Bhāvanāpahātabbaāsavavaṇṇanā
27. Paṭisaṅkhā yoniso satisambojjhaṅgaṃ bhāvetīti abhāvanāya ādīnavaṃ , bhāvanāya ca ānisaṃsaṃ upāyena pathena paccavekkhitvā satisambojjhaṅgaṃ
M1.86 bhāveti , esa nayo sabbattha .Ettha ca kiñcāpi ime uparimaggattayasamayasambhūtā lokuttarabojjhaṅgā eva adhippetā , tathāpi ādikammikānaṃ bojjhaṅgesu asammohatthaṃ lokiyalokuttaramissakena nesaṃ nayena atthavaṇṇanaṃ karissāmi .
Idha pana lokiyanayaṃ pahāya lokuttaranayo eva gahetabbo .
Tattha satisambojjhaṅgantiādinā nayena vuttānaṃ sattannaṃ ādipadānaṃyeva tāva –
Atthato lakkhaṇādīhi , kamato ca vinicchayo ;
Anūnādhikato ceva , viññātabbo vibhāvinā .
Tattha satisambojjhaṅge tāva saraṇaṭṭhena sati .
Sā panesā upaṭṭhānalakkhaṇā , apilāpanalakkhaṇā vā .
Vuttampi hetaṃ ‘‘ yathā , mahārāja , rañño bhaṇḍāgāriko rañño sāpateyyaṃ
V1.90 apilāpeti , ettakaṃ , mahārāja , hiraññaṃ , ettakaṃ suvaṇṇaṃ , ettakaṃ sāpateyyanti , evameva kho , mahārājaP1.83 , sati uppajjamānā kusalākusalasāvajjānavajjahīnapaṇītakaṇhasukkasappaṭibhāge dhamme apilāpeti .
Ime cattāro satipaṭṭhānā ’’ ti ( mi . pa .2.1.13) vitthāro .
Apilāpanarasā .
Kiccavaseneva hissa etaṃ lakkhaṇaṃ therena vuttaṃ .
Asammosarasā vā .
Gocarābhimukhabhāvapaccupaṭṭhānā .
Sati eva sambojjhaṅgo satisambojjhaṅgo .
Tattha bodhiyā bodhissa vā aṅgoti bojjhaṅgo .
Kiṃ vuttaṃ hoti ?
Yā hi ayaṃ dhammasāmaggī , yāya lokiyalokuttaramaggakkhaṇe uppajjamānāya līnuddhaccapatiṭṭhānāyūhana-kāmasukhattakilamathānuyoga-ucchedasassatābhinivesādīnaṃ anekesaṃ upaddavānaṃ paṭipakkhabhūtāya satidhammavicayavīriyapītipassaddhisamādhiupekkhāsaṅkhātāya dhammasāmaggiyā ariyasāvako bujjhatīti katvā ‘‘ bodhī ’’ ti vuccati .
Bujjhatīti kilesasantānaniddāya uṭṭhahati , cattāri vā ariyasaccāni paṭivijjhati , nibbānameva vā sacchikarotīti vuttaṃ hoti .
Yathāha ‘‘ satta bojjhaṅge bhāvetvā anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambuddho ’’ ti .
Tassā dhammasāmaggisaṅkhātāya bodhiyā aṅgotipi bojjhaṅgo , jhānaṅgamaggaṅgādayo viya .
YopesaM1.87 yathāvuttappakārāya etāya dhammasāmaggiyā bujjhatīti katvā ariyasāvako ‘‘ bodhī ’’ ti vuccati , tassa bodhissa aṅgotipi bojjhaṅgo , senaṅgarathaṅgādayo viya .
Tenāhu aṭṭhakathācariyā ‘‘ bujjhanakassa puggalassa aṅgāti vā bojjhaṅgā ’’ ti .
Apica ‘‘ bojjhaṅgāti kenaṭṭhena bojjhaṅgā ?
Bodhāya saṃvattantīti bojjhaṅgā , bujjhantīti bojjhaṅgā , anubujjhantīti bojjhaṅgā , paṭibujjhantīti bojjhaṅgā , sambujjhantīti bojjhaṅgā ’’ tiādinā ( paṭi . ma .3.17) paṭisambhidānayenāpi attho veditabbo .
Pasattho sundaro vā bojjhaṅgoti sambojjhaṅgo .
Evaṃ sati eva sambojjhaṅgo satisambojjhaṅgo .
Taṃ satisambojjhaṅgaṃ .
Evaṃ tāva ekassa ādipadassa atthato lakkhaṇādīhi ca vinicchayo viññātabbo .
Dutiyādīsu pana catusaccadhamme vicinātīti dhammavicayo .
So pana vicayalakkhaṇo , obhāsanaraso , asammohapaccupaṭṭhāno .
Vīrabhāvato vidhinā īrayitabbato ca vīriyaṃ .
Taṃ paggahalakkhaṇaṃV1.91 , upatthambhanarasaṃ , anosīdanapaccupaṭṭhānaṃP1.84 .
Pīṇayatīti pīti .
Sā pharaṇalakkhaṇā , tuṭṭhilakkhaṇā vā , kāyacittānaṃ pīṇanarasā , tesaṃyeva odagyapaccupaṭṭhānā .
Kāyacittadarathapassambhanato passaddhi .
Sā upasamalakkhaṇā , kāyacittadarathanimmaddanarasā , āyacittānaṃ aparipphandanabhūtasītibhāvapaccupaṭṭhānā .
Samādhānato samādhi .
So avikkhepalakkhaṇo , avisāralakkhaṇo vā , cittacetasikānaṃ sampiṇḍanaraso , cittaṭṭhitipaccupaṭṭhāno .
Ajjhupekkhanato upekkhā .
Sā paṭisaṅkhānalakkhaṇā , samavāhitalakkhaṇā vā , ūnādhikatānivāraṇarasā , pakkhapātupacchedarasā vā , majjhattabhāvapaccupaṭṭhānā .
Sesaṃ vuttanayameva .
Evaṃ sesapadānampi atthato lakkhaṇādīhi ca vinicchayo viññātabbo .
Kamatoti ettha ca ‘‘ satiñca khvāhaṃ , bhikkhave , sabbatthikaṃ vadāmī ’’ ti ( saṃ . ni .5.234) vacanato sabbesaṃ sesabojjhaṅgānaṃ upakārakattā satisambojjhaṅgova paṭhamaṃ vutto .
Tato paraṃ ‘‘ so tathā sato viharanto taṃ dhammaṃ paññāya pavicinatī ’’ tiādinā ( vibha .469) nayena sesabojjhaṅgānaṃ pubbāpariyavacane payojanaṃ sutteyeva vuttaṃ .
Evamettha kamatopi vinicchayo viññātabbo .
Anūnādhikatoti kasmā pana bhagavatā satteva bojjhaṅgā vuttā anūnā anadhikāti .
Līnuddhaccapaṭipakkhato sabbatthikato ca .
Ettha hi tayoM1.88 bojjhaṅgā līnassa paṭipakkhā .
Yathāha –
‘‘ yasmiñca kho , bhikkhave , samaye līnaṃ cittaṃ hoti , kālo tasmiṃ samaye dhammavicayasambojjhaṅgassa bhāvanāya , kālo vīriyasambojjhaṅgassa bhāvanāya , kālo pītisambojjhaṅgassa bhāvanāyā ’’ ti ( saṃ . ni .5.234).
Tayo uddhaccassa paṭipakkhā .
Yathāha –
‘‘ yasmiñca kho , bhikkhave , samaye uddhataṃ cittaṃ hoti , kālo tasmiṃ samaye passaddhisambojjhaṅgassa bhāvanāya , kālo samādhisambojjhaṅgassa bhāvanāya , kālo upekkhāsambojjhaṅgassa bhāvanāyā ’’ ti ( saṃ . ni .5.234).
Eko panettha sabbatthiko .
Yathāha –
‘‘ satiñca khvāhaṃ , bhikkhave , sabbatthikaṃ vadāmī ’’ ti .
‘‘ Sabbatthakan ’’ tipi pāṭho , dvinnampi sabbattha icchitabbanti attho .
Evaṃ līnuddhaccapaṭipakkhato sabbatthikatoP1.85 ca satteva bojjhaṅgā vuttā anūnā anadhikāti , evamettha anūnādhikatopi vinicchayo viññātabbo .
EvaṃV1.92 tāva ‘‘ satisambojjhaṅgan ’’ tiādinā nayena vuttānaṃ sattannaṃ ādipadānaṃyeva atthavaṇṇanaṃ ñatvā idāni bhāveti vivekanissitan tiādīsu evaṃ ñātabbā .
Bhāvetīti vaḍḍheti , attano cittasantāne punappunaṃ janeti abhinibbattetīti attho .
Vivekanissitan ti viveke nissitaṃ .
Vivekoti vivittatā .
Svāyaṃ tadaṅgaviveko vikkhambhanasamucchedapaṭippassaddhi nissaraṇavivekoti pañcavidho .
Tassa nānattaṃ ‘‘ ariyadhamme avinīto ’’ ti ettha vuttanayeneva veditabbaṃ .
Ayameva hi tattha vinayoti vutto .
Evaṃ etasmiṃ pañcavidhe viveke .
Vivekanissitan ti tadaṅgavivekanissitaṃ samucchedavivekanissitaṃ nissaraṇavivekanissitañca satisambojjhaṅgaṃ bhāvetīti ayamattho veditabbo .
Tathā hi ayaṃ bojjhaṅgabhāvanānuyutto yogī vipassanākkhaṇe kiccato tadaṅgavivekanissitaṃ , ajjhāsayato nissaraṇavivekanissitaṃ , maggakāle pana kiccato samucchedavivekanissitaṃ , ārammaṇato nissaraṇavivekanissitaṃ satisambojjhaṅgaṃ bhāveti .
Pañcavidhavivekanissitantipi eke , te hi na kevalaṃ balavavipassanāmaggaphalakkhaṇesu eva bojjhaṅge uddharanti , vipassanāpādakakasiṇajjhānaānāpānāsubhabrahmavihārajjhānesupi uddharanti .
Na ca paṭisiddhā aṭṭhakathācariyehi .
Tasmā tesaṃ matena etesaṃ jhānānaṃ pavattikkhaṇe kiccato eva vikkhambhanavivekanissitaṃ .
YathāM1.89 ca ‘‘ vipassanākkhaṇe ajjhāsayato nissaraṇavivekanissitan ’’ ti vuttaṃ , evaṃ paṭippassaddhivivekanissitampi bhāvetīti vattuṃ vaṭṭati .
Esa nayo virāganissitā dīsu .
Vivekaṭṭhā eva hi virāgādayo .
Kevalañhettha vossaggo duvidho pariccāgavossaggo ca pakkhandanavossaggo cāti .
Tattha pariccāgavossaggoti vipassanākkhaṇe ca tadaṅgavasena , maggakkhaṇe ca samucchedavasena kilesappahānaṃ .
Pakkhandanavossaggoti vipassanākkhaṇe tanninnabhāvena , maggakkhaṇe pana ārammaṇakaraṇena nibbānapakkhandanaṃ .
Tadubhayampi imasmiṃ lokiyalokuttaramissake atthavaṇṇanānaye vaṭṭati .
Tathā hi ayaṃ satisambojjhaṅgo yathāvuttena pakārena kilese pariccajati , nibbānañca pakkhandati .
Vossaggapariṇāmin tiP1.86 iminā pana sakalena vacanena vossaggattaṃ pariṇamantaṃ pariṇatañca paripaccantaṃ paripakkañcāti .
Idaṃ vuttaṃ hoti ‘‘ ayañhi bojjhaṅgabhāvanānuyutto bhikkhu yathā satisambojjhaṅgo kilesapariccāgavossaggattaṃ nibbānapakkhandanavossaggattañcaV1.93 paripaccati , yathā ca paripakko hoti , tathā naṃ bhāvetī ’’ ti .
Esa nayo sesabojjhaṅgesu .
Idha pana nibbānaṃyeva sabbasaṅkhatehi vivittattā viveko , sabbesaṃ virāgabhāvato virāgo , nirodhabhāvato nirodhoti vuttaṃ .
Maggo eva ca vossaggapariṇāmī , tasmā satisambojjhaṅgaṃ bhāveti vivekaṃ ārammaṇaṃ katvā pavattiyā vivekanissitaṃ .
Tathā virāganissitaṃ nirodhanissitaṃ .
Tañca kho ariyamaggakkhaṇuppattiyā kilesānaṃ samucchedato pariccāgabhāvena ca nibbānapakkhandanabhāvena ca pariṇataṃ paripakkanti ayameva attho daṭṭhabbo .
Esa nayo sesabojjhaṅgesu .Yañhissāti etesu bojjhaṅgesu yaṃkiñci assa .
Sesaṃ vuttanayameva .
Āsavuppattiyaṃ panettha imesaṃ uparimaggattayasampayuttānaṃ bojjhaṅgānaṃ abhāvitattā ye uppajjeyyuṃ kāmāsavo bhavāsavo avijjāsavoti tayo āsavā , bhāvayato evaṃsa te āsavā na hontīti ayaṃ nayo veditabbo .
Ime vuccanti … pe … bhāvanā pahātabbāti ime tayo āsavā imāya maggattayasampayuttāya bojjhaṅgabhāvanāya pahātabbāti vuccantīti veditabbā .
28. Idāni
M1.90 imehi sattahākārehi pahīnāsavaṃ bhikkhuṃ thomento āsavappahāne cassa ānisaṃsaṃ dassento eteheva ca kāraṇehi āsavappahāne sattānaṃ ussukkaṃ janento yato kho , bhikkhave … pe … antamakāsi dukkhassāti āha .
Tattha yato khoti sāmivacane tokāro , yassa khoti vuttaṃ hoti .
Porāṇā pana yasmiṃ kāleti vaṇṇayanti .
Ye āsavā dassanā pahātabbāti ye āsavā dassanena pahātabbā , te dassaneneva pahīnā honti , na appahīnesuyeva pahīnasaññī hoti .
Evaṃ sabbattha vitthāro .Sabbāsavasaṃvarasaṃvutoti sabbehi āsavapidhānehi pihito , sabbesaṃ vā āsavānaṃ pidhānehi pihito .
Acchecchi
P1.87 taṇhan ti sabbampi taṇhaṃ chindi , saṃchindi samucchindi .
VivattayiV1.94 saṃyojanan ti dasavidhampi saṃyojanaṃ parivattayi nimmalamakāsi .
Sammāti hetunā kāraṇena .
Mānābhisamayāti mānassa dassanābhisamayā pahānābhisamayā ca .
Arahattamaggo hi kiccavasena mānaṃ passati , ayamassa dassanābhisamayo .
Tena diṭṭho pana so tāvadeva pahīyati diṭṭhavisena diṭṭhasattānaṃ jīvitaṃ viya .
Ayamassa pahānābhisamayo .
Antamakāsi dukkhassāti evaṃ arahattamaggena sammā mānassa diṭṭhattā pahīnattā ca ye ime ‘‘ kāyabandhanassa anto jīrati ( cūḷava .278).
Haritantaṃ vā ’’ ti ( ma . ni .1.304) evaṃ vuttaantimamariyādanto ca ,‘‘ antamidaṃ , bhikkhave , jīvikānan ’’ ti ( itivu .91; saṃ . ni .3.80) evaṃ vuttalāmakanto ca ,‘‘ sakkāyo eko anto ’’ ti ( a . ni .6.61) evaṃ vuttakoṭṭhāsanto ca ,‘‘ esevanto dukkhassa sabbapaccayasaṅkhayā ’’ ti ( saṃ . ni .2.51) evaṃ vuttakoṭanto cāti evaṃ cattāro antā , tesu sabbasseva vaṭṭadukkhassa antaṃ catutthakoṭisaṅkhātaṃ antimakoṭisaṅkhātaṃ antamakāsi paricchedaṃ parivaṭumaṃ akāsi .
Antimasamussayamattāvasesaṃ dukkhaṃ akāsīti vuttaṃ hoti .Attamanā te bhikkhūti sakamanā tuṭṭhamanā , pītisomanassehi vā sampayuttamanā hutvā .
Bhagavato bhāsitaṃ abhinandun ti idaṃ dukkhassa antakiriyāpariyosānaṃ
M1.91 bhagavato bhāsitaṃ sukathitaṃ sulapitaṃ , evametaṃ bhagavā evametaṃ sugatāti matthakena sampaṭicchantā abbhanumodiṃsūti .Sesamettha yaṃ na vuttaṃ , taṃ pubbe vuttattā ca suviññeyyattā ca na vuttaṃ .
Tasmā sabbaṃ vuttānusārena anupadaso paccavekkhitabbaṃ .
Bhāvanāpahātabbaāsavavaṇṇanā niṭṭhitā .
Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya
Sabbāsavasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .