1. Paṇṇattivāro
Uddesavāravaṇṇanā
2-3.
Khandhayamake
V0.173 … pe … pariññā ca vattabbāti idaṃ padhānabhāvena vattabbadassanaṃ .Abhiññeyyakathā hi abhidhammo , sā ca yāvadeva pariññattāti pariññāsu ca na vinā tīraṇapariññāya pahānapariññā , tīraṇañca sampuṇṇaparānuggahassa adhippetattā kālapuggalokāsavibhāgamukhena khandhānaṃ visuṃ saha ca uppādanirodhalakkhaṇapariggahavasena sātisayaṃ sambhavati , nāññathāti imamatthaṃ dassento ‘‘ chasu kālabhedesu … pe … pariññā ca vattabbā ’’ ti padhānaṃ vattabbaṃ uddharati .
Tattha pana yathā na tīraṇapariññāya vinā pahānapariññā , evaṃ tīraṇapariññā vinā ñātapariññāya .
Sā
M0.169 ca sutamayañāṇamūlikāti desanākusalo satthā anvayato byatirekato ca samudāyāvayavapadatthādivibhāgadassanamukhena khandhesu pariññāppabhedaṃ pakāsetukāmo ‘‘ pañcakkhandhā ’’ tiādinā desanaṃ ārabhīti dassento ‘‘ te pana khandhā ’’ tiādimāha .Pañcahi padehīti pañcahi samudāyapadehi .
Tatthāti tesu samudāyāvayavapadesu .
Dhammoti ruppanādiko ñeyyadhammo .
Samudāyapadassāti rūpakkhandhādisamudāyapadassa .
Yadipi avayavavinimutto paramatthato samudāyo nāma natthi , yathā pana avayavo samudāyo na hoti , evaṃ na samudāyopi avayavoti satipi samudāyāvayavānaṃ bhede dvinnaṃ padānaṃ samānādhikaraṇabhāvato atthevābhedoti padadvayassa samānatthatāya siyā āsaṅkāti āha ‘‘ etasmiṃ saṃsayaṭṭhāne ’’ ti .
‘‘ Cakkhāyatanaṃ rūpakkhandhagaṇanaṃ gacchati , viññāṇakkhandho tajjā manoviññāṇadhātū ’’ tiādīsu ekadeso samudāyapadattho vutto ,‘‘ yaṃ kiñci rūpaṃ … pe … ayaṃ vuccati rūpakkhandho ’’ tiādīsu ( vibha .2) pana sakaloti āha ‘‘ rūpādi … pe … attho ’’ ti .
Avayavapadānañcettha visesanavisesitabbavisayānaṃ samānādhikaraṇatāya samudāyapadatthatā vuttā , tato eva samudāyapadānampi avayavapadatthatā .
Na hi visesanavisesitabbānaṃ atthānaṃ accantaṃ bhedo abhedo vā icchito , atha kho bhedābhedo , tasmā
V0.174 abhedadassanavasena paṭhamanayo vutto , bhedadassanavasena dutiyanayo .Yo hi ruppanādisaṅkhāto rāsaṭṭho avayavapadehi rūpādisaddehi ca khandhasaddena ca visesanavisesitabbabhāvena bhinditvā vutto , svāyaṃ atthato rāsibhāvena apekkhito ruppanādiattho evāti .
Yathā avayavapadehi vuccamānopi samudāyapadassa attho hoti , evaṃ samudāyapadehi vuccamānopi avayavapadassa atthoti ‘‘ rūpakkhandho rūpañceva rūpakkhandho ca , rūpakkhandho rūpanti ?
Āmantā ’’ tiādinā padasodhanā katāti dassento āha ‘‘ rūpādiavayavapadehi … pe … padasodhanavāro vutto ’’ ti .
Tattha ekaccassa avayavapadassa aññattha vuttiyā avayavapadatthassa samudāyapadatthatāya siyā anekantikatā , samudāyapadassa pana taṃ natthīti samudāyapadatthassa avayavapadatthatāya byabhicārābhāvo
M0.170 ‘‘ rūpakkhandho rūpanti ?Āmantā ’’ ti pāḷiyā pakāsitoti vuttaṃ ‘‘ rūpādi … pe … dassetun ’’ ti .
‘‘ Rūpakkhandho ’’ tiādīsu khandhatthassa visesitabbattā vuttaṃ ‘‘ padhānabhūtassa khandhapadassā ’’ ti .
Vedanādiupapadatthassa ca sambhavato ‘‘ vedanākkhandho ’’ tiādīsu .
Rūpāvayavapadena vuttassāti rūpasaṅkhātena avayavapadena visesanabhāvena vuttassa khandhatthassa rūpakkhandhabhāvo hoti .
Tena vuttaṃ ‘‘ rūpakkhandho rūpanti ?
Āmantā ’’ ti .
Tatthāti tasmiṃ rūpakkhandhapade .
Padhānabhūtena visesitabbattā khandhāvayavapadena vuttassa ruppanaṭṭhassa kiṃ vedanākkhandhādibhāvo hotīti yojanā .
Samāne avayavapadābhidheyyabhāve appadhānena padena yo attho viññāyati , so kasmā padhānena na viññāyatīti adhippāyo .
Khandhāvayavapadena vutto dhammoti rāsaṭṭhamāha .
Tattha kocīti ruppanaṭṭho .
Kenaci samudāyapadenāti rūpakkhandhapadena , na vedanākkhandhādipadena .
Tenāha ‘‘ na sabbo sabbenā ’’ ti .
Esa nayo vedanākkhandhādīsu .
Rūparūpakkhandhādiavayavasamudāyapadasodhanamukhena tattha ca catukkhandhavasena pavattā pāḷigati padasodhanamūlacakkavāro .
Evañca dassentenāti iminā yvāyaṃ rūpādiavayavapadehi rūpakkhandhādisamudāyapadehi ca dassitākāro atthaviseso , taṃ paccāmasati .
Visesanabhāvo bhedakatāya sāmaññato avacchedakattā , visesitabbabhāvo abhedayogena bhedantarato avicchinditabbattā , samānādhikaraṇabhāvo tesaṃ bhedābhedānaṃ ekavatthusannissayattā .
Tenāti
V0.175 yathāvuttena visesanavisesitabbabhāvena .Etthāti etasmiṃ samānādhikaraṇe .
Tenāti vā samānādhikaraṇabhāvena .
Etthāti rūpakkhandhapade .
Yathā nīluppalapade uppalavisesanabhūtaṃ nīlaṃ visiṭṭhameva hoti , na yaṃ kiñci , evamidhāpi khandhavisesanabhūtaṃ rūpampi visiṭṭhameva siyāti dassento ‘‘ kiṃ khandhato … pe … hotī ’’ ti āha .
Tathā ‘‘ rūpañca taṃ khandho cā ’’ ti samānādhikaraṇabhāveneva yaṃ rūpaṃ , so khandho .
Yo khandho , taṃ rūpanti ayampi āpanno evāti āha ‘‘ sabbeva … pe … visesitabbā ’’ ti .
Visesanena ca nāma niddhāritarūpena bhavitabbaṃ avacchedakattā , na aniddhāritarūpenāti āha ‘‘ kiṃ pana tan ’’ tiādi , tasseva gahitattā na piyarūpasātarūpassāti adhippāyo .
Na
M0.171 hi taṃ khandhavisesanabhāvena gahitaṃ , vissajjanaṃ kataṃ tassevāti yojanā .Na khandhato aññaṃ rūpaṃ atthīti idaṃ ruppanaṭṭho rūpanti katvā vuttaṃ , na hi so khandhavinimutto atthi .
Tenevāti yathāvuttarūpassa khandhavinimuttassa abhāveneva .
‘‘ Piyarūpaṃ sātarūpaṃ , dassentenappakan ’’ ti ca ādīsu atadatthassa rūpasaddassa labbhamānattā ‘‘ tena rūpasaddenā ’’ ti visesetvā vuttaṃ .
Vuccamānaṃ bhūtupādāyampi bhedaṃ dhammajātaṃ .
Suddhenāti kevalena , rūpasaddena vināpīti attho .
Tayidaṃ pakaraṇādiavacchinnataṃ sandhāya vuttaṃ , samānādhikaraṇataṃ vā .
Yo hi rūpasaddena samānādhikaraṇo khandhasaddo , tena yathāvuttarūpasaddena viya tadattho vuccateva .
Tenāha ‘‘ khandhā rūpakkhandho ’’ ti .
Yadipi yathāvuttaṃ rūpaṃ khandho eva ca , khandho pana na rūpamevāti āha ‘‘ na ca sabbe … pe … visesitabbā ’’ ti .
Tenevāti arūpasabhāvassa khandhassa atthibhāveneva .
Teti khandhā .
Vibhajitabbāti ‘‘ khandhā rūpakkhandho ’’ ti padaṃ uddharitvā ‘‘ rūpakkhandho khandho ceva rūpakkhandho ca , avasesā khandhā na rūpakkhandho ’’ tiādinā vibhāgena dassetabbā .
Khandhānaṃ rūpavisesana … pe … saṃsayo hotīti ettha kiṃ khandhato aññāpi vedanā atthi , yato vinivattā vedanā khandhavisesanaṃ hoti , sabbe ca khandhā kiṃ khandhavisesanabhūtāya vedanāya visesitabbāti evaṃ yojanā veditabbā .
Kecīti anubhavanādippakārā .
Kenaci visesanenāti vedanādinā visesanena .
Ettha ca rūpādipaṇṇatti khandhapaṇṇatti ca ‘‘ rūpaṃ khandho , khandhā rūpakkhandho ’’ tiādinā visuṃ saha ca ruppanādike atthe pavattamānā kadāci avayavabhūte pavattati , kadāci samudāyabhūte , tassā pana tathā pavattanākāre niddhārite yasmā rūpādikkhandhā padato atthato ca
V0.176 visodhitā nāma honti tabbisayakaṅkhāpanodanato , tasmā ‘‘ rūpakkhandho rūpañceva rūpakkhandho ca , rūpakkhandho rūpanti ?Āmantā ’’ tiādinayappavattena paṭhamavārena rūpādiavayavapadehi avayavattho viya samudāyatthopi vuccati , tathā samudāyapadehipīti ayamattho dassito .
‘‘ Rūpaṃ rūpakkhandho , khandhā vedanākkhandho ’’ tiādinayappavattena pana dutiyavārena visesavācī viya rūpādiavayavapadehi sāmaññabhūtenapi taṃtaṃvisiṭṭhena khandhāvayavapadena so
M0.172 so eva samudāyattho vuccati , na sabboti ayamattho dassito .Khandhavinimuttassa yathādhippetassa abhāvā yadipi khandhoyeva rūpaṃ , so pana na sabbo rūpaṃ , atha kho tadekadeso , tathā vedanādayopīti ayamattho ‘‘ rūpaṃ khandho , khandhā rūpan ’’ tiādinayappavattena tatiyavārena dassito .
‘‘ Rūpaṃ khandho , khandhā vedanākkhandho ’’ tiādinayappavattena pana catutthavārena ‘‘ rūpaṃ khandho ’’ ti rūpassa khandhabhāve nicchite khandho nāmāyaṃ na kevalaṃ rūpameva , atha kho vedanādi cāti vedanādīnampi khandhabhāvappakāsane na sabbe khandhā vedanādivisesavanto , kecideva pana tena tena visesena tathā vuccantīti ayamattho dassito .
Evaṃ dassentī cesā pāḷi khandhānaṃ yathāvuttapaṇṇattisodhanamukhena sarūpāvadhāraṇāya saṃvattati , tañca tesaṃ yāvadeva uppādādinicchayatthanti dassento ‘‘ evaṃ yesaṃ … pe … veditabbo ’’ ti āha .
Ekadesepi samudāyavohāro dissati yathā paṭo daḍḍho , samuddo diṭṭhoti āha ‘‘ cakkāvayavabhāvato cakkānīti yamakāni vuttānī ’’ ti .
Bandhitvāti yamakabhāvena bandhitvā , yamakamūlabhāveneva vā .
Mūlabhāvena gahaṇaṃ sambandhabhāvo , taṃsambandhatā ca mūlapadādīnaṃ nābhiādisadisatā daṭṭhabbā .
Apubbassa vattabbassa abhāvato nayidha desanā maṇḍalabhāveneva sambajjhatīti āha ‘‘ na maṇḍalabhāvena sambajjhanato ’’ ti .
Yadipi rūpakkhandhamūlake apubbaṃ natthi , vedanākkhandhādimūlakesu pana saññādimukhena desanappavattiyaṃ apubbavaseneva gato siyā maṇḍalabhāvena sambandho , na tathā pāṭho pavattoti āha ‘‘ vedanākkhandha … pe … sambandhenā ’’ ti .
Pacchimassa purimena asambajjhanameva hi heṭṭhimasodhanaṃ .
Suddhakkhandhalābhamattameva gahetvāti ‘‘ khandhā rūpan ’’ ti ettha khandhāti khandhasaddena labbhamānaṃ rūpādīhi asammissaṃ khandhaṭṭhamattameva uddesavasena gahetvā .
Yadipi uddese khandhavisesanaṃ rūpādi ‘‘ khandhā rūpan ’’ ti suddharūpādimattameva gahitaṃ , tathāpi visesarahitassa sāmaññassa abhāvato tattha suddharūpādimattatāya aṭṭhatvā .
Khandhavisesanabhāvasaṅkhātan ti yathādhigataṃ khandhānaṃ visesanabhāvena kathitaṃ ruppanādikaṃ
V0.177 visesanatthaṃ dassetuṃ .Kevalameva taṃ aggaṇhanto khandhasaddena saha yojetvā … pe … vibhattattā suddhakkhandhavāroti vuttoti yojanā .
Uddesavāravaṇṇanā niṭṭhitā .
1. Paṇṇattivāro
Niddesavāravaṇṇanā
26. Evaṃ
M0.173 vuttan ti evaṃ dvārālambanehi saddhiṃ dvārappavattadhammavibhāgavasena vuttaṃ .Piyasabhāvaṃ piyajātikaṃ ‘‘ kathaṃ rūpena kho , āvuso ’’ tiādīsu viya piyasabhāvaṭṭhena rūpaṃ , na ruppanaṭṭhenāti vuttaṃ ‘‘ piyarūpaṃ … pe … rūpaṃ na rūpakkhandho ’’ ti .
Ruppanaṭṭhena rūpakkhandhapariyāpannampi cakkhādi piyasabhāvamattavacanicchāvasena piyarūpameva anuppavisati , na rūpakkhandhanti āha ‘‘ piyasabhāva … pe … na rūpakkhandhoti vuttan ’’ ti .
‘‘ Yo pana yattha viseso ’’ ti vutto visesasaddo nānuvattatīti adhippāyenāha ‘‘ vacanaseso ’’ ti .
Na hi adhikārato labbhamānassa ajjhāharaṇakiccaṃ atthi .
Diṭṭhisaññāti vā paduddhāroyaṃ veditabbo .
Visesatā panassā ‘‘ visesaṃ vaṇṇayissāmā ’’ ti paṭiññāya eva pākaṭā .
‘‘ Avasesā saṅkhārā ’’ ti etthāpi eseva nayo .
Saṃyojanavasena jānāti abhinivisatīti saññā diṭṭhīti āha ‘‘ diṭṭhi eva saññā ’’ ti .
Diṭṭhi cāti ca -saddena avasiṭṭhaṃ papañcaṃ saṅgaṇhāti .
Tathā hi ‘‘ papañcasaññāsaṅkhā ’’ ti ettha papañcasūdaniyaṃ ( ma . ni . aṭṭha .1.201) vuttaṃ ‘‘ saññānāmena vā papañcā eva vuttā ’’ ti .
28.‘‘ Khandhā vedanākkhandho ’’ ti etasmiṃ anulome yathā sarūpadassanena vissajjanaṃ labbhati , na evaṃ ‘‘ na khandhā na vedanākkhandho ’’ ti paṭilome , idha pana paṭivacanena vissajjananti tadatthaṃ vivaranto ‘‘ khandhasaddappavattiyā ca abhāve vedanākkhandhasaddappavattiyā ca abhāvo ’’ ti āha .
Tena sattāpaṭisedhe ayaṃ na-kāroti dasseti .
Saddaggahaṇañcettha saddanibandhanattā
V0.178 paññattiyā saddasabhāgataṃ vā sandhāya kataṃ .Paṇṇattisodhanañhetaṃ .
Tenāha ‘‘ paṇṇattisodhanamattameva karotī ’’ ti .
Tena niddhāretabbassa dhammantarassa abhāvaṃ dasseti .
Yato vuttaṃ ‘‘ na aññadhammasabbhāvo evettha pamāṇan ’’ ti .
Evañca katvātiādinā yathāvuttamatthaṃ pāṭhantarena samattheti .
Kāmaṃ katthaci satipi khandhe natthi vedanākkhandho , akhandhattasabhāvā pana natthi vedanāti ‘‘ na khandhā na vedanākkhandhoti ?
Āmantā ’’ ti vuttanti evaṃ vā etaṃ daṭṭhabbaṃ .
Tenāha aṭṭhakathāyaṃ ‘‘ paññattinibbānasaṅkhātā ’’ tiādi .
39.‘‘ Rūpato aññe ’’ ti ettha bhūtupādāya dhammo viya piyasabhāvopi rūpasaddābhidheyyatāsāmaññena gahitoti āha ‘‘ lokuttarā vedanādayo
M0.174 daṭṭhabbā ’’ ti .Appavattimattamevāti khandhasaddappavattiyā abhāve rūpasaddappavattiyā ca abhāvoti paṇṇattisodhanamattataṃyeva sandhāya vadati , tathā cāha ‘‘ evañca katvā ’’ tiādi .
Tenetaṃ dasseti – yathā cakkhuto aññassa sabbassapi sabhāvadhammassa āyatanaggahaṇena gahitattā tadubhayavinimuttaṃ kiñci natthīti kevalaṃ paññattisodhanatthaṃ tameva abhāvaṃ dassetuṃ ‘‘ cakkhuñca āyatane ca ṭhapetvā avasesā na ceva cakkhu na ca āyatanan ’’ ti vuttaṃ , evamidhāpi tadatthameva ubhayavinimuttassa abhāvaṃ dassetuṃ ‘‘ rūpañca khandhe ca ṭhapetvā avasesā na ceva rūpaṃ na ca khandhā ’’ ti vuttanti .
Visamopaññāso .
‘‘ Cakkhuñca āyatane ca ṭhapetvā ’’ ti ettha hi avasesaggahaṇena gayhamānaṃ kiñci natthīti sakkā vattuṃ āyatanavinimuttassa sabhāvadhammassa abhāvā .
Tenāha ‘‘ yadi siyā ’’ ti .
‘‘ Rūpañca khandhe ca ṭhapetvā ’’ ti ettha pana na tathā sakkā vattuṃ khandhavinimuttassa sabhāvadhammassa atthibhāvato .
Yadi pana tādisaṃ khandhagataṃ dhammajātaṃ natthīti evamidaṃ vuttaṃ siyā , evaṃ sati yuttametaṃ siyā .
Tathā hi ‘‘ aṭṭhakathāyaṃ panā ’’ tiādinā paññattiggahaṇameva uddharīyati .
Taṇhāvatthu ca na siyā avasesaggahaṇena gayhamānanti ānetvā sambandho .
Khandho ca siyāti yojanā .
Niddesavāravaṇṇanā niṭṭhitā .