Paricchedaparicchinnuddesavāravaṇṇanā
1.‘‘ Avijjāsamudayā
M0.195V0.199 rūpasamudayo , taṇhāsamudayā rūpasamudayo , kammasamudayā rūpasamudayo .Lobho nidānaṃ kammānaṃ samudayāyā ’’ ti ca evamādinā kusalamūlakusalādīnaṃ paccayabhāvo vuttoti āha ‘‘ paccayadīpakena mūlayamakenā ’’ ti .
‘‘ So ‘ aniccaṃ rūpaṃ , aniccaṃ rūpan ’ ti yathābhūtaṃ pajānāti .
Cakkhu aniccaṃ , rūpā aniccā ’’ ti ca ādinā bahulakhandhādimukhena aniccānupassanādayo vihitāti vuttaṃ ‘‘ khandhādīsu tīraṇabāhullato ’’ ti .
Kilesānaṃ samucchindanato paraṃ pahānakiccaṃ natthīti āha ‘‘ anusayapahānantā pahānapariññā ’’ ti .
Yadipi anusayehi sampayogato ārammaṇato vā pahānapariññā nappavattati , anusayābhāve pana tadārambho eva natthīti katvā vuttaṃ ‘‘ anusayehi pahānapariññaṃ vibhāvetun ’’ ti .
Anusayabhāvena labbhamānānan ti anusayabhāvena vijjamānānaṃ , anusayasabhāvānanti attho .
Tīhākārehīti paricchedādīhi tīhi pakārehi .
Anusayesu gaṇanasarūpappavattiṭṭhānato abodhitesu puggalokāsādivasena pavattiyamānā tabbisayā desanā na suviññeyyā hotīti dassento āha ‘‘ tesu tathā … pe … duravabodhattā ’’ ti .
Ettha purimesūti paduddhāro anantarassa vidhi paṭisedho vāti katvā sānusayavārādiapekkho , na anusayavārādiapekkho anusayavāre pāḷivavatthānassa pageva katattāti dassento ‘‘ etesu sānusayavārādīsu purimesūti attho ’’ ti āha .
Sānusayavārādīsu hi tīsu purimesu okāsavāre yato tatoti desanā pavattā , na anusayavārādīsu .
Atthavisesābhāvatoti ‘‘ kāmadhātuyā cutassā ’’ tiādinā ( yama .2. anusayayamaka .302) pāḷiāgatapadassa ,‘‘ kāmadhātuṃ vā pana upapajjantassā ’’ tiādinā yamakabhāvena aṭṭhakathāādigatapadassa ca atthavisesābhāvato .
Kathamayaṃ yamakadesanā siyā dutiyassa padassa abhāvatoti attho .
Yadi nāyaṃ yamakadesanā , atha kasmā idhāgatāti āha ‘‘ purimavāre hī ’’ tiādi .
Tattha anusayaṭṭhānaparicchedadassanan ti anusayaṭṭhānatāya
M0.196 paricchedadassanaṃ .Evampi kathamidaṃ anusayayamakaṃ yamakadesanāsabbhāvatoti āha ‘‘ yamakadesanā … pe … nāmaṃ daṭṭhabban ’’ ti
V0.200 .Atthavasenāti paṭilomatthavasena .
Paṭhamapadena hi vuttassa viparivattanavasenapi yamakadesanā hoti ‘‘ rūpaṃ rūpakkhandho , rūpakkhandho rūpan ’’ tiādīsu ( yama .1. khandhayamaka .2), tattha pana atthaviseso atthi , idha natthi , tasmā na tathā desanā katāti dassento āha ‘‘ atthavisesābhāvato pana na vuttā ’’ ti .
Labbhamānatāvasenāti pucchāya labbhamānatāvasena .
Uppattiarahataṃ dassetīti iminā nippariyāyena anusayā anāgatāti dassitaṃ hoti yato te maggavajjhā , na ca atītapaccuppannā uppattirahāti vuccanti uppannattā .
Yaṃsabhāvā pana dhammā anāgatā anusayāti vuccanti , taṃsabhāvā eva te atītapaccuppannā vuttā .
Na hi dhammānaṃ addhābhedena sabhāvabhedo atthi , tasmā anusayānaṃ atītapaccuppannabhāvā pariyāyato labbhantīti aṭṭhakathāyaṃ ( yama . aṭṭha . anusayayamaka 1)‘‘ atītopi hotī ’’ tiādi vuttaṃ .
Evaṃpakārāti anusayappakārā , kāraṇalābhe sati uppajjanārahāicceva attho .
So evaṃpakāro uppajjanavāre uppajjati-saddena gahito uppajjanārahatāya avicchinnabhāvadīpanatthanti adhippāyo .
Tenāha ‘‘ na khandhayamakādīsu viya uppajjamānatā ’’ ti , paccuppannatāti attho .
Tenevātiādinā yathāvuttamatthaṃ pākaṭataraṃ karoti .
Tattha ninnānākaraṇoti nibbiseso .
Uppajjanānusayānaṃ ninnānākaraṇattā eva hi ‘‘ etthesā taṇhā uppajjamānā uppajjati , ettha nivisamānā nivisatī ’’ ti vibhaṅge ( vibha .203) āgataṃ .
Anusayanañhi ettha nivisananti adhippetaṃ .
Idāni yena pariyāyena atītapaccuppannesu anusayavohāro , taṃ dassetukāmo anāgatampi tehi saddhiṃ ekajjhaṃ katvā dassento ‘‘ anurūpaṃ kāraṇaṃ pana … pe … vuccantī ’’ ti āha .
Etena bhūtapubbagatiyā atītapaccuppannesu uppattirahatā veditabbāti dasseti .
Uppattiarahatā nāma kilesānaṃ maggena asamucchinnatāya veditabbā .
Sā ca atītapaccuppannesupi atthevāti pakārantarenapi tesaṃ pariyāyatova anusayabhāvaṃ pakāseti .
Tenevāha ‘‘ maggassa panā ’’ tiādi .
Tādisānan ti ye maggabhāvanāya asati uppattirahā , tādisānaṃ .
Dhammo eva ca uppajjati , na dhammākāroti adhippāyo .
Na hi dhammākārā aniccatādayo
M0.197 uppajjantīti vuccanti .Yadi pana te uppādādisamaṅgino siyuṃ , dhammā eva siyuṃ .
Tena vuttaṃ ‘‘ appahīnākāro ca uppajjatīti vattuṃ na yujjatī ’’ ti .
Vuttampi thāmagamanaṃ aggahetvā appahīnaṭṭhamattameva gahetvā codako codetīti dassento āha
V0.201 ‘‘ sattānusaya … pe … āpajjatīti ce ’’ ti .Na hi thāmagamane gahite codanāya okāso atthi .
Tenāha ‘‘ nāpajjatī ’’ tiādi .
Vuttaṃ aṭṭhakathāyaṃ , na kevalamaṭṭhakathāyameva pāṭhagatovāyamattho , tasmā evameva gahetabboti dassento ‘‘ thāmagato … pe … yuttan ’’ ti vatvā kiṃ pana taṃ thāmagamananti parāsaṅkaṃ nivattento ‘‘ thāmagatanti ca … pe … vuttā ’’ ti āha .
Tattha aññehi asādhāraṇoti kilesavatthuādīnaṃ kilesatādisabhāvo viya kāmarāgādito aññattha alabbhamāno tesaṃyeva āveṇiko sabhāvo , yato te bhavabījaṃ bhavamūlanti ca vuccanti .
Yasmā ca thāmagamanaṃ tesaṃ anaññasādhāraṇo sabhāvo , tasmā anusayananti vuttaṃ hotīti dassento ‘‘ thāmagatoti anusayasamaṅgīti attho ’’ ti āha .
‘‘ Yassa kāmarāgānusayo anuseti , tassa paṭighānusayo anusetīti ?
Āmantā ’’ tiādinā ( yama .2. anusayayamaka .3) anusayavāre vutto eva attho ‘‘ yassa kāmarāgānusayo uppajjati , tassa paṭighānusayo uppajjatīti ?
Āmantā ’’ tiādinā ( yama .2. anusayayamaka .300) vuttoti anusayanākāro eva uppajjanavāre uppajjati-saddena gahitoti ‘‘ uppajjanavāro anusayavārena ninnānākaraṇo vibhatto ’’ ti yaṃ vuttaṃ , tattha vicāraṃ ārabhati ‘‘ anusayauppajjanavārānaṃ samānagatikattā ’’ tiādinā .
‘‘ Uppajjatī ’’ ti vacanaṃ siyāti uppajjanavāre ‘‘ uppajjatī ’’ ti vacanaṃ appahīnākāradīpakaṃ siyā .
Tathā ca sati yathā ‘‘ imassa uppādā ’’ ti ettha imassa anirodhāti ayamatthopi ñāyati , evaṃ ‘‘ uppajjatī ’’ ti vutte atthato ‘‘ na uppajjatī ’’ ti ayamattho vutto hoti appahīnākārassa uppattirahabhāvassa anuppajjamānasabhāvattāti codanaṃ dassento ‘‘ uppajjatīti vacanassa avuttatā na sakkā vattunti ce ’’ ti āha .
Vacanatthavisesena taṃdvayassa vuttattāti etena dhammanānattābhāvepi padatthanānatthena vārantaradesanā hoti yathā
M0.198 sahajātasaṃsaṭṭhavāresūti dasseti .Anurūpaṃ kāraṇaṃ labhitvātiādi tameva vacanatthavisesaṃ vibhāvetuṃ āraddhaṃ .
Uppattiyoggan ti uppattiyā yoggaṃ , uppajjanasabhāgatanti attho .
Yato anusayā uppattirahāti vuccanti , ekantena cetadeva sampaṭicchitabbaṃ ‘‘ yassa kāmarāgānusayo uppajjati , tassa paṭighānusayo uppajjatīti ?
Āmantā ’’ tiādivacanato ( yama .2. anusayayamaka .300).
‘‘ Anusentīti anusayā ’’ ti ettake vutte sadā vijjamānā nu kho te aparinipphannānusayanaṭṭhena ‘‘ anusayā ’’ ti vuccantīti ayamattho āpajjatīti taṃnisedhanatthaṃ ‘‘ anurūpaṃ kāraṇaṃ labhitvā uppajjantī ’’ ti vuttaṃ .
Uppattiarahabhāvena thāmagatatā anusayaṭṭhoti yaṃ tesaṃ uppattiyogavacanaṃ vuttaṃ , taṃ sammadeva
V0.202 vuttanti imamatthamāha ‘‘ anusayasaddassā ’’ tiādinā .Tena vāradvayadesanuppādikā anusayasaddatthaniddhāraṇāti dasseti .
Tampi suvuttameva iminā tantippamāṇenāti idampi ‘‘ abhidhamme tāvā ’’ tiādinā āgataṃ tividhameva tantiṃ sandhāyāhāti dassento āha ‘‘ tantittayenapi hi cittasampayuttatā dīpitā hotī ’’ ti .
Paricchedaparicchinnuddesavāravaṇṇanā niṭṭhitā .