Niddesavāravaṇṇanā
52. Dutiyayamaketi ekamūlayamake .
Evamidhāpīti yathā ekamūlayamake ‘‘ ye keci kusalā ’’ icceva pucchā āraddhā , evaṃ idhāpi aññamaññamūlayamakepi ‘‘ ye keci kusalā ’’ icceva pucchā ārabhitabbā siyā .
Kasmā ?
Purimayamaka … pe … appavattattāti .
Idañca dutiyayamakassa tathā appavattattā vuttaṃ , tatiyayamakaṃ pana tatheva pavattaṃ .
Kecīti padakārā .
Te hi yathā paṭhamadutiyayamakesu purimapucchā eva parivattanavasena pacchimapucchā katāti pacchimapucchāya purimapucchā samānā ṭhapetvā paṭilomabhāvaṃ , na tathā aññamaññayamake .
Tattha hi dvepi pucchā aññamaññavisadisā .
Yadi tatthāpi dvīhipi pucchāhi sadisāhi bhavitabbaṃ
M0.163 ,‘‘ ye keci kusalā ’’ ti paṭhamapucchā ārabhitabbā , pacchimapucchā vā ‘‘ sabbe te dhammā kusalamūlena ekamūlā ’’ tiV0.168 vattabbā siyā .Evaṃ pana avatvā paṭhamadutiyayamakesu viya purimapacchimapucchā sadisā akatvā tatiyayamake tāsaṃ visadisatā ‘‘ ye keci kusalā ’’ ti anāraddhattā , tasmā paṭilomapucchānurūpāya anulomapucchāya bhavitabbanti imamatthaṃ sandhāya ‘‘ ye keci kusalāti apucchitvā ’’ ti vuttanti vadanti .
Atthavasenāti sambhavantānaṃ nicchitasaṃsayitānaṃ atthānaṃ vasena .
Tadanurūpāyāti tassā purimapucchāya atthato byañjanato ca anucchavikāya .
Purimañhi apekkhitvā pacchimāya bhavitabbaṃ .
Tenāti tasmā .
Yasmā anulome saṃsayacchede jātepi paṭilome saṃsayo uppajjati , yadi na uppajjeyya , paṭilomapucchāya payojanameva na siyā , tasmā na pacchimapucchānurūpā purimapucchā , atha kho vuttanayena purimapucchānurūpā pacchimapucchā , tāya ca anurūpatāya atthādivasena dvinnaṃ padānaṃ sambandhattā atthādiyamakatā vuttā .
Desanākkamato cettha anulomapaṭilomatā veditabbā ‘‘ kusalā kusalamūlā ’’ ti vatvā ‘‘ kusalamūlā kusalā ’’ ti ca vuttattā .
Sesayamakesupi eseva nayo .
Visesavantavisesa , visesavisesavantaggahaṇato vā idha anulomapaṭilomatā veditabbā .
Paṭhamapucchāyañhi ye dhammā visesavanto , te nicchayādhiṭṭhāne katvā dassento ‘‘ ye keci kusalā dhammā ’’ ti vatvā tesu yasmiṃ viseso saṃsayādhiṭṭhāno , taṃdassanatthaṃ ‘‘ sabbe te kusalamūlā ’’ ti pucchā katā .
Dutiyapucchāyaṃ pana tappaṭilomato yena visesena te visesavanto , taṃ visesaṃ sanniṭṭhānaṃ katvā dassento ‘‘ ye vā pana kusalamūlā ’’ ti vatvā te visesavante saṃsayādhiṭṭhānabhūte dassetuṃ ‘‘ sabbe te dhammā kusalā ’’ ti pucchā katā .
Aniyatavatthukā hi sanniṭṭhānasaṃsayā anekajjhāsayattā sattānaṃ .
Imināpi byañjanenāti ‘‘ ye keci kusalamūlena ekamūlā ’’ ti imināpi vākyena .
Evaṃ na sakkā vattun ti yenādhippāyena vuttaṃ , tamevādhippāyaṃ vivarati ‘‘ na hī ’’ tiādinā .
Tattha tenevāti kusalabyañjanatthassa kusalamūlena ekamūlabyañjanatthassa bhinnattā eva .
Vissajjanan ti vibhajanaṃ
M0.164 .Itarathāti kusalamūlena ekamūlabyañjanena pucchāya katāya .
Tāni vacanānīti kusalavacanaṃ kusalamūlena ekamūlavacanañca .
Kusalacittasamuṭṭhānarūpavasena cassa abyākatadīpanatā daṭṭhabbā .
Etthāti ‘‘ imināpi byañjanena tassevatthassa sambhavato ’’ ti etasmiṃ vacane .
Ye keci kusalā … pe … sambhavatoti etena kusalānaṃ kusalamūlena ekamūlatāya byabhicārābhāvaṃ dasseti .
Tenevāha ‘‘ na hi … pe … santī ’’ ti .
Vuttabyañjanatthasseva
V0.169 sambhavatoti hi iminā avuttabyañjanatthassa sambhavābhāvavacanena svāyamadhippāyamattho vibhāvito .Yathā hi kusalamūlena ekamūlabyañjanattho kusalabyañjanatthaṃ byabhicarati , na evaṃ taṃ kusalabyañjanattho .
Kathaṃ katvā codanā , kathañca katvā parihāro ?
Kusalamūlena ekamūlā kusalā evāti codanā katā , kusalamūlena ekamūlā eva kusalāti pana parihāro pavattoti veditabbaṃ .
Dutiyayamake viya apucchitvāti ‘‘ ye keci kusalā ’’ ti apucchitvā .
Kusalamūlehīti kusalehi mūlehi .
Teti kusalamūlena ekamūlā .
Ekato uppajjantīti ettha iti -saddo ādiattho pakārattho vā .
Tena ‘‘ kusalamūlāni ekamūlāni ceva aññamaññamūlāni cā ’’ tiādipāḷisesaṃ dasseti .
Yaṃ sandhāya ‘‘ heṭṭhā vuttanayeneva vissajjanaṃ kātabbaṃ bhaveyyā ’’ ti vuttaṃ .
Tattha heṭṭhāti anulomapucchāvissajjane .
Vuttanayenāti ‘‘ mūlāni yāni ekato uppajjantī ’’ tiādinā vuttanayena .
Tampīti ‘‘ kusalamūlenā ’’ tiādi aṭṭhakathāvacanampi .
Tathāti tena pakārena , anulomapucchāyaṃ viya vissajjanaṃ kātabbaṃ bhaveyyāti iminā pakārenāti attho .
Yena kāraṇena ‘‘ na sakkā vattun ’’ ti vuttaṃ , taṃ kāraṇaṃ dassetuṃ ‘‘ ye vā panā ’’ tiādimāha .
Tattha ‘‘ āmantā ’’ icceva vissajjanena bhavitabban ti ‘‘ sabbe te dhammā kusalā ’’ ti pucchāyaṃ viya ‘‘ sabbe te dhammā kusalamūlena ekamūlā ’’ ti pucchitepi paṭivacanavissajjanameva labbhati , na anulomapucchāyaṃ viya sarūpadassanavissajjanaṃ vibhajitvā dassetabbassa abhāvato .
Ye hi dhammā kusalamūlena ekamūlā , na te dhammā kusalamūlena aññamaññamūlāva .
Ye pana kusalamūlena aññamaññamūlā , te kusalamūlena ekamūlāva .
Tenāha ‘‘ na hi … pe … vibhāgo kātabbo bhaveyyā ’’ ti .
Tattha
M0.165 yenāti yena aññamaññamūlesu ekamūlassa abhāvena .Yatthāti yasmiṃ ñāṇasampayuttacittuppāde .
Aññamaññamūlakattā ekamūlakattā cāti adhippāyo .
Dvinnaṃ dvinnañhi ekekena aññamaññamūlakatte vutte tesaṃ ekekena ekamūlakattampi vuttameva hoti samānattho ekasaddoti katvā .
Tenevāha ‘‘ yattha pana … pe … na ekamūlānī ’’ ti .
Tayidaṃ micchā , dvīsupi ekekena itarassa ekamūlakattaṃ sambhavati evāti .
Tenāha ‘‘ etassa gahaṇassa nivāraṇatthan ’’ tiādi .
‘‘ Ye dhammā kusalamūlena aññamaññamūlā , te kusalamūlena ekamūlā ’’ ti imamatthaṃ vibhāventena idha ‘‘ āmantā ’’ ti padena yattha dve mūlāni uppajjanti , tattha ekekena itarassa ekamūlakattaṃ pakāsitamevāti āha ‘‘ āmantāti imināva vissajjanena taṃgahaṇanivāraṇato ’’ ti
V0.170 .Nicchitattāti ettha ekato uppajjamānānaṃ tiṇṇannaṃ tāva mūlānaṃ nicchitaṃ hotu aññamaññekamūlakattaṃ , dvinnaṃ pana kathanti āha ‘‘ aññamaññamūlānaṃ hī ’’ tiādi .
Samānamūlatā evāti avadhāraṇena nivattitatthaṃ dassetuṃ ‘‘ na aññamaññasamānamūlatā ’’ ti vuttaṃ .
Tena aññamaññamūlānaṃ samānamūlatāmattavacanicchāya ekamūlaggahaṇaṃ , na tesaṃ aññamaññapaccayatāvisiṭṭhasamānamūlatādassanatthanti imamatthaṃ dasseti .
Dvinnaṃ mūlānan ti dvinnaṃ ekamūlānaṃ ekato uppajjamānānaṃ .
Yathā tesaṃ samānamūlatā , taṃ dassetuṃ ‘‘ tesu hī ’’ tiādi vuttaṃ .
Taṃmūlehi aññehīti itaramūlehi mūladvayato aññehi sahajātadhammehi .
Idāni yena adhippāyena paṭilome ‘‘ kusalā ’’ icceva pucchā katā , na ‘‘ kusalamūlena ekamūlā ’’ ti , taṃ dassetuṃ ‘‘ aññamaññamūlatte pana … pe … katāti daṭṭhabban ’’ ti āha .
Na hi kusalamūlena aññamaññamūlesu kiñci ekamūlaṃ na hotīti vuttovāyamattho .
Mūlayuttatameva vadati , na mūlehi ayuttanti adhippāyo .
Aññathā pubbenāparaṃ virujjheyya .
Tenevāti mūlayuttatāya eva vuccamānattā .
Ubhayatthāpīti aññamaññamūlā ekamūlāti dvīsupi padesu .
‘‘ Kusalamūlenā ’’ ti vuttaṃ , kusalamūlena sampayuttenāti hi attho .
Yadi ubhayampi vacanaṃ mūlayuttatameva vadati , atha kasmā anulomapucchāyameva ekamūlaggahaṇaṃ kataṃ , na paṭilomapucchāyanti ubhayatthāpi taṃ gahetabbaṃ na vā gahetabbaṃ .
Evañhi mūlekamūlayamakadesanāhi ayaṃ aññamaññayamakadesanā samānarasā siyāti codanaṃ manasi katvā āha ‘‘ tatthā ’’ tiādi .
Tattha
M0.166 tatthāti tasmiṃ aññamaññayamake .Yadipi ekamūlā aññamaññamūlāti idaṃ padadvayaṃ vuttanayena mūlayuttatameva vadati , tathāpi sāmaññavisesalakkhaṇe attheva bhedoti dassetuṃ ‘‘ mūlayogasāmaññe ’’ tiādi vuttaṃ .
Samūlakānaṃ samānamūlatā ekamūlattanti ekamūlavacanaṃ tesu avisesato mūlasabbhāvamattaṃ vadati , na aññamaññamūlasaddo viya mūlesu labbhamānaṃ visesaṃ , na ca sāmaññe nicchayo visese saṃsayaṃ vidhamatīti imamatthamāha ‘‘ mūlayogasāmaññe … pe … pavattā ’’ ti iminā .
Visese pana nicchayo sāmaññe saṃsayaṃ vidhamanto eva pavattatīti āha ‘‘ mūlayogavisese pana … pe … nicchitameva hotī ’’ ti .
Tasmāti vuttasseva tassa hetubhāvena parāmasanaṃ , visesanicchayeneva avinābhāvato , sāmaññassa nicchitattā tattha vā saṃsayābhāvatoti attho .
Tenāha ‘‘ ekamūlāti pucchaṃ akatvā ’’ ti .
Kusalabhāvadīpakaṃ na hotīti kusalabhāvasseva
V0.171 dīpakaṃ na hoti tadaññajātikassapi dīpanato .Tenāha ‘‘ kusalabhāve saṃsayasabbhāvā ’’ ti .
Aññamaññamūlavacanan ti kevalaṃ aññamaññamūlavacananti adhippāyo .
Kusalādhikārassa anuvattamānattāti iminā ‘‘ sabbe te dhammā kusalā ’’ ti kusalaggahaṇe kāraṇamāha .
Ekamūlaggahaṇe hi payojanābhāvo dassito , kusalassa vasena cāyaṃ desanāti .
53-61.
Mūlanaye vutte eva attheti mūlanaye vutte eva kusalādidhamme .
Kusalādayo hi sabhāvadhammā idha pāḷiatthatāya atthoti vutto .
Kusalamūlabhāvena , mūlassa visesanena , mūlayogadīpanena ca pakāsetuṃ .
Kusalamūlabhūtā mūlā kusalamūlamūlāti samāsayojanā .
Mūlavacanañhi nivattetabbagahetabbasādhāraṇaṃ .
Akusalābyākatāpi mūladhammā atthīti kusalamūlabhāvena mūladhammā visesitā .
Mūlaggahaṇena ca mūlavantānaṃ mūlayogo dīpito hoti .
Samānena mūlena , mūlassa visesanena , mūlayogadīpanena ca pakāsetuṃ ‘‘ ekamūlamūlā ’’ ti , aññamaññassa mūlena mūlabhāvena , mūlassa visesanena , mūlayogadīpanena ca pakāsetuṃ ‘‘ aññamaññamūlamūlā ’’ ti mūlamūlanayo vuttoti yojanā .
Tīsupi yamakesu yathāvuttavisesanamevettha pariyāyantaraṃ daṭṭhabbaṃ .
Mūlayogaṃ
M0.167 dīpetun ti mūlayogameva padhānaṃ sātisayañca katvā dīpetunti adhippāyo .Yathā hi kusalāni mūlāni etesanti kusalamūlakānīti bāhiratthasamāse mūlayogo padhānabhāvena vutto hoti , na evaṃ ‘‘ kusalasaṅkhātā mūlā kusalamūlā ’’ ti kevalaṃ ,‘‘ kusalamūlamūlā ’’ ti savisesanaṃ vā vutte uttarapadatthappadhānasamāse .
Tenāha ‘‘ aññapadattha … pe … dīpetun ’’ ti .
Vuttappakārovāti ‘‘ kusalamūlabhāvena mūlassa visesanenā ’’ tiādinā mūlamūlanaye ca ,‘‘ aññapadatthasamāsantena ka-kārenā ’’ tiādinā mūlakanaye ca vuttappakāro eva .
Vacanapariyāyo mūlamūlakanaye ekajjhaṃ katvā yojetabbo .
74-85.
Na ekamūlabhāvaṃ labhamānehīti abyākatamūlena na ekamūlakaṃ tathāvattabbataṃ labhamānehi aṭṭhārasaahetukacittuppādāhetukasamuṭṭhānarūpanibbānehi ekato alabbhamānattā .
Yathā hi yathāvuttacittuppādādayo hetupaccayavirahitā ahetukavohāraṃ labhanti , na evaṃ sahetukasamuṭṭhānaṃ rūpaṃ .
Tenāha ‘‘ ahetukavohārarahitaṃ katvā ’’ ti .
Ettha ca ‘‘ sabbaṃ rūpaṃ na hetukameva , ahetukamevā ’’ ti vuttattā kiñcāpi sahetukasamuṭṭhānampi rūpaṃ ahetukaṃ ,‘‘ abyākato
V0.172 dhammo abyākatassa dhammassa hetupaccayena paccayo , vipākābyākatā kiriyābyākatā hetū sampayuttakānaṃ khandhānaṃ cittasamuṭṭhānānañca rūpānaṃ hetupaccayena paccayo ’’ ti ( paṭṭhā .1.1.403) pana vacanato hetupaccayayogena sahetukasamuṭṭhānassa rūpassa ahetukavohārābhāvo vutto .Keci pana ‘‘ abbohārikaṃ katvāti sahetukavohārena abbohārikaṃ katvāti atthaṃ vatvā aññathā ‘ ahetukaṃ abyākataṃ abyākatamūlena ekamūlan ’ ti na sakkā vattun ’’ ti vadanti .
Tattha yaṃ vattabbaṃ , taṃ vuttameva ahetukavohārābhāvena sahetukatāpariyāyassa atthasiddhattā .
Apica hetupaccayasabbhāvato tassa sahetukatāpariyāyo labbhateva .
Tenāha ‘‘ na vā sahetukaduke viya … pe … abbohārikaṃ katan ’’ ti .
Ettha etthāti etasmiṃ ekamūlakaduke .
Hetupaccayayogāyogavasenāti hetupaccayena yogāyogavasena , hetupaccayassa sabbhāvāsabbhāvavasenāti attho .
Sahetukavohārameva labhati paccayabhūtahetusabbhāvato .
Apare
M0.168 pana bhaṇanti ‘‘ sahetukacittasamuṭṭhānaṃ rūpaṃ ahetukaṃ abyākatanti iminā vacanena saṅgahaṃ gacchantampi samūlakattā ‘ abyākatamūlena na ekamūlan ’ ti na sakkā vattuṃ , satipi samūlakatte nippariyāyena sahetukaṃ na hotīti ‘ abyākatamūlena ekamūlan ’ ti ca na sakkā vattuṃ , tasmā ‘ ahetukaṃ abyākataṃ abyākatamūlena na ekamūlaṃ , sahetukaṃ abyākataṃ abyākatamūlena ekamūlan ’ ti dvīsupi padesu anavarodhato abbohārikaṃ katvāti vuttan ’’ ti , taṃ tesaṃ matimattaṃ ‘‘ sahetukaabyākatasamuṭṭhānaṃ rūpaṃ abyākatamūlena ekamūlaṃ hotī ’’ ti aṭṭhakathāyaṃ tassa ekamūlabhāvassa nicchitattā , tasmā vuttanayeneva cettha attho veditabbo . 86-97.
Kusalākusalābyākatarāsito namananāmanasaṅkhātena visesena arūpadhammānaṃ gahaṇaṃ niddhāraṇaṃ nāma hotīti āha ‘‘ nāmānaṃ niddhāritattā ’’ ti .
Tena tesaṃ adhikabhāvamāha viññāyamānameva pakaraṇena aparicchinnattā .
Yadi evaṃ ‘‘ ahetukaṃ nāmaṃ sahetukaṃ nāman ’’ ti pāṭhantare kasmā nāmaggahaṇaṃ katanti āha ‘‘ supākaṭabhāvatthan ’’ ti , paribyattaṃ katvā vutte kiṃ vattabbanti adhippāyo .
Niddesavāravaṇṇanā niṭṭhitā .
Mūlayamakavaṇṇanā niṭṭhitā .