10. Bhūmicālasuttavaṇṇanā
70. Dasame nisīdanan ti idha cammakhaṇḍaṃ adhippetaṃ .
Udenaṃ cetiyan ti udenayakkhassa vasanaṭṭhāne katavihāro vuccati .
Gotamakā dīsupi eseva nayo .
Bhāvitāti vaḍḍhitā .
Bahulīkatāti
V3.246 punappunaṃ katā .Yānīkatāti
P4.149 yuttayānaṃ viya katā .Vatthukatāti patiṭṭhānaṭṭhena vatthu viya katā .
Anuṭṭhitāti adhiṭṭhitā .
Paricitāti samantato citā suvaḍḍhitā .
Susamāraddhāti suṭṭhu samāraddhā .
Iti aniyamena kathetvā puna niyametvā dassento tathāgatassa khotiādimāha .
Ettha kappan ti āyukappaṃ .
Tasmiṃ tasmiṃ kāle yaṃ manussānaṃ āyuppamāṇaṃ , taṃ paripuṇṇaṃ karonto tiṭṭheyya .
Kappāvasesaṃ vāti ‘‘ appaṃ vā bhiyyo ’’ ti vuttavassasatato atirekaṃ vā .
Mahāsīvatthero panāha –
‘‘ buddhānaṃ aṭṭhāne gajjitaṃ nāma natthi , punappunaṃ samāpajjitvā maraṇantikavedanaṃ vikkhambhento bhaddakappameva tiṭṭheyya .
Kasmā pana na ṭhitoti ?
Upādinnakasarīraṃ nāma khaṇḍiccādīhi abhibhuyyati , buddhā ca khaṇḍiccādibhāvaṃ appatvā pañcame āyukoṭṭhāse bahujanassa piyamanāpakāleyeva parinibbāyanti .
Buddhānubuddhesu ca mahāsāvakesu parinibbutesu ekakeneva khāṇukena viya ṭhātabbaṃ hoti daharasāmaṇeraparivārena vā , tato ‘ aho buddhānaṃ parisā ’ ti hīḷetabbataṃ āpajjeyya .
Tasmā na ṭhito ’’ ti .
Evaṃ vuttepi yo pana vuccati ‘‘ āyukappo ’’ ti , idameva aṭṭhakathāya niyāmitaṃ .
Yathā taṃ mārena pariyuṭṭhitacittoti ettha tan ti nipātamattaṃ , yathā mārena pariyuṭṭhitacitto ajjhotthaṭacitto aññopi koci puthujjano paṭivijjhituṃ na sakkuṇeyya , evameva
P4.150 nāsakkhi paṭivijjhitunti attho .Māro hi
M3.248 yassa sabbena sabbaṃ dvādasa vipallāsā appahīnā , tassa cittaṃ pariyuṭṭhāti .Therassa ca cattāro vipallāsā appahīnā , tenassa māro cittaṃ pariyuṭṭhāsi .
So pana cittapariyuṭṭhānaṃ karonto kiṃ karotīti ?
Bheravaṃ rūpārammaṇaṃ vā dasseti , saddārammaṇaṃ vā sāveti .
Tato sattā taṃ disvā vā sutvā vā satiṃ vissajjetvā vivaṭamukhā honti , tesaṃ mukhena hatthaṃ pavesetvā hadayaṃ maddati , tato visaññāva hutvā tiṭṭhanti .
Therassa panesa mukhe hatthaṃ pavesetuṃ kiṃ sakkhissati , bheravārammaṇaṃ pana dassesi .
Taṃ disvā thero nimittobhāsaṃ nappaṭivijjhi .
Bhagavā jānantoyeva kimatthaṃ yāva tatiyaṃ āmantesīti ?
Parato ‘‘ tiṭṭhatu , bhante bhagavā ’’ ti yācite ‘‘ tuyhevetaṃ dukkaṭaṃ , tuyhevetaṃ aparaddhan ’’ ti dosāropanena so katanukaraṇatthaṃ .
Māro pāpimāti ettha satte anatthe niyojento māretīti māro .
Pāpimāti tasseva vevacanaṃ
V3.247 .So hi pāpadhammasamannāgatattā ‘‘ pāpimā ’’ ti vuccati .
Kaṇho , antako , namuci , pamattabandhūtipi tasseva nāmāni .
Bhāsitā kho panesāti ayañhi bhagavato sambodhipattiyā aṭṭhame sattāhe bodhimaṇḍeyeva āgantvā ‘‘ bhagavā yadatthaṃ tumhehi pāramiyo pūritā , so vo attho anuppatto , paṭividdhaṃ sabbaññutaññāṇaṃ , kiṃ te lokavicāraṇenā ’’ ti vatvā yathā ajja , evameva ‘‘ parinibbātu dāni , bhante bhagavā ’’ ti yāci .
Bhagavā cassa ‘‘ na tāvāhan ’’ tiādīni vatvā paṭikkhipi .
Taṃ sandhāya –
‘‘ bhāsitā kho panesā , bhante ’’ tiādimāha .
Tattha
P4.151 viyattāti maggavasena byattā , tatheva vinītā , tathā visāradā .Bahussutāti tepiṭakavasena bahu sutaṃ etesanti bahussutā .
Tameva dhammaṃ dhārentīti dhammadharā .
Atha vā pariyattibahussutā ceva paṭivedhabahussutā ca .
Pariyattipaṭivedhadhammānaṃyeva dhāraṇato dhammadharāti evamettha attho daṭṭhabbo .
Dhammānudhammappaṭipannāti ariyadhammassa anudhammabhūtaṃ vipassanādhammaṃ paṭipannā .
Sāmīcippaṭipannāti anucchavikapaṭipadaṃ paṭipannā .
Anudhammacārinoti anudhammaṃ caraṇasīlā .
Sakaṃ ācariyakan ti attano ācariyavādaṃ .
Ācikkhissantītiādīni sabbāni aññamaññavevacanāni .
Sahadhammenāti sahetukena sakāraṇena vacanena .
Sappāṭihāriyan ti yāva niyyānikaṃ katvā dhammaṃ desessanti .
Brahmacariyan ti
M3.249 sikkhāttayasaṅgahitaṃ sakalaṃ sāsanabrahmacariyaṃ .Iddhan ti samiddhaṃ jhānassādavasena .
Phītan ti vuddhipattaṃ sabbapāliphullaṃ viya abhiññāsampattivasena .
Vitthārikan ti vitthataṃ tasmiṃ tasmiṃ disābhāge patiṭṭhitavasena .
Bāhujaññan ti
P4.152 bahūhi ñātaṃ paṭividdhaṃ mahājanābhisamayavasena .Puthubhūtan ti sabbākārena puthulabhāvappattaṃ .
Kathaṃ ?
Yāva devamanussehi suppakāsitan ti , yattakā viññujātikā devā ceva manussā ca atthi , sabbehi suṭṭhu pakāsitanti attho .
Appossukkoti nirālayo .
Tvañhi pāpima aṭṭhamasattāhato paṭṭhāya ‘‘ parinibbātu dāni , bhante bhagavā , parinibbātu sugato ’’ ti viravanto āhiṇḍittha .
Ajja dāni paṭṭhāya vigatussāho hohi , mā mayhaṃ parinibbānatthaṃ vāyāmaṃ karohīti vadati .
Sato sampajāno āyusaṅkhāraṃ ossajjīti satiṃ sūpaṭṭhitaṃ katvā ñāṇena paricchinditvā āyusaṅkhāraṃ vissajji pajahi .
Tattha na bhagavā hatthena leḍḍuṃ viya āyusaṅkhāraṃ ossaji , temāsamattameva
V3.248 pana phalasamāpattiṃ samāpajjitvā tato paraṃ na samāpajjissāmīti cittaṃ uppādesi .Taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘ ossajī ’’ ti .
Ussajītipi pāṭho .
Mahābhūmicāloti mahanto pathavīkampo .
Tadā kira dasasahassī lokadhātu kampittha .
Bhiṃsanakoti bhayajanako .
Devadundubhiyo ca phaliṃsūti devabheriyo phaliṃsu , devo sukkhagajjitaṃ gajji , akālavijjulatā nicchariṃsu , khaṇikavassaṃ vassīti vuttaṃ hoti .
Udānaṃ udānesīti kasmā udānesi ?
Koci nāma vadeyya ‘‘ bhagavā pacchato pacchato anubandhitvā ‘ parinibbātu , bhante ’ ti upadduto bhayena āyusaṅkhāraṃ vissajjesī ’’ ti , tassokāso
P4.153 mā hotu , bhītassa hi udānaṃ nāma natthīti pītivegavissaṭṭhaṃ udānaṃ udānesi .Tattha sabbesaṃ soṇasiṅgālādīnampi paccakkhabhāvato tulitaṃ paricchinnanti tulaṃ .
Kiṃ taṃ ?
Kāmāvacarakammaṃ .
Na tulaṃ , na vā tulaṃ sadisamassa aññaṃ lokiyaṃ kammaṃ atthīti atulaṃ .
Kiṃ taṃ ?
Mahaggatakammaṃ .
Atha vā kāmāvacaraṃ rūpāvacaraṃ tulaṃ , arūpāvacaraṃ atulaṃ .
Appavipākaṃ vā tulaṃ , bahuvipākaṃ atulaṃ .
Sambhavan ti sambhavahetubhūtaṃ , rāsikārakaṃ piṇḍakārakanti
M3.250 attho .Bhavasaṅkhāran ti punabbhavasaṅkhāraṇakaṃ .
Avassajīti vissajjesi .
Munīti buddhamuni .
Ajjhattaratoti niyakajjhattarato .
Samāhitoti upacārappanāsamādhivasena samāhito .
Abhindi kavacamivāti kavacaṃ viya abhindi .
Attasambhavan ti attani sañjātaṃ kilesaṃ .
Idaṃ vuttaṃ hoti – savipākaṭṭhena sambhavaṃ , bhavābhisaṅkharaṇaṭṭhena bhavasaṅkhāranti ca laddhanāmaṃ tulātulasaṅkhātaṃ lokiyakammañca ossaji , saṅgāmasīse
P4.154 mahāyodho kavacaṃ viya attasambhavaṃ kilesañca ajjhattarato hutvā samāhito hutvā abhindīti .Atha vā tulan ti tulento tīrento .
Atulañca sambhavan ti nibbānañceva sambhavañca .
Bhavasaṅkhāran ti bhavagāmikammaṃ .
Avassaji munīti ‘‘ pañcakkhandhā aniccā , pañcannaṃ khandhānaṃ nirodho nibbānaṃ niccan ’’ tiādinā ( paṭi . ma .3.37-38) nayena tulayanto buddhamuni bhave ādīnavaṃ , nibbāne ca ānisaṃsaṃ disvā taṃ khandhānaṃ mūlabhūtaṃ bhavasaṅkhāraṃ kammaṃ ‘‘ kammakkhayāya saṃvattatī ’’ ti ( ma . ni .2.81; a . ni .4.232-233) evaṃ vuttena kammakkhayakarena ariyamaggena avassaji .
Kathaṃ ?
Ajjhattarato samāhito , abhindi kavacamivattasambhavaṃ .
So hi vipassanāvasena ajjhattarato , samathavasena samāhitoti evaṃ pubbabhāgato paṭṭhāya
V3.249 samathavipassanābalena kavacamiva attabhāvaṃ pariyonandhitvā ṭhitaṃ , attani sambhavattā ‘‘ attasambhavan ’’ ti laddhanāmaṃ sabbakilesajālaṃ abhindi .Kilesābhāvena ca kataṃ kammaṃ appaṭisandhikattā avassaṭṭhaṃ nāma hotīti evaṃ kilesappahānena kammaṃ pajahi .
Pahīnakilesassa ca bhayaṃ nāma natthi , tasmā abhītova āyusaṅkhāraṃ ossajji , abhītabhāvañāpanatthañca udānaṃ udānesīti veditabbo .
Yaṃ mahāvātāti yena samayena yasmiṃ vā samaye mahāvātā .
Vāyantīti upakkhepakavātā nāma
P4.155 uṭṭhahanti , te vāyantā saṭṭhisahassādhikanavayojanasatasahassabahalaṃ udakasandhārakavātaṃ upacchindanti , tato ākāse udakaṃ bhassati , tasmiṃ bhassante pathavī bhassati , puna vāto attano balena antodhammakaraṇe viya udakaṃ ābandhitvā gaṇhāti , tato udakaṃ uggacchati , tasmiṃ uggacchante pathavī uggacchati .Evaṃ udakaṃ kampitaṃ
M3.251 pathaviṃ kampeti .Etañca kampanaṃ yāvajjakālāpi hotiyeva , bahubhāvena pana ogacchanuggacchanaṃ na paññāyati .
Mahiddhikā mahānubhāvāti ijjhanassa mahantatāya mahiddhikā , anubhavitabbassa mahantatāya mahānubhāvā .
Parittāti dubbalā .
Appamāṇāti balavā .
So imaṃ pathaviṃ kampetīti so iddhiṃ nibbattetvā saṃvejento mahāmoggallāno viya , vīmaṃsanto vā mahānāgattherassa bhāgineyyo saṅgharakkhitasāmaṇero viya pathaviṃ kampeti .
Saṅkampetīti samantato kampeti .
Sampakampetīti tasseva vevacanaṃ .
Iti imesu aṭṭhasu pathavikampesu paṭhamo dhātukopena , dutiyo iddhānubhāvena , tatiyacatutthā puññatejena , pañcamo ñāṇatejena , chaṭṭho sādhukāradānavasena , sattamo kāruññasabhāvena , aṭṭhamo ārodanena .
Mātukucchiṃ okkamante ca tato nikkhamante ca mahāsatte tassa puññatejena pathavī akampittha , abhisambodhiyaṃ ñāṇatejābhihatā hutvā akampittha , dhammacakkappavattane sādhukārabhāvasaṇṭhitā sādhukāraṃ dadamānā akampittha , āyusaṅkhāraossajjane
P4.156 kāruññasabhāvasaṇṭhitā cittasaṅkhobhaṃ asahamānā akampittha , parinibbāne ārodanavegatunnā hutvā akampittha .Ayaṃ panattho pathavidevatāya vasena veditabbo .
Mahābhūtapathaviyā panetaṃ natthi acetanattā .
Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti .
Bhūmicālavaggo sattamo .