Mahāvāro
1. Anusayavāravaṇṇanā
3. Pavattāvirāmavasenāti
V0.207 anusayappavattiyā avirāmavasena , avicchedavasenāti attho .Kathaṃ pana kusalābyākatacittakkhaṇe anusayānaṃ pavattīti āha ‘‘ maggeneva … pe … pubbe ’’ ti .
20. Cittacetasikānañca ṭhānaṃ nāma cittuppādoti āha ‘‘ ekasmiṃ cittuppāde ’’ ti .
Tesaṃ tesaṃ puggalānan ti puthujjanādīnaṃ puggalānaṃ .
Pakatiyā sabhāvena .
Sabhāvasiddhā hi dukkhāya vedanāya kāmarāgassa ananusayanaṭṭhānatā .
Evaṃ sesesupi yathārahaṃ vattabbaṃ .
Vakkhati hi ‘‘ pakatiyā dukkhādīnaṃ kāmarāgādīnaṃ ananusayanaṭṭhānataṃ sandhāya vuttan ’’ ti .
Pahānenāti tassa tassa anusayassa samucchindanena .
Tiṇṇaṃ puggalānan ti puthujjanasotāpannasakadāgāmīnaṃ .
Dvinnaṃ puggalānan ti anāgāmiarahantānaṃ .
Etthāti etasmiṃ puggalokāsavāre .
Purimanayeti ‘‘ tiṇṇaṃ puggalānan ’’ tiādike purimasmiṃ vissajjananaye .
Okāsan ti uppattiṭṭhānaṃ , idha pana dukkhavedanā
M0.204 veditabbā .Pacchimanayeti ‘‘ dvinnaṃ puggalānan ’’ tiādike vissajjananaye .
Anokāsatā ananusayanaṭṭhānatā .
Anusayavāravaṇṇanā niṭṭhitā .
2. Sānusayavāravaṇṇanā
66-131.
‘‘ Sānusayo , pajahati , parijānātī ’’ ti puggalo vuttoti ‘‘ kāmarāgena sānusayo , kāmarāgaṃ pajahati , kāmarāgaṃ parijānātī ’’ tiādīsu anusayasamaṅgibhāvena pahānapariññākiriyāya kattubhāvena ca puggalo vutto , na dhammo .
Bhavavisesena vāti kevalena bhavavisesena vā .
Itaresūti paṭighānusayādīsu .
Bhavānusayavisesena vāti kāmabhavādibhavavisiṭṭhānusayavisesena vā .
Sānusayatāniranusayatādikāti ettha ādi -saddena pahānāpahānapariññāpariññā
V0.208 saṅgayhanti .Nanu ca bhavavisese kesañci anusayānaṃ appahānanti ?
Na taṃ anusayakataṃ , atha kho paccayavekallato anokāsatāya cāti nāyaṃ virodho .
Dvīsu vedanāsūti sukhaupekkhāsu vedanāsu dukkhāya vedanāya kāmarāgānusayena niranusayoti yojetabbaṃ .
Idampi natthi puggalavasena vuccamānattā .
Tenāha ‘‘ na hi puggalassa … pe … anusayānan ’’ ti .
Yadipi puggalassa anusayanokāso anokāso , tassa pana sānusayatādihetu hotīti dassento ‘‘ anusayassa panā ’’ tiādimāha .
Niranusayatādīnan ti ādi -saddena appahānāpariññā saṅgaṇhāti .
Parijānanaṃ samatikkamananti pariññāvārepi ‘‘ apādāne nissakkavacanan ’’ ti vuttaṃ .
Anusayanaṭṭhānatoti anusayanaṭṭhānahetu .
‘‘ Ananusayanaṭṭhānato ’’ ti etthāpi eseva nayo .
Nimittāpādānabhāvadassanatthan ti sānusayavāre nimittabhāvadassanatthaṃ , pajahanapariññāvāresu apādānabhāvadassanatthañcāti yojetabbaṃ .
Pajahatīti ettha ‘‘ rūpadhātuyā arūpadhātuyā tato mānānusayaṃ pajahatī ’’ ti pāḷipadaṃ āharitvā yojetabbaṃ , na pajahatīti ettha pana ‘‘ dukkhāya vedanāya tato kāmarāgānusayaṃ nappajahatī ’’ ti .
Evamādīsūti ādi -saddena pariññāvārampi saṅgaṇhāti .
Bhummaniddeseneva hetuattheneva niddiṭṭhāti attho .
Catutthapañhavissajjanenāti
M0.205 ‘‘ yato vā pana mānānusayena sānusayo , tato kāmarāgānusayena sānusayo ’’ ti etassa pañhassa vissajjanena .Tattha hi ‘‘ rūpadhātuyā arūpadhātuyā ’’ tiādinā sarūpato anusayanaṭṭhānāni dassitāni .
Tadattheti taṃ anusayanaṭṭhānadassanaṃ attho etassāti tadattho , tasmiṃ tadatthe .
‘‘ Anusayassa uppattiṭṭhānadassanatthaṃ ayaṃ vāro āraddho ’’ tiādinā ‘‘ yato ’’ ti etena anusayanaṭṭhānaṃ vuttanti imamatthaṃ vibhāvetvā .
Pamādalikhitaṃ viya dissati uppanna-saddena vattamānuppanne vuccamāne .
Yathā pana uppajjanavāre uppajjati-saddena uppattiyogadīpakattā uppattirahā vuccanti , evamidhāpi uppattiarahe vuccamāne na koci virodho .
Yaṃ pana vakkhati ‘‘ na hi apariyāpannānaṃ anusayuppattirahaṭṭhānatā ’’ ti , sopi na doso .
Yattha yattha hi anusayā uppattirahā , tadeva ekajjhaṃ gahetvā ‘‘ sabbatthā ’’ ti vuttanti .
Tatheva dissatīti taṃ pamādalikhitaṃ viya dissatīti attho .
Yato uppannena bhavitabban ti yato anusayanaṭṭhānato kāmagārānusayena uppannena bhavitabbaṃ , tena
V0.209 kāmarāgānusayena uppattirahaṭṭhāne nissakkavacanaṃ kataṃ ‘‘ yato ’’ ti .Tathāti ettha tathā -saddo yathā ‘‘ yato uppannenā ’’ ti ettha uppattirahaṭṭhānato anusayassa uppattirahatā vuttā , tathā ‘‘ uppajjanakenā ’’ ti etthāpi sā eva vuccatīti dīpetīti āha ‘‘ sabbadhammesu … pe … āpannenā ’’ ti .
Tattha ‘‘ uppajjanako ’’ ti vutte anuppajjanako na hotīti ayamattho viññāyati , tathā ca sati tena anuppatti nicchitāti uppannasabhāvatā ca pakāsitā hotīti .
Tenāha ‘‘ sabbadhammesu … pe … apanetī ’’ ti .
‘‘ Yo yato kāmarāgānusayena niranusayo , so tato mānānusayena niranusayo ’’ ti pucchāya ‘‘ yato tato ’’ ti āgatattā vissajjane ‘‘ sabbatthā ’’ ti padassa nissakkavaseneva sakkā yojetunti dassento ‘‘ sabbatthāti … pe … na na sambhavatī ’’ ti āha .
Bhummato aññatthāpi saddavidū icchanti , yato sabbesaṃ pādakaṃ ‘‘ sabbatthapādakan ’’ ti vuccati , idha pana nissakkavasena veditabbaṃ .
Sānusayavāravaṇṇanā niṭṭhitā .
3. Pajahanavāravaṇṇanā
132-197.
Appajahanasabbhāvāti
M0.206 appahānassa , appahīyamānassa vā sabbhāvā .Tasmāti yasmā yo kāmarāgānusayaṃ pajahati , na so mānānusayaṃ niravasesato pajahati , yo ca mānānusayaṃ niravasesato pajahati , na so kāmarāgānusayaṃ pajahati pageva pahīnattā , tasmā ‘‘ yo vā pana mānānusayaṃ pajahati , so kāmarāgānusayaṃ pajahatīti ?
No ’’ ti vuttanti veditabbaṃ .
Yadi evaṃ paṭhamapucchāyaṃ kathanti āha ‘‘ yasmā pana … pe … vuttan ’’ ti .
Tattha pahānakaraṇamattamevāti pahānakiriyāsambhavamattameva , na niravasesappahānanti adhippāyo .
Te ṭhapetvāti diṭṭhivicikicchānusayādīnaṃ niravasesapajahanake aṭṭhamakādike ṭhapetvā .
Avasesāti tassa tassa anusayassa niravasesappajahanakehi avasiṭṭhā .
Tesu yesaṃ ekacce anusayā pahīnā , tepi appajahanasabbhāveneva nappajahantīti vuttā .
Na ca yathāvijjamānenāti maggakiccabhāvena vijjamānappakārena pahānena vajjitā rahitā eva vuttāti yojanā .
Kesañcīti
V0.210 sotāpannasakadāgāmimaggasamaṅgisakadāgāmīnaṃ .Puna kesañcīti anāgāmiaggamaggasamaṅgiarahantānaṃ .
Ubhayan ti kāmarāgavicikicchānusayadvayaṃ .
Sesānan ti ‘‘ sesā ’’ ti vuttānaṃ yathāvuttapuggalānaṃ .
Tesan ti vuttappakārānaṃ dvinnaṃ anusayānaṃ .
Ubhayāppajahanassāti kāmarāgavicikicchānusayāppajahanassa .
Kāraṇaṃ na hotīti yesaṃ vicikicchānusayo pahīno , tesaṃ tassa pahīnatā , yesaṃ yathāvuttaṃ ubhayappahīnaṃ , tesaṃ tadappajahanassa kāraṇaṃ na hotīti attho .
Tenāha ‘‘ tesaṃ pahīnattā ‘ nappajahantī ’ ti na sakkā vattun ’’ ti .
Atha pana na tattha kāraṇaṃ vuttaṃ , yena kāraṇavacanena yathāvuttadosāpatti siyā , kevalaṃ pana sanniṭṭhānena tesaṃ puggalānaṃ gahitatādassanatthaṃ vuttaṃ ‘‘ kāmarāgānusayañca nappajahantī ’’ ti , evampi pucchitassa saṃsayatthassa kāraṇaṃ vattabbaṃ .
Tathā ca sati ‘‘ sesapuggalā tassa anusayassa pahīnattā nappajahantī ’’ ti kāraṇaṃ vattabbamevāti codanaṃ sandhāyāha ‘‘ na vattabban ’’ tiādi .
Tattha na vattabban ti vuttanayena kāraṇaṃ na vattabbaṃ kāraṇabhāvasseva abhāvato .
‘‘ Ubhayāppajahanassa kāraṇaṃ na hotī ’’ ti vuttaṃ , yathā pana vattabbaṃ , taṃ dassetuṃ ‘‘ yo kāmarāgānusayaṃ … pe … vattabbattā ’’ ti āha .
Tena pahīnāppahīnavasena
M0.207 kāraṇaṃ na vattabbaṃ , pahīnānaṃyeva pana vasena vattabbanti dasseti .Saṃsayatthasaṅgahiteti saṃsayatthena padena saṅgahite .
Sanniṭṭhānapadasaṅgahitaṃ pana pahīyamānattā ‘‘ nappajahatī ’’ ti na sakkā vattunti .
Pajahanavāravaṇṇanā niṭṭhitā .
5. Pahīnavāravaṇṇanā
264-274.
Phalaṭṭhavaseneva desanā āraddhā , na maggaṭṭhavasena , kuto puthujjanavasena .
Kasmā ?
Phalakkhaṇe hi anusayā pahīnāti vuccanti , maggakkhaṇe pana pahīyantīti .
Tenevāha ‘‘ maggasamaṅgīnaṃ aggahitataṃ dīpetī ’’ ti .
Paṭilome hi puthujjanavasenapi desanā gahitā ‘‘ yassa diṭṭhānusayo appahīno , tassa vicikicchānusayo appahīnoti ?
Āmantā ’’ tiādinā .
Anusayaccantapaṭipakkhekacittakkhaṇikānan ti anusayānaṃ accantaṃ paṭipakkhabhūtaekacittakkhaṇikānaṃ .
Maggasamaṅgīnan ti maggaṭṭhānaṃ .
Ettha ca anusayānaṃ accantapaṭipakkhatāggahaṇena
V0.211 uppattirahataṃ paṭikkhipati .Na hi te accantapaṭipakkhasamuppattito parato uppattirahā honti .
Maggasamaṅgitāggahaṇena anuppattirahatāpāditataṃ paṭikkhipati .
Na hi maggakkhaṇe te anuppattirahataṃ āpāditā nāma honti , atha kho āpādīyantīti .
Ekacittakkhaṇikatāggahaṇena santānabyāpāraṃ .
Tenāha ‘‘ na kocī ’’ tiādi .
Tattha teti maggasamaṅgino .
Na kevalaṃ pahīnavāreyeva , atha kho aññesupīti dassento ‘‘ anusaya … pe … gahitā ’’ ti āha .
275-296.
Yattha anusayo uppattiraho , tatthevassa anuppattirahatāpādananti ‘‘ attano attano okāse eva anuppattidhammataṃ āpādito ’’ ti āha .
Tathā hi vuttaṃ ‘‘ cakkhuṃ loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ , etthesā taṇhā uppajjamānā uppajjati , ettha nivisamānā nivisatī ’’ ti ( vibha .203) vatvā puna vuttaṃ ‘‘ cakkhuṃ loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ , etthesā taṇhā pahīyamānā pahīyati , ettha nirujjhamānā nirujjhatī ’’ ti ( vibha .204).
Tasmāti yasmā tadokāsattameva kāmadhātuādiokāsattameva anusayānaṃ dīpenti pahīnāppahīnavacanāni , tasmā .
Anokāse tadubhayāvattabbatā vuttāti yasmā kāmarāgapaṭighānusayānaṃ dvinnaṃ uppattiṭṭhānaṃ , so eva pahānokāsoti
M0.208 svāyaṃ tesaṃ aññamaññaṃ anokāso , tasmiṃ anokāse tadubhayassa pahānāppahānassa navattabbatā vuttā .Kāmarāgānusayokāse hi paṭighānusayassa appahīnattā so ‘‘ tattha pahīno ’’ ti na vattabbo , aṭṭhitattā pana ‘‘ tattha appahīno ’’ ti ca , tasmā anokāse tadubhayāvattabbatā vuttāti .
Tena saddhiṃ samānokāseti tena kāmarāgena saddhiṃ samānokāse .
‘‘ Sādhāraṇaṭṭhāne ’’ ti vutte kāmadhātuyaṃ sukhupekkhāsu pahīno nāma hoti , na samānakāle pahīno tatiyacatutthamaggavajjhattā kāmarāgamānānusayānaṃ .
Pahīnavāravaṇṇanā niṭṭhitā .
7. Dhātuvāravaṇṇanā
332-340.
Appahīnuppattirahabhāvā idha anugamanasayanānīti dassento ‘‘ yasmiṃ
V0.212 … pe … attho ’’ ti āha .Idhāpi yuttāti pubbe vuttamevatthaṃ parāmasati .
Tathā hi vuttaṃ ‘‘ kāraṇalābhe uppattiarahataṃ dassetī ’’ ti ( yama . mūlaṭī . anusayayamaka 1).
Cha paṭisedhavacanānīti tissannaṃ dhātūnaṃ cutūpapātavisiṭṭhānaṃ paṭisedhanavasena vuttavacanāni , tato eva dhātuvisesaniddhāraṇāni na honti .
Paṭisedhoti hi idha sattāpaṭisedho vuttoti adhippāyena vadati .
Aññatthe pana na-kāre nāyaṃ doso .
Imaṃ nāma dhātuṃ .
Taṃmūlikāsūti paṭisedhamūlikāsu .
Evañhīti ‘‘ na kāmadhātuyā cutassa kāmadhātuṃ upapajjantassā ’’ tiādinā paṭhamayojanāya sati .
Nakāmadhātuādīsu upapattikittaneneva nakāmadhātuādiggahaṇenapi dhātuvisesasseva gahitatāya atthato viññāyamānattā .
Tenāha ‘‘ na kāmadhātu … pe … viññāyatī ’’ ti .
Bhañjitabbāti vibhajitabbā .
Vibhāgo panettha duvidho icchitoti āha ‘‘ dvidhā kātabbāti attho ’’ ti .
Pucchā ca vissajjanāni ca pucchāvissajjanāni .
Yathā avutte bhaṅgābhāvassa aviññātattā ‘‘ anusayā bhaṅgā natthī ’’ ti vattabbaṃ , tathā tayidaṃ ‘‘ kati anusayā bhaṅgā ’’ ti etadapekkhanti tadapi vattabbaṃ .
Pucchāpekkhañhi vissajjananti .
Dhātuvāravaṇṇanā niṭṭhitā .
Anusayayamakavaṇṇanā niṭṭhitā .