Issues
Select Version
Aṭṭhakanipāta-aṭṭhakathā
Aṭṭhakanipāta-aṭṭhakathā

3. Gahapativaggo

Author: _System_Pali_VRI_ @ Administrator

3. Gahapativaggo

1. Paṭhamauggasuttavaṇṇanā

21. Tatiyassa paṭhame paññatte āsane nisīdīti tassa kira ghare pañcannaṃ bhikkhusatānaṃ pañca āsanasatāni niccaṃ paññattāneva honti , tesu aññatarasmiṃ āsane nisīdi .
Taṃ suṇāhīti te suṇāhi , taṃ vā aṭṭhavidhaṃ acchariyadhammaṃ suṇāhi .
Cittaṃ pasīdīti ‘‘ buddho nu kho na buddho nu kho ’’ ti vitakkamattampi na uppajji , ayameva buddhoti cittuppādo pasanno anāvilo ahosi .
Sakāni vā ñātikulānīti attano yāpanamattaṃ dhanaṃM3.222 gahetvā ñātigharāni gacchatu .
Kassa vo dammīti katarapurisassa tumhe dadāmi , ārocetha me attano adhippāyaṃ .
AppaṭivibhattātiP4.113 ‘‘ ettakaṃ dassāmi ettakaṃ na dassāmi , idaṃ dassāmi idaṃ na dassāmī ’’ ti cittaṃ uppādentena hi paṭivibhattā nāma hoti , mayhaṃ pana na evaṃ .
Atha kho saṅghikā viya gaṇasantakā viya ca sīlavantehi saddhiṃ sādhāraṇāyeva .
Sakkaccaṃyeva payirupāsāmīti sahatthā upaṭṭhahāmi , cittīkārena upasaṅkamāmi .
Anacchariyaṃ kho pana maṃ , bhanteti , bhante , yaṃ maṃ devatā upasaṅkamitvā evaṃ ārocenti , idaṃ na acchariyaṃ .
Yaṃ panāhaṃ tatonidānaṃ cittassa uṇṇatiṃ nābhijānāmi , taṃ eva acchariyantiV3.221 vadati .
Sādhu sādhu , bhikkhūti ettha kiñcāpi bhikkhuṃ āmanteti , upāsakasseva pana veyyākaraṇasampahaṃsane esa sādhukāroti veditabbo .

2. Dutiyauggasuttavaṇṇanā

22. Dutiye nāgavaneti tassa kira seṭṭhino nāgavanaṃ nāma uyyānaṃ , so tattha purebhattaṃ gandhamālādīni gāhāpetvā uyyānakīḷikaṃ kīḷitukāmo gantvā paricāriyamāno bhagavantaṃ addasa .
Saha dassanenevassa purimanayeneva cittaṃ pasīdi , surāpānena ca uppannamando taṅkhaṇaṃyeva pahīyi .
Taṃ sandhāyevamāha .
Oṇojesin ti udakaṃ hatthe pātetvā adāsiṃ .
Asukoti amuko .
Samacittova demīti ‘‘ imassa thokaṃ , imassa bahukan ’’ ti evaṃ cittanānattaṃ na karomi , deyyadhammaṃ pana ekasadisaṃ karomīti dasseti .
ĀrocentītiP4.114 ākāse ṭhatvā ārocenti .
Natthi taṃ saṃyojanan ti iminā upāsako attano anāgāmiphalaṃ byākaroti .

3. Paṭhamahatthakasuttavaṇṇanā

23. Tatiye hatthako āḷavakoti bhagavatā āḷavakayakkhassa hatthato hatthehi sampaṭicchitattā hatthakoti laddhanāmo rājakumāro .
Sīlavāti pañcasīladasasīlena sīlavā .
Cāgavāti cāgasampanno .
Kaccittha , bhanteti , bhante , kacci ettha bhagavato byākaraṇaṭṭhāne .
Appicchoti adhigamappicchatāya appiccho .

4. Dutiyahatthakasuttavaṇṇanā

24. CatuttheM3.223 pañcamattehi upāsakasatehīti sotāpannasakadāgāmīnaṃyeva ariyasāvakaupāsakānaṃ pañcahi satehi parivuto bhuttapātarāso gandhamālavilepenacuṇṇāni gahetvā yena bhagavā tenupasaṅkami .
Saṅgahavatthūnīti saṅgaṇhanakāraṇāni .
Tehāhan ti tehi ahaṃ .
Taṃ dānena saṅgaṇhāmīti naṅgalabalibaddabhattabījādīni ceva gandhamālamūlādīni ca datvā saṅgaṇhāmi .
Peyyavajjenāti amma , tāta , bhātara , bhaginītiādikena kaṇṇasukhena mudukena piyavacanena saṅgaṇhāmi .
Atthacariyāyāti ‘‘ imassa dānena vā piyavacanena vā kiccaṃ natthi , atthacariyāya saṅgaṇhitabbayuttakoV3.222 ayan ’’ ti ñatvā uppannakiccanittharaṇasaṅkhātāya atthacariyāya saṅgaṇhāmi .
Samānattatāyāti ‘‘ imassa dānādīhi kiccaṃ natthi , samānattatāyaP4.115 saṅgaṇhitabbo ayan ’’ ti ekato khādanapivananisajjādīhi attanā samānaṃ katvā saṅgaṇhāmi .
Daliddassa kho no tathā sotabbaṃ maññantīti daliddassa kiñci dātuṃ vā kātuṃ vā asakkontassa , yathā daliddassa no tathā sotabbaṃ maññanti , mama pana sotabbaṃ maññanti , dinnovāde tiṭṭhanti , na me anusāsaniṃ atikkamitabbaṃ maññanti .
Yoni kho tyāyan ti upāyo kho te ayaṃ .
Imesu pana dvīsupi suttesu satthārā sīlacāgapaññā missakā kathitāti veditabbā .

5-6.
Mahānāmasuttādivaṇṇanā

25-26.
Pañcame atthūpaparikkhitā hotīti atthānatthaṃ kāraṇākāraṇaṃ upaparikkhitā hoti .
Chaṭṭhe saddhāsīlacāgā missakā kathitā .

7. Paṭhamabalasuttavaṇṇanā

27. Sattame ujjhattibalāti ujjhānabalā .
Bālānañhi ‘‘ yaṃ asuko idañcidañca āha , maṃ so āha , na aññan ’’ ti evaṃ ujjhānameva balaṃ .
Nijjhattibalāti ‘‘ na idaṃ evaṃ , evaṃ nāmetan ’’ ti atthānatthanijjhāpanaṃyeva balaṃ .
Paṭisaṅkhānabalāti paccavekkhaṇabalā .
Khantibalāti adhivāsanabalā .

8. Dutiyabalasuttavaṇṇanā

28. AṭṭhameM3.224 balānīti ñāṇabalāni .
Āsavānaṃ khayaṃ paṭijānātīti arahattaṃ paṭijānāti .
Aniccatoti hutvā abhāvākārena .
Yathābhūtan ti yathāsabhāvato .
Sammappaññāyāti sahavipassanāya maggapaññāya .
AṅgārakāsūpamātiP4.116 santāpanaṭṭhena aṅgārakāsuyā upamitā ime kāmāti .
Vivekaninnan ti phalasamāpattivasena nibbānaninnaṃ .
Vivekaṭṭhan ti kilesehi vajjitaṃ dūrībhūtaṃ vā .
Nekkhammābhiratan ti pabbajjābhirataṃ .
Byantibhūtan ti vigatantabhūtaṃ ekadesenāpi anallīnaṃ visaṃyuttaṃ visaṃsaṭṭhaṃ .
Āsavaṭṭhāniyehīti sampayogavasena āsavānaṃ kāraṇabhūtehi , kilesadhammehītiV3.223 attho .
Atha vā byantibhūtan ti vigatavāyanti attho .
Kuto ?
Sabbaso āsavaṭṭhāniyehi dhammehi , sabbehi tebhūmakadhammehīti attho .
Imasmiṃ sutte ariyamaggo lokiyalokuttaro kathito .

9. Akkhaṇasuttavaṇṇanā

29. Navame khaṇe kiccāni karotīti khaṇakicco , okāsaṃ labhitvāva kiccāni karotīti attho .
Dhammoti catusaccadhammo .
Opasamikoti kilesūpasamāvaho .
Parinibbāyikoti kilesaparinibbānakaro .
Catumaggañāṇasaṅkhātaṃ sambodhiṃ gacchati sampāpuṇātīti sambodhagāmī .
Dīghāyukaṃ devanikāyan ti idaṃ asaññaṃ devanikāyaṃ sandhāya vuttaṃ .
Aviññātāresūti ativiya aviññūsu .
Suppavediteti sukathite .
Antarāyikāti antarāyakarā .
Khaṇo ve mā upaccagāti ayaṃ laddho khaṇo mā atikkami .
IdhaP4.117 ceva naṃ virādhetīti sace koci pamattacārī idha imaṃ khaṇaṃ labhitvāpi saddhammassa niyāmataṃ ariyamaggaṃ virādheti na sampādeti .
Atītatthoti hāpitattho .
Cirattaṃ anutapissatīti cirarattaṃ socissati .
Yathā hi ‘‘ asukaṭṭhāne bhaṇḍaṃ samuppannan ’’ ti sutvā eko vāṇijo na gaccheyya , aññe gantvā gaṇheyyuṃ , tesaṃ taṃ aṭṭhaguṇampi dasaguṇampi bhaveyya .
Atha itaro ‘‘ mama attho atikkanto ’’ ti anutapeyya , evaṃ yo idha khaṇaṃ labhitvā appaṭipajjanto saddhammassa niyāmataṃ virādheti , so ayaṃ vāṇijova atītatthoM3.225 ciraṃ anutapissati socissati .
Kiñca bhiyyo avijjānivutoti tathā .
Paccavidun ti paṭivijjhiṃsu .
Saṃvarāti sīlasaṃvarā .
Māradheyyaparānugeti māradheyyasaṅkhātaṃ saṃsāraṃ anugate .
Pāraṅgatāti nibbānaṃ gatā .
Ye pattā āsavakkhayan ti ye arahattaṃ pattā .
Evamidha gāthāsu vaṭṭavivaṭṭaṃ kathitaṃ .

10. Anuruddhamahāvitakkasuttavaṇṇanā

30. Dasame cetīsūti cetināmakānaṃ rājūnaṃ nivāsaṭṭhānattā evaṃladdhavohāre raṭṭhe .
Pācīnavaṃsadāyeti dasabalassa vasanaṭṭhānato pācīnadisāyaP4.118 ṭhite vaṃsadāye nīlobhāsehi veḷūhi sañchanneV3.224 araññe .
Evaṃ cetaso parivitakko udapādīti thero kira pabbajitvā paṭhamaantovassamhiyeva samāpattilābhī hutvā sahassalokadhātudassanasamatthaṃ dibbacakkhuñāṇaṃ uppādesi .
So sāriputtattherassa santikaṃ gantvā evamāha –
‘‘ idhāhaṃ , āvuso sāriputta , dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena sahassalokaṃ olokemi .
Āraddhaṃ kho pana me vīriyaṃ asallīnaṃ , upaṭṭhitā sati asammuṭṭhā , passaddho kāyo asāraddho , samāhitaṃ cittaṃ ekaggaṃ .
Atha ca pana me anupādāya āsavehi cittaṃ na vimuccatī ’’ ti .
Atha naṃ thero āha –
‘‘ yaṃ kho te , āvuso anuruddha , evaṃ hoti ‘ ahaṃ dibbena cakkhunā … pe … olokemī ’ ti , idaṃ te mānasmiṃ .
Yampi te , āvuso , anuruddha evaṃ hoti ‘ āraddhaṃ kho pana me vīriyaṃ … pe … ekaggan ’ ti , idaṃ te uddhaccasmiṃ .
Yampi te , āvuso anuruddha , evaṃ hoti ‘ atha ca pana me anupādāya āsavehi cittaṃ na vimuccatī ’ ti , idaṃ te kukkuccasmiṃ .
Sādhu vatāyasmā anuruddho ime tayo dhamme pahāya ime tayo dhamme amanasikaritvā amatāya dhātuyā cittaṃ upasaṃharatū ’’ ti evamassa thero kammaṭṭhānaṃ kathesi .
So kammaṭṭhānaṃ gahetvā satthāraṃ āpucchitvā cetiraṭṭhaṃ gantvā samaṇadhammaṃ karonto aṭṭhamāsaṃ caṅkamena vītināmesi .
So padhānaveganimmathitattā kilantakāyo ekassa veḷugumbassa heṭṭhā nisīdi .
Athassāyaṃ evaṃ cetaso parivitakko udapādi , esa mahāpurisavitakko uppajjīti attho .
AppicchassātiM3.226 ettha paccayappiccho , adhigamappiccho , pariyattiappiccho , dhutaṅgappicchoti cattāro appicchā .
TatthaP4.119 paccayappiccho bahuṃ dente appaṃ gaṇhāti , appaṃ dente appataraṃ gaṇhāti , na anavasesaggāhī hoti .
Adhigamappiccho majjhantikatthero viya attano adhigamaṃ aññesaṃ jānituṃ na deti .
Pariyattiappiccho tepiṭakopi samāno na bahussutabhāvaṃ jānāpetukāmo hoti sāketatissatthero viya .
Dhutaṅgappiccho dhutaṅgapariharaṇabhāvaṃ aññesaṃ jānituṃ na deti dvebhātikattheresu jeṭṭhatthero viya .
Vatthu visuddhimagge kathitaṃ .
Ayaṃ dhammoti evaṃ santaguṇaniguhanena ca paṭiggahaṇe mattaññutāya ca appicchassa puggalassa ayaṃ navalokuttaradhammo sampajjati , no mahicchassa .
Evaṃ sabbattha yojetabbaṃ .
Santuṭṭhassāti catūsu paccayesu tīhi santosehi santuṭṭhassa .
Pavivittassāti kāyacittaupadhivivekehi vivittassa .
Tattha kāyaviveko nāma gaṇasaṅgaṇikaṃ vinodetvā ārambhavatthuvasena ekībhāvo .
Ekībhāvamatteneva kammaṃ na nipphajjatīti kasiṇaparikammaṃ katvā aṭṭha samāpattiyoV3.225 nibbatteti , ayaṃ cittaviveko nāma .
Samāpattimatteneva kammaṃ na nipphajjatīti jhānaṃ pādakaṃ katvā saṅkhāre sammasitvā saha paṭisambhidāhi arahattaṃ pāpuṇāti , ayaṃ sabbākārato upadhiviveko nāma .
Tenāha bhagavā –
‘‘ kāyaviveko ca vivekaṭṭhakāyānaṃ nekkhammābhiratānaṃ , cittaviveko ca parisuddhacittānaṃ paramavodānappattānaṃ , upadhiviveko ca nirupadhīnaṃ puggalānaṃ visaṅkhāragatānan ’’ ti ( mahāni .7,49).
SaṅgaṇikārāmassātiP4.120 gaṇasaṅgaṇikāya ceva kilesasaṅgaṇikāya ca ratassa .
Āraddhavīriyassāti kāyikacetasikavīriyavasena āraddhavīriyassa .
Upaṭṭhitassatissāti catusatipaṭṭhānavasena upaṭṭhitassatissa .
Samāhitassāti ekaggacittassa .
Paññavatoti kammassakatapaññāya paññavato .
Sādhu sādhūti therassa vitakkaṃ sampahaṃsento evamāha .
Imaṃ aṭṭhaman ti satta nidhī laddhapurisassa aṭṭhamaṃ dento viya , satta maṇiratanāni , satta hatthiratanāni , satta assaratanāni laddhapurisassa aṭṭhamaṃ dento viya satta mahāpurisavitakke vitakketvā ṭhitassa aṭṭhamaṃ ācikkhanto evamāha .
NippapañcārāmassātiM3.227 taṇhāmānadiṭṭhipapañcarahitattā nippapañcasaṅkhāte nibbānapade abhiratassa .
Itaraṃ tasseva vevacanaṃ .
Papañcārāmassāti yathāvuttesu papañcesu abhiratassa .
Itaraṃ tasseva vevacanaṃ .
Yatoti yadā .
Tatoti tadā .
Nānārattānan ti nilapītalohitodātavaṇṇehi nānārajanehi rattānaṃ .
Paṃsukūlan ti tevīsatiyā khettesu ṭhitapaṃsukūlacīvaraṃ .
Khāyissatīti yathā tassa pubbaṇhasamayādīsu yasmiṃ samaye yaṃ icchati , tasmiṃ samaye taṃ pārupantassa so dussakaraṇḍako manāpo hutvā khāyati , evaṃ tuyhampi cīvarasantosamahāariyavaṃsena tuṭṭhassa viharato paṃsukūlacīvaraṃ khāyissati upaṭṭhahissati .
Ratiyāti ratiatthāya .
Aparitassāyāti taṇhādiṭṭhiparitassanāhi aparitassanatthāya .
PhāsuvihārāyātiP4.121 sukhavihāratthāya .
Okkamanāya nibbānassāti amataṃ nibbānaṃ otaraṇatthāya .
Piṇḍiyālopabhojanan ti gāmanigamarājadhānīsu jaṅghābalaṃ nissāya gharapaṭipāṭiyā carantena laddhapiṇḍiyālopabhojanaṃ .
Khāyissatīti tassa gahapatino nānaggarasabhojanaṃ viya upaṭṭhahissatiV3.226 .
Santuṭṭhassa viharatoti piṇḍapātasantosamahāariyavaṃsena santuṭṭhassa viharato .
Rukkhamūlasenāsanaṃ khāyissatīti tassa gahapatino tebhūmakapāsāde gandhakusumavāsasugandhaṃ kūṭāgāraṃ viya rukkhamūlaṃ upaṭṭhahissati .
Santuṭṭhassāti senāsanasantosamahāariyavaṃsena santuṭṭhassa .
Tiṇasanthārakoti tiṇehi vā paṇṇehi vā bhūmiyaṃ vā phalakapāsāṇatalāni vā aññatarasmiṃ santhatasanthato .
Pūtimuttan ti yaṃkiñci muttaṃ .
Taṅkhaṇe gahitampi pūtimuttameva vuccati duggandhattā .
Santuṭṭhassa viharatoti gilānapaccayabhesajjaparikkhārasantosena santuṭṭhassa viharato .
Iti bhagavā catūsu ṭhānesu arahattaṃ pakkhipanto kammaṭṭhānaṃ kathetvā ‘‘ katarasenāsane nu kho vasantassa kammaṭṭhānaṃ sappāyaṃ bhavissatī ’’ ti āvajjento ‘‘ tasmiññeva vasantassā ’’ ti ñatvā tena hi tvaṃ , anuruddhātiādimāha .
Pavivittassa viharatoti tīhi vivekehi vivittassa viharantassa .
Uyyojanikapaṭisaṃyuttan tiP4.122 uyyojanikeheva vacanehi paṭisaṃyuttaṃ , tesaṃ upaṭṭhānagamanakaṃyevāti attho .
Papañcanirodheti nibbānapadeM3.228 .
Pakkhandatīti ārammaṇakaraṇavasena pakkhandati .
Pasīdatītiādīsupi ārammaṇavaseneva pasīdanasantiṭṭhanamuccanā veditabbā .
Iti bhagavā cetiraṭṭhe pācīnavaṃsadāye āyasmato anuruddhassa kathite aṭṭha mahāpurisavitakke puna bhesakaḷāvanamahāvihāre nisīditvā bhikkhusaṅghassa vitthārena kathesi .
Manomayenāti manena nibbattitakāyopi manomayoti vuccati manena gatakāyopi , idha manena gatakāyaṃ sandhāyevamāha .
Yathā me ahu saṅkappoti yathā mayhaṃ vitakko ahosi , tato uttari aṭṭhamaṃ mahāpurisavitakkaṃ dassento tato uttariṃ desayi .
Sesaṃ sabbattha uttānamevāti .
Gahapativaggo tatiyo .