2. Dutiyapaṇṇāsakaṃ
(6)1. Gotamīvaggo
1. Gotamīsuttavaṇṇanā
51. Chaṭṭhassa
V3.234M3.235P4.132 paṭhame sakkesu viharatīti paṭhamagamanena gantvā viharati .Mahāpajāpatīti puttapajāya ceva dhītupajāya ca mahantattā evaṃladdhanāmā .
Yena bhagavā tenupasaṅkamīti bhagavā kapilapuraṃ gantvā paṭhamameva nandaṃ pabbājesi , sattame divase rāhulakumāraṃ .
Cumbaṭakakalahe ( dī . ni . aṭṭha .2.331; saṃ . ni . aṭṭha .1.1.37) pana ubhayanagaravāsikesu yuddhatthāya nikkhantesu satthā gantvā te rājāno saññāpetvā attadaṇḍasuttaṃ ( su . ni .941 ādayo ; mahāni .170 ādayo ) kathesi .
Rājāno pasīditvā aḍḍhatiyasate aḍḍhatiyasate kumāre adaṃsu , tāni pañca kumārasatāni satthu santike pabbajiṃsu , atha nesaṃ pajāpatiyo sāsanaṃ pesetvā anabhiratiṃ uppādayiṃsu .
Satthā tesaṃ anabhiratiyā uppannabhāvaṃ ñatvā te pañcasate daharabhikkhū kuṇāladahaṃ netvā attano kuṇālakāle nisinnapubbe pāsāṇatale nisīditvā kuṇālajātakakathāya ( jā .2.21. kuṇālajātaka ) tesaṃ anabhiratiṃ vinodetvā sabbepi te sotāpattiphale patiṭṭhāpesi , puna mahāvanaṃ ānetvā arahattaphaleti .
Tesaṃ cittajānanatthaṃ punapi pajāpatiyo sāsanaṃ pahiṇiṃsu .
Te ‘‘ abhabbā mayaṃ gharāvāsassā ’’ ti paṭisāsanaṃ pahiṇiṃsu .
Tā ‘‘ na dāni amhākaṃ gharaṃ gantuṃ yuttaṃ , mahāpajāpatiyā santikaṃ gantvā pabbajjaṃ anujānāpetvā pabbajissāmā ’’ ti pañcasatāpi mahāpajāpatiṃ upasaṅkamitvā ‘‘ ayye , amhākaṃ pabbajjaṃ anujānāpethā ’’ ti āhaṃsu .
Mahāpajāpatī tā itthiyo gahetvā yena bhagavā tenupasaṅkami .
Setacchattassa heṭṭhā rañño parinibbutakāle upasaṅkamītipi vadantiyeva .
Alaṃ gotami , mā te ruccīti kasmā paṭikkhipi , nanu sabbesampi buddhānaṃ catasso parisā
V3.235 hontīti ?Kāmaṃ honti , kilametvā pana anekavāraṃ yācite anuññātaṃ pabbajjaṃ
P4.133 ‘‘ dukkhena laddhā ’’ ti sammā paripālessantīti garuṃ katvā anuññātukāmo paṭikkhipi .Pakkāmīti puna kapilapurameva pāvisi .
Yathābhirantaṃ
M3.236 viharitvāti bodhaneyyasattānaṃ upanissayaṃ olokento yathājjhāsayane viharitvā .Cārikaṃ pakkāmīti mahājanasaṅgahaṃ karonto uttamāya buddhasiriyā anopamena buddhavilāsena aturitacārikaṃ pakkāmi .
Sambahulāhi sākiyānīhi saddhin ti antonivesanamhiyeva dasabalaṃ uddissa pabbajjāvesaṃ gahetvā pañcasatā sākiyāniyo pabbajjāvesaṃyeva gāhāpetvā sabbāhipi tāhi sambahulāhi sākiyānīhi saddhiṃ .
Cārikaṃ pakkāmīti gamanaṃ abhinīhari .
Gamanābhinīharaṇakāle pana tā sukhumālā rājitthiyo padasā gantuṃ na sakkhissantīti sākiyakoliyarājāno sovaṇṇasivikāyo upaṭṭhāpayiṃsu .
Tā pana ‘‘ yāne āruyha gacchantīti satthari agāravo kato hotī ’’ ti ekapaṇṇāsayojanikaṃ padasāva paṭipajjiṃsu .
Rājānopi purato ca pacchato ca ārakkhaṃ saṃvidahāpetvā taṇḍulasappitelādīnaṃ sakaṭāni pūrāpetvā ‘‘ gataṭṭhāne gataṭṭhāne āhāraṃ paṭiyādethā ’’ ti purise pesayiṃsu .
Sūnehi pādehīti tāsañhi sukhumālattā pādesu eko phoṭo uṭṭheti , eko bhijjati .
Ubho pādā katakaṭṭhisamparikiṇṇā viya hutvā uddhumātā jātā .
Tena vuttaṃ –
‘‘ sūnehi pādehī ’’ ti .
Bahidvārakoṭṭhaketi dvārakoṭṭhakato bahi .
Kasmā panevaṃ
P4.134 ṭhitāti ?Evaṃ kirassā ahosi –
‘‘ ahaṃ tathāgatena ananuññātā sayameva pabbajjāvesaṃ aggahesiṃ , evaṃ gahitabhāvo ca pana me sakalajambudīpe pākaṭo jāto .
Sace satthā pabbajjaṃ anujānāti , iccetaṃ kusalaṃ .
Sace pana nānujānissati , mahatī garahā bhavissatī ’’ ti vihāraṃ pavisituṃ asakkontī rodamānāva aṭṭhāsi .
Kiṃ nu tvaṃ gotamīti kiṃ nu rājakulānaṃ vipatti uppannā , kena tvaṃ kāraṇena evaṃ vivaṇṇabhāvaṃ pattā , sūnehi pādehi … pe … ṭhitāti .
Aññenapi pariyāyenāti aññenapi kāraṇena .
Bahukārā , bhantetiādinā tassā guṇaṃ kathetvā puna pabbajjaṃ yācanto evamāha .
Satthāpi ‘‘ itthiyo nāma parittapaññā , ekayācitamattena pabbajjāya anuññātāya na mama sāsanaṃ garuṃ katvā gaṇhissantī ’’ ti tikkhattuṃ paṭikkhipitvā idāni garuṃ katvā gāhāpetukāmatāya sace , ānanda , mahāpajāpatī gotamī
M3.237 aṭṭha garudhamme paṭiggaṇhāti , sāva ’ ssā hotuV3.236 upasampadātiādimāha .Tattha sāvassāti sā eva assā pabbajjāpi upasampadāpi hotu .
Tadahūpasampannassāti taṃdivasaṃ upasampannassa .
Abhivādanaṃ paccuṭṭhānaṃ añjalikammaṃ sāmīcikammaṃ kattabban ti omānātimāne akatvā pañcapatiṭṭhitena abhivādanaṃ , āsanā paccuṭṭhāya paccuggamanavasena paccuṭṭhānaṃ , dasanakhe samodhānetvā añjalikammaṃ , āsanapaññāpanabījanādikaṃ anucchavikakammasaṅkhātaṃ
P4.135 sāmīcikammañca katabbaṃ .Abhikkhuke āvāseti yattha vasantiyā anantarāyena ovādatthāya upasaṅkamanaṭṭhāne ovādadāyako ācariyo natthi , ayaṃ abhikkhuko āvāso nāma .
Evarūpe āvāse vassaṃ na upagantabbaṃ .
Anvaḍḍhamāsan ti anuposathikaṃ .
Ovādūpasaṅkamanan ti ovādatthāya upasaṅkamanaṃ .
Diṭṭhenāti cakkhunā diṭṭhena .
Sutenāti sotena sutena .
Parisaṅkāyāti diṭṭhasutavasena parisaṅkitena .
Garudhamman ti garukaṃ saṅghādisesāpattiṃ .
Pakkhamānattan ti anūnāni pannarasa divasāni mānattaṃ .
Chasu dhammesūti vikālabhojanacchaṭṭhesu sikkhāpadesu .
Sikkhitasikkhāyāti ekasikkhampi akhaṇḍaṃ katvā pūritasikkhāya .
Akkositabbo paribhāsitabboti dasannaṃ akkosavatthūnaṃ aññatarena akkosavatthunā na akkositabbo , bhayūpadaṃsanāya yāya kāyaci paribhāsāya na paribhāsitabbo .
Ovaṭo bhikkhunīnaṃ bhikkhūsu vacanapathoti ovādānusāsanadhammakathāsaṅkhāto vacanapatho bhikkhunīnaṃ bhikkhūsu ovarito pihito , na bhikkhuniyā koci bhikkhu ovaditabbo anusāsitabbo vā ‘‘ bhante , porāṇakattherā idaṃ cīvaravattaṃ pūrayiṃsū ’’ ti evaṃ pana paveṇivasena kathetuṃ vaṭṭati .
Anovaṭo
P4.136 bhikkhūnaṃ bhikkhunīsu vacanapathoti bhikkhūnaṃ pana bhikkhunīsu vacanapatho anivārito , yathāruci ovadituṃ anusāsituṃ dhammakathaṃ kathetunti ayamettha saṅkhepo , vitthārato panesā garudhammakathā samantapāsādikāya vinayasaṃvaṇṇanāya ( pāci . aṭṭha .148) vuttanayeneva veditabbā .Ime pana aṭṭha garudhamme satthu santike uggahetvā therena attano ārociyamāne sutvāva mahāpajāpatiyā tāva mahantaṃ domanassaṃ khaṇena
M3.238 paṭippassambhi , anotattadahato ābhatena sītudakassa ghaṭasatena matthake parisittā viya vigatapariḷāhā attamanā hutvā garudhammapaṭiggahaṇenaV3.237 uppannapītipāmojjaṃ āvikarontī seyyathāpi , bhantetiādikaṃ udānaṃ udānesi .Kumbhatthenakehīti kumbhe dīpaṃ jāletvā tena ālokena paraghare bhaṇḍaṃ vicinitvā thenakacorehi .
Setaṭṭhikā nāma rogajātīti eko pāṇako nāḷamajjhagataṃ kaṇḍaṃ vijjhati , yena viddhā kaṇḍā nikkhantampi sālisīsaṃ khīraṃ gahetuṃ na sakkoti .
Mañjiṭṭhikā nāma rogajātīti ucchūnaṃ antorattabhāvo .
Mahato taḷākassa paṭikacceva āḷin ti iminā pana etamatthaṃ dasseti – yathā mahato taḷākassa pāḷiyā abaddhāyapi kiñci udakaṃ tiṭṭhateva , paṭhamameva baddhāya pana yaṃ abaddhapaccayā na tiṭṭheyya , tampi tiṭṭheyya , evameva ye ime anuppanne vatthusmiṃ paṭikacceva anatikkamanatthāya garudhammā paññattā , tesu apaññattesu mātugāmassa pabbajitattā pañca vassasatāni saddhammo
P4.137 tiṭṭheyya .Paṭikacceva paññattattā pana aparānipi pañca vassasatāni ṭhassatīti evaṃ paṭhamaṃ vuttavassasahassameva ṭhassati .
Vassasahassan ti cetaṃ paṭisambhidāpabhedappattakhīṇāsavānaṃ vaseneva vuttaṃ , tato pana uttaripi sukkhavipassakakhīṇāsavavasena vassasahassaṃ , anāgāmivasena vassasahassaṃ , sakadāgāmivasena vassasahassaṃ , sotāpannavasena vassasahassanti evaṃ pañcavassasahassāni paṭivedhasaddhammo ṭhassati .
Pariyattidhammopi tāniyeva .
Na hi pariyattiyā asati paṭivedho atthi , nāpi pariyattiyā sati paṭivedho na hoti .
Liṅgaṃ pana pariyattiyā antarahitāyapi ciraṃ pavattissatīti .
2. Ovādasuttavaṇṇanā
52. Dutiye bahussutoti idha sakalassapi buddhavacanassa vasena bahussutabhāvo veditabbo .
Garudhamman ti kāyasaṃsaggaṃ .
Ayamettha saṅkhepo .
Bhikkhunovādakavinicchayo pana samantapāsādikāya ( pāci . aṭṭha .144 ādayo ) vuttanayeneva veditabbo .
3. Saṃkhittasuttavaṇṇanā
53. Tatiye
M3.239V3.238 sarāgāyāti sarāgatthāya .Virāgāyāti virajjanatthāya .
Saṃyogāyāti vaṭṭe saṃyogatthāya .
Visaṃyogāyāti vaṭṭe visaṃyogabhāvatthāya .
Ācayāyāti vaṭṭassa vaḍḍhanatthāya .
No apacayāyāti na vaṭṭaviddhaṃsanatthāya .
Dubbharatāyāti dupposanatthāya .
No subharatāyāti na sukhaposanatthāya .
Imasmiṃ sutte paṭhamavārena vaṭṭaṃ kathitaṃ , dutiyavārena vivaṭṭaṃ kathitaṃ .
Iminā ca pana ovādena gotamī arahattaṃ pattāti .
4. Dīghajāṇusuttavaṇṇanā
54. Catutthe byagghapajjāti idamassa paveṇi nāma vasena
P4.138 ālapanaṃ .Tassa hi pubbapurisā byagghapathe jātāti tasmiṃ kule manussā byagghapajjāti vuccanti .
Issatthenāti issāsakammena .
Tatrupāyāyāti ‘‘ imasmiṃ kāle idaṃ nāma kātuṃ vaṭṭatī ’’ ti jānane upāyabhūtāya .
Vuddhasīlinoti vaḍḍhitasīlā vuddhasamācārā .
Āyan ti āgamanaṃ .
Nāccogāḷhan ti nātimahantaṃ .
Nātihīnan ti nātikasiraṃ .
Pariyādāyāti gahetvā khepetvā .
Tattha yassa vayato diguṇo āyo , tassa vayo āyaṃ pariyādātuṃ na sakkoti .
‘‘ Catudhā vibhaje bhoge , paṇḍito gharamāvasaṃ ;
Ekena bhoge bhuñjeyya , dvīhi kammaṃ payojaye ;
Catutthañca nidhāpeyya , āpadāsu bhavissatī ’’ ti .( dī . ni .3.265)–
Evaṃ paṭipajjato pana vayo āyaṃ pariyādātuṃ na sakkotiyeva .
Udumbarakhādīvāti yathā udumbarāni khāditukāmena pakke udumbararukkhe cālite ekappahāreneva bahūni phalāni patanti , so khāditabbayuttakāni khāditvā itarāni bahutarāni pahāya gacchati , evamevaṃ yo āyato vayaṃ bahutaraṃ katvā vippakiranto bhoge paribhuñjati , so ‘‘ udumbarakhādikaṃvāyaṃ kulaputto bhoge khādatī ’’ ti vuccati .
Ajeṭṭhamaraṇan ti
M3.240 anāyakamaraṇaṃV3.239 .Samaṃ jīvikaṃ kappetīti sammā jīvikaṃ kappeti .
Samajīvitāti samajīvitāya jīvitā .
Apāyamukhānīti
P4.139 vināsassa ṭhānāni .Uṭṭhātā kammadheyyesūti kammakaraṇaṭṭhānesu uṭṭhānavīriyasampanno .
Vidhānavāti vidahanasampanno .
Sotthānaṃ samparāyikan ti sotthibhūtaṃ samparāyikaṃ .
Saccanāmenāti buddhattāyeva buddhoti evaṃ avitathanāmena .
Cāgo puññaṃ pavaḍḍhatīti cāgo ca sesapuññañca pavaḍḍhati .
Imasmiṃ sutte saddhādayo missakā kathitā .
Pañcamaṃ uttānameva .
6. Bhayasuttavaṇṇanā
56. Chaṭṭhe gabbhoti gabbhavāso .
Diṭṭhadhammikāpīti sandiṭṭhikā gabbhavāsasadisā punapi manussagabbhā .
Samparāyikāpīti ṭhapetvā manussagabbhe sesagabbhā .
Ubhayaṃ ete kāmā pavuccantīti bhayañca dukkhañca , bhayañca rogo ca , bhayañca gaṇḍo ca , bhayañca sallañca , bhayañca saṅgo ca , bhayañca paṅko ca , bhayañca gabbho cāti evaṃ ubhayaṃ ete kāmā pavuccanti .
Sātarūpenāti kāmasukhena .
Palipathan ti vaṭṭapalipathaṃ .
Atikkammāti imasmiṃ ṭhāne vipassanaṃ vaḍḍhetvā assa bhikkhuno arahattappattabhāvo gahito .
Evarūpaṃ pajaṃ jātijarūpetaṃ tīsu bhavesu phandamānaṃ avekkhatīti sutte vaṭṭaṃ kathetvā gāthāsu vivaṭṭaṃ kathitanti .
Sattamaṭṭhamāni
P4.140 uttānatthāneva .9-10.Puggalasuttadvayavaṇṇanā
59-60.
Navame ujubhūtoti kāyavaṅkādīnaṃ abhāvena ujuko .
Paññāsīlasamāhitoti paññāya ca sīlena ca samannāgato .
Yajamānānan ti dānaṃ dadantānaṃ .
Puññapekkhānan ti puññaṃ olokentānaṃ gavesantānaṃ
M3.241 .Opadhikan ti upadhivipākaṃ , opadhibhūtaṃ ṭhānaṃ appamāṇaṃ .
Dasame samukkaṭṭhoti ukkaṭṭho uttamo .
Sattānan ti sabbasattānaṃ .
Sesaṃ sabbattha uttānamevāti .
Gotamīvaggo chaṭṭho .