Issues
Select Version
(MN)Mūlapaṇṇāsapāḷi
(MN)Mūlapaṇṇāsapāḷi

Bhāvanāpahātabbaāsavavaṇṇanā

Author: _System_commentary_ @ Administrator

Bhāvanāpahātabbaāsavavaṇṇanā
27. Paṭisaṅkhā yoniso satisambojjhaṅgaṃ bhāvetīti abhāvanāya ādīnavaṃ , bhāvanāya ca ānisaṃsaṃ upāyena pathena paccavekkhitvā satisambojjhaṅgaṃM1.86 bhāveti , esa nayo sabbattha .
Ettha ca kiñcāpi ime uparimaggattayasamayasambhūtā lokuttarabojjhaṅgā eva adhippetā , tathāpi ādikammikānaṃ bojjhaṅgesu asammohatthaṃ lokiyalokuttaramissakena nesaṃ nayena atthavaṇṇanaṃ karissāmi . Idha pana lokiyanayaṃ pahāya lokuttaranayo eva gahetabbo . Tattha satisambojjhaṅgantiādinā nayena vuttānaṃ sattannaṃ ādipadānaṃyeva tāva – Atthato lakkhaṇādīhi , kamato ca vinicchayo ; Anūnādhikato ceva , viññātabbo vibhāvinā . Tattha satisambojjhaṅge tāva saraṇaṭṭhena sati . Sā panesā upaṭṭhānalakkhaṇā , apilāpanalakkhaṇā vā . Vuttampi hetaṃ ‘‘ yathā , mahārāja , rañño bhaṇḍāgāriko rañño sāpateyyaṃV1.90 apilāpeti , ettakaṃ , mahārāja , hiraññaṃ , ettakaṃ suvaṇṇaṃ , ettakaṃ sāpateyyanti , evameva kho , mahārājaP1.83 , sati uppajjamānā kusalākusalasāvajjānavajjahīnapaṇītakaṇhasukkasappaṭibhāge dhamme apilāpeti . Ime cattāro satipaṭṭhānā ’’ ti ( mi . pa .2.1.13) vitthāro . Apilāpanarasā . Kiccavaseneva hissa etaṃ lakkhaṇaṃ therena vuttaṃ . Asammosarasā vā . Gocarābhimukhabhāvapaccupaṭṭhānā . Sati eva sambojjhaṅgo satisambojjhaṅgo . Tattha bodhiyā bodhissa vā aṅgoti bojjhaṅgo . Kiṃ vuttaṃ hoti ? Yā hi ayaṃ dhammasāmaggī , yāya lokiyalokuttaramaggakkhaṇe uppajjamānāya līnuddhaccapatiṭṭhānāyūhana-kāmasukhattakilamathānuyoga-ucchedasassatābhinivesādīnaṃ anekesaṃ upaddavānaṃ paṭipakkhabhūtāya satidhammavicayavīriyapītipassaddhisamādhiupekkhāsaṅkhātāya dhammasāmaggiyā ariyasāvako bujjhatīti katvā ‘‘ bodhī ’’ ti vuccati . Bujjhatīti kilesasantānaniddāya uṭṭhahati , cattāri vā ariyasaccāni paṭivijjhati , nibbānameva vā sacchikarotīti vuttaṃ hoti . Yathāha ‘‘ satta bojjhaṅge bhāvetvā anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambuddho ’’ ti . Tassā dhammasāmaggisaṅkhātāya bodhiyā aṅgotipi bojjhaṅgo , jhānaṅgamaggaṅgādayo viya . YopesaM1.87 yathāvuttappakārāya etāya dhammasāmaggiyā bujjhatīti katvā ariyasāvako ‘‘ bodhī ’’ ti vuccati , tassa bodhissa aṅgotipi bojjhaṅgo , senaṅgarathaṅgādayo viya . Tenāhu aṭṭhakathācariyā ‘‘ bujjhanakassa puggalassa aṅgāti vā bojjhaṅgā ’’ ti . Apica ‘‘ bojjhaṅgāti kenaṭṭhena bojjhaṅgā ? Bodhāya saṃvattantīti bojjhaṅgā , bujjhantīti bojjhaṅgā , anubujjhantīti bojjhaṅgā , paṭibujjhantīti bojjhaṅgā , sambujjhantīti bojjhaṅgā ’’ tiādinā ( paṭi . ma .3.17) paṭisambhidānayenāpi attho veditabbo . Pasattho sundaro vā bojjhaṅgoti sambojjhaṅgo . Evaṃ sati eva sambojjhaṅgo satisambojjhaṅgo . Taṃ satisambojjhaṅgaṃ . Evaṃ tāva ekassa ādipadassa atthato lakkhaṇādīhi ca vinicchayo viññātabbo . Dutiyādīsu pana catusaccadhamme vicinātīti dhammavicayo . So pana vicayalakkhaṇo , obhāsanaraso , asammohapaccupaṭṭhāno . Vīrabhāvato vidhinā īrayitabbato ca vīriyaṃ . Taṃ paggahalakkhaṇaṃV1.91 , upatthambhanarasaṃ , anosīdanapaccupaṭṭhānaṃP1.84 . Pīṇayatīti pīti . Sā pharaṇalakkhaṇā , tuṭṭhilakkhaṇā vā , kāyacittānaṃ pīṇanarasā , tesaṃyeva odagyapaccupaṭṭhānā . Kāyacittadarathapassambhanato passaddhi . Sā upasamalakkhaṇā , kāyacittadarathanimmaddanarasā , āyacittānaṃ aparipphandanabhūtasītibhāvapaccupaṭṭhānā . Samādhānato samādhi . So avikkhepalakkhaṇo , avisāralakkhaṇo vā , cittacetasikānaṃ sampiṇḍanaraso , cittaṭṭhitipaccupaṭṭhāno . Ajjhupekkhanato upekkhā . Sā paṭisaṅkhānalakkhaṇā , samavāhitalakkhaṇā vā , ūnādhikatānivāraṇarasā , pakkhapātupacchedarasā vā , majjhattabhāvapaccupaṭṭhānā . Sesaṃ vuttanayameva . Evaṃ sesapadānampi atthato lakkhaṇādīhi ca vinicchayo viññātabbo . Kamatoti ettha ca ‘‘ satiñca khvāhaṃ , bhikkhave , sabbatthikaṃ vadāmī ’’ ti ( saṃ . ni .5.234) vacanato sabbesaṃ sesabojjhaṅgānaṃ upakārakattā satisambojjhaṅgova paṭhamaṃ vutto . Tato paraṃ ‘‘ so tathā sato viharanto taṃ dhammaṃ paññāya pavicinatī ’’ tiādinā ( vibha .469) nayena sesabojjhaṅgānaṃ pubbāpariyavacane payojanaṃ sutteyeva vuttaṃ . Evamettha kamatopi vinicchayo viññātabbo . Anūnādhikatoti kasmā pana bhagavatā satteva bojjhaṅgā vuttā anūnā anadhikāti . Līnuddhaccapaṭipakkhato sabbatthikato ca . Ettha hi tayoM1.88 bojjhaṅgā līnassa paṭipakkhā . Yathāha – ‘‘ yasmiñca kho , bhikkhave , samaye līnaṃ cittaṃ hoti , kālo tasmiṃ samaye dhammavicayasambojjhaṅgassa bhāvanāya , kālo vīriyasambojjhaṅgassa bhāvanāya , kālo pītisambojjhaṅgassa bhāvanāyā ’’ ti ( saṃ . ni .5.234). Tayo uddhaccassa paṭipakkhā . Yathāha – ‘‘ yasmiñca kho , bhikkhave , samaye uddhataṃ cittaṃ hoti , kālo tasmiṃ samaye passaddhisambojjhaṅgassa bhāvanāya , kālo samādhisambojjhaṅgassa bhāvanāya , kālo upekkhāsambojjhaṅgassa bhāvanāyā ’’ ti ( saṃ . ni .5.234). Eko panettha sabbatthiko . Yathāha – ‘‘ satiñca khvāhaṃ , bhikkhave , sabbatthikaṃ vadāmī ’’ ti . ‘‘ Sabbatthakan ’’ tipi pāṭho , dvinnampi sabbattha icchitabbanti attho . Evaṃ līnuddhaccapaṭipakkhato sabbatthikatoP1.85 ca satteva bojjhaṅgā vuttā anūnā anadhikāti , evamettha anūnādhikatopi vinicchayo viññātabbo . EvaṃV1.92 tāva ‘‘ satisambojjhaṅgan ’’ tiādinā nayena vuttānaṃ sattannaṃ ādipadānaṃyeva atthavaṇṇanaṃ ñatvā idāni bhāveti vivekanissitan tiādīsu evaṃ ñātabbā . Bhāvetīti vaḍḍheti , attano cittasantāne punappunaṃ janeti abhinibbattetīti attho . Vivekanissitan ti viveke nissitaṃ . Vivekoti vivittatā . Svāyaṃ tadaṅgaviveko vikkhambhanasamucchedapaṭippassaddhi nissaraṇavivekoti pañcavidho . Tassa nānattaṃ ‘‘ ariyadhamme avinīto ’’ ti ettha vuttanayeneva veditabbaṃ . Ayameva hi tattha vinayoti vutto . Evaṃ etasmiṃ pañcavidhe viveke . Vivekanissitan ti tadaṅgavivekanissitaṃ samucchedavivekanissitaṃ nissaraṇavivekanissitañca satisambojjhaṅgaṃ bhāvetīti ayamattho veditabbo . Tathā hi ayaṃ bojjhaṅgabhāvanānuyutto yogī vipassanākkhaṇe kiccato tadaṅgavivekanissitaṃ , ajjhāsayato nissaraṇavivekanissitaṃ , maggakāle pana kiccato samucchedavivekanissitaṃ , ārammaṇato nissaraṇavivekanissitaṃ satisambojjhaṅgaṃ bhāveti . Pañcavidhavivekanissitantipi eke , te hi na kevalaṃ balavavipassanāmaggaphalakkhaṇesu eva bojjhaṅge uddharanti , vipassanāpādakakasiṇajjhānaānāpānāsubhabrahmavihārajjhānesupi uddharanti . Na ca paṭisiddhā aṭṭhakathācariyehi . Tasmā tesaṃ matena etesaṃ jhānānaṃ pavattikkhaṇe kiccato eva vikkhambhanavivekanissitaṃ . YathāM1.89 ca ‘‘ vipassanākkhaṇe ajjhāsayato nissaraṇavivekanissitan ’’ ti vuttaṃ , evaṃ paṭippassaddhivivekanissitampi bhāvetīti vattuṃ vaṭṭati . Esa nayo virāganissitā dīsu . Vivekaṭṭhā eva hi virāgādayo . Kevalañhettha vossaggo duvidho pariccāgavossaggo ca pakkhandanavossaggo cāti . Tattha pariccāgavossaggoti vipassanākkhaṇe ca tadaṅgavasena , maggakkhaṇe ca samucchedavasena kilesappahānaṃ . Pakkhandanavossaggoti vipassanākkhaṇe tanninnabhāvena , maggakkhaṇe pana ārammaṇakaraṇena nibbānapakkhandanaṃ . Tadubhayampi imasmiṃ lokiyalokuttaramissake atthavaṇṇanānaye vaṭṭati . Tathā hi ayaṃ satisambojjhaṅgo yathāvuttena pakārena kilese pariccajati , nibbānañca pakkhandati . Vossaggapariṇāmin tiP1.86 iminā pana sakalena vacanena vossaggattaṃ pariṇamantaṃ pariṇatañca paripaccantaṃ paripakkañcāti . Idaṃ vuttaṃ hoti ‘‘ ayañhi bojjhaṅgabhāvanānuyutto bhikkhu yathā satisambojjhaṅgo kilesapariccāgavossaggattaṃ nibbānapakkhandanavossaggattañcaV1.93 paripaccati , yathā ca paripakko hoti , tathā naṃ bhāvetī ’’ ti . Esa nayo sesabojjhaṅgesu . Idha pana nibbānaṃyeva sabbasaṅkhatehi vivittattā viveko , sabbesaṃ virāgabhāvato virāgo , nirodhabhāvato nirodhoti vuttaṃ . Maggo eva ca vossaggapariṇāmī , tasmā satisambojjhaṅgaṃ bhāveti vivekaṃ ārammaṇaṃ katvā pavattiyā vivekanissitaṃ . Tathā virāganissitaṃ nirodhanissitaṃ . Tañca kho ariyamaggakkhaṇuppattiyā kilesānaṃ samucchedato pariccāgabhāvena ca nibbānapakkhandanabhāvena ca pariṇataṃ paripakkanti ayameva attho daṭṭhabbo . Esa nayo sesabojjhaṅgesu .
Yañhissāti etesu bojjhaṅgesu yaṃkiñci assa .
Sesaṃ vuttanayameva . Āsavuppattiyaṃ panettha imesaṃ uparimaggattayasampayuttānaṃ bojjhaṅgānaṃ abhāvitattā ye uppajjeyyuṃ kāmāsavo bhavāsavo avijjāsavoti tayo āsavā , bhāvayato evaṃsa te āsavā na hontīti ayaṃ nayo veditabbo .
Ime vuccanti … pe … bhāvanā pahātabbāti ime tayo āsavā imāya maggattayasampayuttāya bojjhaṅgabhāvanāya pahātabbāti vuccantīti veditabbā .
28. IdāniM1.90 imehi sattahākārehi pahīnāsavaṃ bhikkhuṃ thomento āsavappahāne cassa ānisaṃsaṃ dassento eteheva ca kāraṇehi āsavappahāne sattānaṃ ussukkaṃ janento yato kho , bhikkhave … pe … antamakāsi dukkhassāti āha . Tattha yato khoti sāmivacane tokāro , yassa khoti vuttaṃ hoti . Porāṇā pana yasmiṃ kāleti vaṇṇayanti . Ye āsavā dassanā pahātabbāti ye āsavā dassanena pahātabbā , te dassaneneva pahīnā honti , na appahīnesuyeva pahīnasaññī hoti . Evaṃ sabbattha vitthāro .
Sabbāsavasaṃvarasaṃvutoti sabbehi āsavapidhānehi pihito , sabbesaṃ vā āsavānaṃ pidhānehi pihito . AcchecchiP1.87 taṇhan ti sabbampi taṇhaṃ chindi , saṃchindi samucchindi . VivattayiV1.94 saṃyojanan ti dasavidhampi saṃyojanaṃ parivattayi nimmalamakāsi . Sammāti hetunā kāraṇena . Mānābhisamayāti mānassa dassanābhisamayā pahānābhisamayā ca . Arahattamaggo hi kiccavasena mānaṃ passati , ayamassa dassanābhisamayo . Tena diṭṭho pana so tāvadeva pahīyati diṭṭhavisena diṭṭhasattānaṃ jīvitaṃ viya . Ayamassa pahānābhisamayo . Antamakāsi dukkhassāti evaṃ arahattamaggena sammā mānassa diṭṭhattā pahīnattā ca ye ime ‘‘ kāyabandhanassa anto jīrati ( cūḷava .278). Haritantaṃ vā ’’ ti ( ma . ni .1.304) evaṃ vuttaantimamariyādanto ca ,‘‘ antamidaṃ , bhikkhave , jīvikānan ’’ ti ( itivu .91; saṃ . ni .3.80) evaṃ vuttalāmakanto ca ,‘‘ sakkāyo eko anto ’’ ti ( a . ni .6.61) evaṃ vuttakoṭṭhāsanto ca ,‘‘ esevanto dukkhassa sabbapaccayasaṅkhayā ’’ ti ( saṃ . ni .2.51) evaṃ vuttakoṭanto cāti evaṃ cattāro antā , tesu sabbasseva vaṭṭadukkhassa antaṃ catutthakoṭisaṅkhātaṃ antimakoṭisaṅkhātaṃ antamakāsi paricchedaṃ parivaṭumaṃ akāsi . Antimasamussayamattāvasesaṃ dukkhaṃ akāsīti vuttaṃ hoti .
Attamanā te bhikkhūti sakamanā tuṭṭhamanā , pītisomanassehi vā sampayuttamanā hutvā . Bhagavato bhāsitaṃ abhinandun ti idaṃ dukkhassa antakiriyāpariyosānaṃM1.91 bhagavato bhāsitaṃ sukathitaṃ sulapitaṃ , evametaṃ bhagavā evametaṃ sugatāti matthakena sampaṭicchantā abbhanumodiṃsūti .
Sesamettha yaṃ na vuttaṃ , taṃ pubbe vuttattā ca suviññeyyattā ca na vuttaṃ . Tasmā sabbaṃ vuttānusārena anupadaso paccavekkhitabbaṃ . Bhāvanāpahātabbaāsavavaṇṇanā niṭṭhitā . Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya Sabbāsavasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .