1. Anulomapaccanīkavaṇṇanā
1. Māyāya
M0.50V0.49 amaṇiādayo maṇiādiākārena dissamānā ‘‘ māyā ’’ ti vuttā .Abhūtena maṇiudakādiākārena gayhamānā māyāmarīciādayo abhūtaññeyyākārattā asaccikaṭṭhā .
Yo tathā na hoti , so saccikaṭṭhoti dassento āha ‘‘ māyā … pe … bhūtattho ’’ ti .
Anussavādivasena gayhamāno tathāpi hoti aññathāpīti tādiso ñeyyo na paramattho , attapaccakkho pana paramatthoti dassento āha ‘‘ anussavā … pe … uttamattho ’’ ti .
Chalavādassāti atthīti vacanasāmaññena atthīti vuttehi rūpādīhi sāmaññavacanassāti adhippāyo .
‘‘ So sacci … pe … laddhiṃ gahetvā āmantāti paṭijānātī ’’ ti vacanato pana ‘‘ chalavādassā ’’ ti na sakkā vattuṃ .
Na hi laddhi chalanti .
Okāsaṃ adadamānoti patiṭṭhaṃ pacchindanto .
Yadi saccikaṭṭhena upalabbhati , rūpādayo viya upalabbheyya , tathā anupalabbhanīyato na tava vādo tiṭṭhatīti nivattentoti adhippāyo .
Taṃ sandhāyāti ‘‘ yo saccikaṭṭho ’’ ti ettha vutto yo saccikaṭṭho , so sappaccayādibhāvena dīpito ‘‘ rūpañca upalabbhatī ’’ tiādīsu āgato dhammappabhedoti dasseti .
‘‘ Tena
V0.50 saccikaṭṭhaparamatthenā ’’ ti vatvā ‘‘ tenākārenā ’’ ti vadato ayamadhippāyo – saccikaṭṭhaparamatthākārena upalabbhamānaṃ saccikaṭṭhaparamatthena upalabbhamānaṃ nāma hotīti .Aññathā tatoti tassa tenākārenāti vattabbaṃ siyā .
Ko panetissā purimapucchāya ca visesoti ?
Purimapucchāya sattapaññāsavidho dhammappabhedo yathā bhūtena sabhāvatthena upalabbhati , evaṃ puggalo upalabbhatīti vuttaṃ .
Idha pana bhūtasabhāvatthena upalabbhamāno so dhammappabhedo yena ruppanādisappaccayādiākārena upalabbhati , kiṃ tenākārena puggalopi
M0.51 upalabbhatīti esa viseso .Yathā pana rūpaṃ viya bhūtasabhāvatthena upalabbhamānā vedanā na ruppanākārena upalabbhati , evaṃ dhammappabhedo viya bhūtasabhāvatthena upalabbhamāno puggalo na ruppanādisappaccayādiākārena upalabbhatīti sakkā paravādinā vattunti acodanīyaṃ etaṃ siyā .
Avajānanañca tassa yuttanti niggaho ca na kātabbo .
Dhammappabhedato pana aññassa saccikaṭṭhassa asiddhattā dhammappabhedākāreneva codeti .
Avajānaneneva niggahaṃ dasseti .
Anujānanāvajānanapakkhā sāmaññavisesehi paṭiññāpaṭikkhepapakkhā anulomapaṭilomapakkhā paṭhamadutiyanayāti ayametesaṃ viseso veditabbo .
‘‘ Tena vata re vattabbe ’’ ti vadanto vattabbassa avacane dosaṃ pāpetīti iminā adhippāyena ‘‘ niggahassa pāpitattā ’’ ti vuttanti daṭṭhabbaṃ .
‘‘ Evametaṃ niggahassa ca anulomapaṭilomato catunnaṃ pāpanāropanañca vuttattā upalabbhatītiādikaṃ anulomapañcakaṃ nāmā ’’ ti vuttaṃ , anulomapaṭilomato pana dvīhi ṭhapanāhi saha sattakena bhavitabbaṃ , taṃvajjane vā kāraṇaṃ vattabbaṃ .
Yaṃ pana vakkhati ‘‘ ṭhapanā nāma paravādīpakkhassa ṭhapanato ‘ ayaṃ tava doso ’ ti dassetuṃ ṭhapanamattameva hoti , na niggahassa vā paṭikammassa vā pākaṭabhāvakaraṇan ’’ ti ( kathā . aṭṭha .2).
Tenādhippāyena idhāpi ṭhapanādvayaṃ vajjeti .
Yathā pana tattha paṭikammapañcakabhāvaṃ avatvā paṭikammacatukkabhāvaṃ vakkhati , evamidhāpi niggahacatukkabhāvo vattabbo siyā .
Suddhikaniggahassa pana niggahappadhānattā uddesabhāvena vutto niggahova visuṃ vuttoti daṭṭhabbo .
Ye pana ‘‘ ayathābhūtaniggahattā tattha paṭikammaṃ visuṃ na vuttan ’’ ti vadanti , tesaṃ dutiye vādamukhe niggahacatukkabhāvo paṭikammapañcakabhāvo ca āpajjati .
2. Attanā adhippetaṃ saccikaṭṭhamevāti sammutisaccaṃ sandhāyāti adhippāyo .
Vakkhati hi
V0.51 ‘‘ suddhasammutisaccaṃ vā paramatthamissakaṃ vā sammutisaccaṃ sandhāya ‘ yo saccikaṭṭho ’ ti puna anuyogo paravādissā ’’ ti ( kathā . aṭṭha .6).Tattha yadi paravādinā attanā adhippetasaccikaṭṭho sammutisaccaṃ , sammutisaccākārena puggalo upalabbhatīti vadantena samānaladdhiko nappaṭisedhitabbo , kathā evāyaṃ nārabhitabbā .
Atha sakavādinā attanā
M0.52 ca adhippetasaccikaṭṭhaṃyeva sandhāya paravādī ‘‘ yo saccikaṭṭho ’’ tiādimāhāti ayamattho .Sakavādinā sammutisaccaṃyeva saccikaṭṭhoti adhippetanti āpajjati .
Yadi ubhayaṃ adhippetaṃ , puna ‘‘ sammutisaccaparamatthasaccāni vā ekato katvāpi evamāhā ’’ ti na vattabbaṃ siyāti .
Yadi ca dvepi saccāni saccikaṭṭhaparamatthā , saccikaṭṭhekadesena upaladdhiṃ icchantena ‘‘ puggalo upalabbhati saccikaṭṭhaparamatthenā ’’ tiādi anuyogo na kātabbo , na ca saccikaṭṭhekadesena anuyogo yutto .
Na hi vedayitākārena upalabbhamānā vedanā ruppanākārena upalabbhatīti anuyuñjitabbā , na ca paravādī ruppanādisabhāvaṃ puggalaṃ icchati , atha kho saccikaṭṭhaparamatthamevāti .
Paramatthasaccato aññasmiṃ saccikaṭṭhe vijjamāne nāssa paramatthasaccatā anuyuñjitabbā .
Asaccikaṭṭhe saccikaṭṭhavohāraṃ āropetvā taṃ sandhāya pucchatīti vadantānaṃ voharitasaccikaṭṭhassa attanā adhippetasaccikaṭṭhatā na yuttā .
Voharitaparamatthasaccikaṭṭhānañca dvinnaṃ saccikaṭṭhabhāve vuttanayova doso .
Sammutisaccākārena upalabbhamānañca bhūtasabhāvatthena upalabbheyya vā na vā .
Yadi bhūtasabhāvatthena upalabbhati , puggalopi upalabbhati saccikaṭṭhaparamatthenāti anujānanto nānuyuñjitabbo .
Atha na bhūtasabhāvatthena , taṃvinimutto sammutisaccassa saccikaṭṭhaparamatthākāro na vattabbo asiddhattā .
Vakkhati ca ‘‘ yathā rūpādayo paccattalakkhaṇasāmaññalakkhaṇavasena atthi , na evaṃ puggalo ’’ ti .
Tasmā maggitabbo ettha adhippāyo .
Dvinnaṃ saccānan ti ettha saccadvayākārena anupalabbhanīyato anuññeyyametaṃ siyā , na vā kiñci vattabbaṃ .
Yathā hi ekadesena paramatthākārena anupalabbhanīyatā anujānanassa na kāraṇaṃ , evaṃ ekadesena sammutiyākārena upalabbhanīyatā paṭikkhepassa cāti maggitabbo etthāpi adhippāyo .
Nupalabbhatīti vacanasāmaññamattan ti nupalabbhatīti idameva vacanaṃ anuññātaṃ paṭikkhittañcāti etaṃ chalavādaṃ nissāyāti adhippāyo .
Yathā upalabbhatīti etasseva anujānanapaṭikkhepehi ahaṃ niggahetabbo , evaṃ nupalabbhatīti etasseva anujānanapaṭikkhepehi tvanti evaṃ sambhavantassa sāmaññena asambhavantassa kappanaṃ panettha chalavādo
V0.52 bhavituṃ arahati .Tena nupalabbhatīti vacanasāmaññamattaṃ chalavādassa kāraṇattā ‘‘ chalavādo ’’ ti vuttanti daṭṭhabbaṃ .
Vacanasāmaññamattañca chalavādañca
M0.53 nissāyāti vā attho .Ṭhapanā niggahappaṭikammānaṃ pākaṭabhāvakaraṇaṃ na hotīti idaṃ vicāretabbaṃ .
Na hi pakkhaṭṭhapanena vinā purimaṃ anujānitvā pacchimassa avajānanaṃ , pacchimaṃ vā avajānantassa purimānujānanaṃ micchāti sakkā āropetunti .
3. Tavāti , paṭijānantan ti ca paccatte sāmiupayogavacanānīti adhippāyena ‘‘ tvaṃyeva paṭijānanto ’’ ti āha .
4-5.
Catūhi pāpanāropanāhi niggahassa upanītattāti ‘‘ dunniggahitā ca homa , hañcī ’’ tiādinā tayā mama kato niggaho , mayā tava kato niggaho viya micchāti evaṃ tena anulomapañcake catūhi pāpanāropanāhi katassa niggahassa tena niyāmena dukkaṭabhāvassa attanā kataniggahena saha upanītattā aniggahabhāvassa vā upagamitattāti attho daṭṭhabbo .
Evameva tena hi yaṃ niggaṇhāsi hañci … pe … idaṃ te micchāti etassa aniggahabhāvanigamanasseva niggamanacatukkatā veditabbā .
Anulomapaccanīkavaṇṇanā niṭṭhitā .