcā ’’ tiādi vuttaṃ .
Atha vā evaṃ uddesakkameneva hāre niddisitvā idāni naye niddisituṃ ‘‘ taṇhañcā ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha yo saṃvaṇṇanāviseso sutte āgataṃ taṇhañca avijjañca atthato niddhāraṇavasena gahitaṃ taṇhañca avijjañca saṃkilesapakkhaṃ neti , sutte āgatena
M0.42 samathena , sutte āgatāya vipassanāya atthato niddhāraṇavasena vā gahitena samathena , gahitāya vipassanāya vodānapakkhaṃ neti , nayanto ca saccehi yojetvā neti , ayaṃ saṃvaṇṇanāviseso so nandiyāvaṭṭo nayo nāmāti atthayojanā .Ettha ca atthanayassa bhūmi , saṃvaṇṇanā ca gāthāyaṃ ‘‘ nayo ’’ ti vuttā , tasmā ‘‘ saṃvaṇṇanāviseso ’’ ti vuttaṃ .
Na hi atthanayo saṃvaṇṇanā , catusaccapaṭivedhassa anurūpo pubbabhāge anugāhaṇanayo atthanayova .
Tassa pana atthanayassa yā saṃvaṇṇanā ugghaṭitaññuādīnaṃ vasena taṇhādimukhena nayabhūmiracanā pavattā , tassa saṃvaṇṇanāva nayavohāro katoti vitthārato hārasampāte ( netti .78-79) āgamissati .
Nandiyāvaṭṭanayaniddeso niddiṭṭho , amhehi ca ñāto ,‘‘ katamo tipukkhalanayaniddeso ’’ ti pucchitabbattā –
18.
‘‘ Yo akusale samūlehi , neti kusale ca kusalamūlehi .
Bhūtaṃ tathaṃ avitathaṃ , tipukkhalaṃ taṃ nayaṃ āhū ’’ ti .
–
Gāthā vuttā .
Tattha yo saṃvaṇṇanāviseso akusale samūlehi attano akusalassa tīhi lobhādīhi
V0.184 mūlehi saṃkilesapakkhaṃ neti , kusale ca kusalamūlehi tīhi alobhādīhi vodānapakkhaṃ neti , nayanto ca bhūtaṃ kusalākusalaṃ neti , na abhūtaṃ māyāmarīciādayo viya , tathaṃ kusalākusalaṃ neti , na ghaṭādayo viya sammutisaccamattaṃ , avitathaṃ kusalākusalaṃ neti , na vitathaṃ .Kusalākusalānaṃ sabhāvato vijjamānattā bhūtā paramatthasaccattā tathā , akusalassa iṭṭhavipākatābhāvato , kusalassa ca aniṭṭhavipākatābhāvato vipāke sati avisaṃvādakattā avitathā bhavanti , kusalākusalā hi etesaṃ tiṇṇaṃ ‘‘ bhūtaṃ , tathaṃ , avitathan ’’ ti padānaṃ kusalākusalavisesanatā daṭṭhabbā .
Atha vā akusalamūlehi akusalāni , kusalamūlehi ca kusalāni nayanto ayaṃ nayo bhūtaṃ tathaṃ avitathaṃ neti cattāri saccāni niddhāretvā
M0.43 yojeti .Dukkhādīni hi bādhakādibhāvato aññathābhāvābhāvena bhūtāni , saccasabhāvattā tathāni , avisaṃvādanato avitathāni .
Vuttañhetaṃ bhagavatā –
‘‘ cattārimāni , bhikkhave , tathāni avitathāni anaññathānī ’’ ti saṃ .
ni .
5.1090;
paṭi .
ma .
2.8).
Akusalādisuttatthassa catusaccayojanamukhena nayanalakkhaṇaṃ taṃ saṃvaṇṇanāvisesaṃ tipukkhalaṃ nayanti āhūti atthayojanā .
Tattha tīhi hetūhi pukkhalo sobhanoti tipukkhalo akusalādiko atthanayo saṃvaṇṇanāvisesoti ṭhānūpacārato tipukkhalanayo nāmāti .
Vitthāro pana hārasampāte ( netti .87-88) āgamissati .
Tipukkhalanayaniddeso niddiṭṭho , amhehi ca ñāto ,‘‘ katamo sīhavikkīḷitanayaniddeso ’’ ti pucchitabbattā –
19.
‘‘ Yo neti vipallāsehi , kilese indriyehi saddhamme .
Etaṃ nayaṃ nayavidū , sīhavikkīḷitaṃ āhū ’’ ti .
–
Gāthā vuttā .
Tattha yo saṃvaṇṇanāviseso sutte vuttehi vipallāsehi kilese saṃkilesapakkhaṃ neti , sutte vuttehi indriyehi saddhamme vodānapakkhaṃ neti , etaṃ saṃvaṇṇanāvisesaṃ nayavidū saddhammanayakovidā , atthanayakusalā eva vā sīhavikkīḷitaṃ nayanti āhūti atthayojanā .
Tattha vipallāsehīti asubhe subhaṃ , dukkhe sukhaṃ , anicce niccaṃ , anattani attāti catūhi
V0.185 vipallāsehi .Indriyehīti saddhādīhi indriyehi .
Saddhammeti paṭipattipaṭivedhasaddhamme .
Sesamettha vuttanayameva .
Vitthāro pana hārasampāte ( netti .86-87) āgamissatīti .
Sīhavikkīḷitanayaniddeso niddiṭṭho , amhehi ca ñāto ,‘‘ katamo disālocananayaniddeso ’’ ti pucchitabbattā –
20.
‘‘ Veyyākaraṇesu
M0.44 hi ye , kusalākusalā tahiṃ tahiṃ vuttā .Manasā volokayate , taṃ khu disālocanaṃ āhū ’’ ti .
–
Gāthā vuttā .
‘‘ Sīhalocanaṃ āhū ’’ ti pāṭho likhito , so pana na therassa pāṭhoti daṭṭhabbo bhinnalakkhaṇattā .
Tattha tahiṃ tahiṃ veyyākaraṇesu ye kusalākusalā nayassa disābhūtā dhammā vuttā , te kusalākusale nayassa disābhūtadhamme abahi abbhantaraṃ citte eva yaṃ olokanaṃ karoti , taṃ olokanaṃ khu olokanaṃ eva disālocananti āhūti atthayojanā .
Tattha veyyākaraṇesūti tassa tassa atthanayassa yojanatthaṃ katesu suttassa atthavissajjanesu .
Kusalāti vodāniyā .
Akusalāti saṃkilesikā .
Vuttāti suttato niddhāretvā kathitā .
Olokayateti te kusalādidhamme citteneva ‘‘ ayaṃ paṭhamā disā , ayaṃ dutiyā disā ’’ tiādinā tassa tassa nayassa disābhāvena upaparikkhati , vicāretīti attho .
Khūti avadhāraṇatthe nipāto , tena disālocananayo koci atthaviseso na hotīti dassetīti .
21. Disālocananayaniddeso niddiṭṭho .
Amhehi ca ñāto .
‘‘ Katamo aṅkusanayaniddeso ’’ ti pucchitabbattā ‘‘ oloketvā ’’ tiādigāthā vuttā .
Tattha taṃtaṃnayadisābhūte sabbe kusalākusale disālocanena oloketvā ukkhipiya suttato uddharitvā yaṃ samāneti yaṃ samānayanaṃ karoti , ayaṃ samānayanasaṅkhāto nayo aṅkuso nayo nāmāti atthayojanā .
Ettha ca aṅkuso nāma hatthīnaṃ icchitaṭṭhānaṃ ānayanakāraṇabhūto vajirādimayo tikkhaggo ujuvaṅkabhūto dabbasambhāraviseso , ayampi nayo aṅkuso viyāti atthena aṅkuso .
Etena hi nayena icchitaṃ suttatthaṃ nayatīti .
Mukhyato pana aṅke vijjhanaṭṭhāne uddhaṭo asati anto pavisatīti aṅkuso .
Aṅkasaddūpapadaupubbaasadhātu apaccayoti .
Ayampi nayo kocipi atthaviseso na hotīti .
Soḷasa
V0.186M0.45 hāraniddesā ceva pañca nayaniddesā ca ācariyena niddiṭṭhā .Amhehi ca ñātā ,‘‘ saṃvaṇṇetabbasutte kiṃ soḷasa hārā paṭhamaṃ yojetabbā , udāhu nayā ’’ ti pucchitabbattā –
22.
‘‘ Soḷasa hārā paṭhamaṃ , disālocanato disā viloketvā .
Saṅkhipiya aṅkusena hi , nayehi tihi niddise suttan ’’ ti .
–
Gāthamāha .
Aṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘ evaṃ hāre , naye ca niddisitvā idāni nesa ṃ yojanakkamaṃ dassento ‘ soḷasa hārā paṭhaman ’ tiādimāhā ’’ ti ( netti . aṭṭha .22) vuttaṃ .
Tattha soḷasa hārā byañjanapariyeṭṭhibhāvato saṃvaṇṇetabbasutte saṃvaṇṇanābhāvena paṭhamaṃ yojetabbā , yojentena niddiṭṭhā hārānukkameneva yojetabbā , na uppaṭipāṭiyā .
Hārasaṃvaṇṇanānukkamena saṃvaṇṇetabbaṃ paṭhamaṃ saṃvaṇṇetvā pacchā disālocanena oloketvā aṅkusanayena netvā tīhi atthanayehi niddiseti adhippāyo .
Iti sattibalānurūpā racitā
Nayaniddesavibhāvanā niṭṭhitā .