2. Pavattivāravaṇṇanā
18-21.
Etasmin ti
V0.184 pavattivāre .Pucchāmattalābhenāti moghapucchābhāvamāha .
Ekekan ti ‘‘ yassa cakkhāyatanaṃ uppajjati , tassa saddāyatanaṃ uppajjatī ’’ tiādikaṃ ekekaṃ .
Pañcāti ‘‘ yassa saddāyatanaṃ uppajjati , tassa gandhāyatanaṃ uppajjatī ’’ tiādīni pañca .
Pucchāmattalābhena saṅgahaṃ anujānanto ‘‘ vissajjanavasena hāpetabbānī ’’ ti āha .
‘‘ Vakkhati hī ’’ tiādinā yathāvuttamatthaṃ aṭṭhakathāya samattheti .
Sadisavissajjanan ti sāmaññavacanaṃ visesaniviṭṭhameva hotīti taṃ visesaṃ dassento ‘‘ puggalavārameva sandhāya vuttan ’’ ti vatvā tassā pana sadisavissajjanatāya abyāpitattā yattha sadisaṃ , tatthāpi vissajjitanti dassento ‘‘ okāsavāre pana … pe … vissajjitan ’’ ti āha .
Tattha tan ti dutiyaṃ .
Puggalavārepīti yattha sadisaṃ vissajjanaṃ , tattha puggalavārepi vissajjitaṃ , pageva okāsavāreti adhippāyo .
Virattakāmakammanibbattassāti bhāvanābalena viratto kāmo etenāti virattakāmaṃ , rūpāvacarakammaṃ , tato nibbattassa .
Paṭisandhi eva bījaṃ
M0.180 paṭisandhibījaṃ , tassa .‘‘ Evaṃsabhāvattā ’’ ti etena ekantato kāmataṇhānidānakammahetukāni ghānādīnīti dasseti .
Gandhādayo ca na santīti sabbena sabbaṃ tesampi abhāvaṃ sandhāya vadati .
Tattha yaṃ vattabbaṃ , taṃ heṭṭhā vuttameva .
‘‘ Saccan ’’ ti yathāvuttavasena gahetabbaṃ codakena vuttamatthaṃ sampaṭicchitvā puna yenādhippāyena tāni yamakāni sadisavissajjanāni , taṃ dassetuṃ ‘‘ yathā panā ’’ tiādi vuttaṃ .
Tatrāyaṃ saṅkhepattho – tattha cakkhāyatanamūlakesu ghānāyatanayamakena ‘‘ sacakkhukānaṃ aghānakānaṃ upapajjantānan ’’ tiādinā nayena jivhākāyāyatanayamakāni yathā sadisavissajjanāni , tathā idha ghānāyatanamūlakesu ghānāyatanayamakena tāni jivhākāyāyatanayamakāni ‘‘ yassa ghānāyatanaṃ uppajjati , tassa jivhāyatanaṃ uppajjatīti ?
Āmantā ’’ tiādinā nayena sadisavissajjanānīti .
Evamettha ubhayesaṃ visuṃ aññamaññaṃ sadisavissajjanatāya idaṃ vuttaṃ , na ekajjhaṃ aññamaññaṃ sadisavissajjanatāya .
Tenāha ‘‘ tasmā tattha tattheva sadisavissajjanatā pāḷianāruḷhatāya kāraṇan ’’ ti .
Evañca sati cakkhāyatanamūlaggahaṇaṃ kimatthiyanti āha ‘‘ nidassanabhāvenā ’’ tiādi .
Tattha nidassanabhāvenāti nidassanabhūtānaṃ aññamaññasadisavissajjanatāsaṅkhātena
V0.185 nidassanabhāveneva , na pana tesaṃ nidassitabbehi sabbathā sadisavissajjanatāyāti adhippāyo .‘‘ Yebhuyyatāyā ’’ ti vuttaṃ yebhuyyataṃ dassetuṃ ‘‘ tesu hī ’’ tiādi vuttaṃ .
Evan ti iminā ‘‘ āmantā ’’ ti paṭivacanavissajjanena yathāvuttavacanasseva vissajjanabhāvānujānanaṃ kattabbanti imamatthaṃ ākaḍḍhati .
Sāti dutiyapucchā .
Ghānāyatanayamakenāti cakkhāyatanamūlakesu ghānāyatanayamakeneva .
Taṃsesānīti tena ghānāyatanamūlakakāyāyatanayamakena saddhiṃ sesāni .
Sadisavissajjanattā anāruḷhānīti ettha ‘‘ anāruḷhānī ’’ ti ettakameva tathā -saddena anukaḍḍhīyati , na ‘‘ sadisavissajjanattā ’’ ti dassento ‘‘ tathāti … pe … samaññenā ’’ ti vatvā idāni ‘‘ kāraṇasāmaññenā ’’ ti vuttassa sadisavissajjanattassa tattha abhāvaṃ dassetuṃ ‘‘ ghānajivhākāyāyatanānaṃ panā ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha
M0.181 agabbhaseyyakesu pavattamānānan ti etthāpi ‘‘ sahacāritāyā ’’ ti padaṃ ānetvā sambandhitabbaṃ , tathā ‘‘ gabbhaseyyakesu ca pavattamānānan ’’ ti .Itarāni ghānāyatanamūlakāni jivhākāyāyatanayamakāni dve na vissajjīyanti , ghānāyatanamūlakesu ca yamakesu vissajjitesu itaradvayamūlakāni jivhākāyāyatanamūlakāni na vissajjīyanti avisesattā appavisesattā cāti yojetabbaṃ .
Tattha kāyāyatanayamake dutiyapucchāvasena appaviseso , itaravasena aviseso veditabbo .
Rūpāyatanamanāyatanehi saddhin ti idaṃ rūpāyatanamūlakamanāyatanavasena vuttanti āha ‘‘ rūpāyatana … pe … adhippāyo ’’ ti .
Tenevāha ‘‘ rūpāyatanamūlakesu hī ’’ tiādi .
Yamakānan ti rūpāyatanamūlakagandharasaphoṭṭhabbāyatanayamakānaṃ .
Dutiyapucchānan ti yathāvuttayamakānaṃyeva dutiyapucchānaṃ .
Vuttanayenāti ‘‘ sarūpakānaṃ acittakānan ’’ tiādinā vuttena nayena .
Ādipucchānan ti tesaṃyeva yamakānaṃ paṭhamapucchānaṃ .
Heṭṭhimehīti idaṃ avisesavacanampi yesu sadisavissajjanatā sambhavati , tadapekkhanti āha ‘‘ gandharasa … pe … attho ’’ ti .
Uddiṭṭhadhammesu uddesānurūpaṃ labbhamānavisesakathanaṃ vissajjanaṃ , yo tattha na sabbena sabbaṃ uddesānurūpaguṇena upalabbhati , tassa akathanampi atthato vissajjanameva nāma hotīti āha ‘‘ avissajjaneneva alabbhamānatādassanena vissajjitāni nāma hontī ’’ ti .
Cakkhuvikalasotavikalā
V0.186 viya cakkhusotavikalopi labbhatīti so pana aṭṭhakathāyaṃ pi-saddena saṅgahitoti dassento ‘‘ jaccandhampi … pe … veditabbo ’’ ti āha .Paripuṇṇāyatanameva opapātikaṃ sandhāya vuttanti ettha aṭṭhānappayutto eva -saddoti tassa ṭhānaṃ dassento ‘‘ vuttamevāti attho ’’ ti vatvā tena paripuṇṇāyatanassa tattha aniyatattā aparipuṇṇāyatanassapi saṅgaho siddhoti dassento ‘‘ tena jaccandhabadhirampi sandhāya vuttatā na nivāritā hotī ’’ ti āha .
22-254.
Tasmiṃ puggalassa anāmaṭṭhattāti kasmā vuttaṃ , yāvatā ‘‘ rūpībrahmalokaṃ pucchatī ’’ ti imināpi okāsoyeva āmaṭṭhoti .
‘‘ Āmantā ’’ ti paṭiññāya kāraṇavibhāvanādhippāyeneva ‘‘ kasmā paṭiññātan ’’ ti codanaṃ samuṭṭhāpetvā taṃ kāraṇaṃ dassetukāmo ‘‘ nanū ’’ tiādimāha
M0.182 .Gabbhaseyyakabhāvaṃ gantvā parinibbāyissatīti pacchimabhavikaṃ sandhāyāha .
Tadavatthassāti pacchimabhavāvatthassa .
Bhavissantassāti bhāvino .
Paṭiññātabbattāti ‘‘ uppajjissatī ’’ ti paṭiññātabbattā .
Atha kasmāti etthāyaṃ saṅkhepattho – yadi ‘‘ yassa rūpāyatanaṃ uppajjissati , tassa cakkhāyatanaṃ uppajjissatī ’’ ti pucchāyaṃ vuttena vidhinā paṭiññātabbaṃ , atha kasmā atha kena kāraṇena paṭilome ‘‘ yassa vā pana rūpāyatanaṃ nuppajjissati , tassa cakkhāyatanaṃ nuppajjissatī ’’ ti pucchāya ‘‘ āmantā ’’ ti paṭiññātaṃ , nanu idaṃ aññamaññaṃ viruddhanti ?
Nanūtiādināpi codako tameva virodhaṃ vibhāveti .
No ca nuppajjissati uppajjissati evāti attho .
‘‘ Tasmiṃ bhave ’’ tiādi tassa parihāro .
Tattha tasmiṃ bhaveti yasmiṃ bhave ‘‘ rūpāyatanaṃ nuppajjissatī ’’ ti vuttaṃ pavattamānattā , tasmiṃ bhave .
Anāgatabhāvena avacanatoti bhāvībhāvena avattabbato āraddhuppādabhāvena pavattamānattāti adhippāyo .
Tenevāha ‘‘ bhavantare hī ’’ tiādi .
Na pana vuccatīti sambandho .
Evañca katvātiādinā pāṭhantarena yathāvuttamatthaṃ samattheti .
Yasmiṃ attabhāve yehi āyatanehi bhavitabbaṃ , taṃtaṃāyatananibbattakakammena avassaṃbhāvīāyatanassa sattassa , santānassa vā ,‘‘ yassa vā pana rūpāyatanaṃ uppajjissati , tassa cakkhāyatanaṃ uppajjissatīti ?
Āmantā , yassa vā pana rūpāyatanaṃ nuppajjissati , tassa cakkhāyatanaṃ nuppajjissatīti ?
Āmantā ’’ ti ca evaṃ pavattaṃ pucchādvayavissajjanaṃ āyatanapaṭilābhassa
V0.187 jātibhāvato suṭṭhu upapannaṃ bhavati .Pacchimabhavikādayoti ettha ādi -saddena arūpe uppajjitvā parinibbāyanakā saṅgayhanti .
Idampi vissajjanaṃ .
Abhinanditabbattāti ‘‘ āmantā ’’ ti sampaṭicchitabbattā .
Yaṃ pana aghānakānaṃ kāmāvacaraṃ upapajjantānanti vuttanti sambandho .
Yassa vipāko ghānāyatanuppattito puretarameva upacchijjissati , taṃ ghānāyatanānibbattakakammanti vuttaṃ .
Kathaṃ panīdisaṃ kammaṃ atthīti viññāyatīti āha ‘‘ yassa yatthā ’’ tiādi .
Evampi gabbhaseyyako eva idha aghānakoti adhippetoti kathamidaṃ viññāyatīti codanāya ‘‘ na hī ’’ tiādiṃ vatvā tamatthaṃ sādhetuṃ ‘‘ dhammahadayavibhaṅge ’’ tiādi vuttaṃ .
Avacanattampi hi yathādhammasāsane abhidhamme paṭikkhepoyevāti
M0.183 .Idhāti imasmiṃ āyatanayamake .
Yathādassitāsūti ‘‘ yassa vā pana sotāyatanaṃ nuppajjissati , tassa cakkhāyatanaṃ nuppajjati , yassa yattha ghānāyatanaṃ na nirujjhati , tassa tattha rūpāyatanaṃ na nirujjhissatī ’’ ti ca dassitappakārāsu pucchāsu .
Āmantāti vuttan ti atha kasmā na viññāyatīti yojanā .
Etāsu pucchāsu kasmā paṭivacanena vissajjanaṃ na katanti adhippāyo .
Sanniṭṭhānena gahitatthassāti ‘‘ yassa vā pana sotāyatanaṃ nuppajjissati , yassa yattha ghānāyatanaṃ na nirujjhissatī ’’ ti ca evamādikena sanniṭṭhānapadena gahitassa atthassa .
Ekadese saṃsayatthassa sambhavenāti ekadese saṃsayitabbassa atthassa sambhavena sanniṭṭhānatthapaṭiyogabhūtasaṃsayatthassa paṭivacanassa akaraṇato ‘‘ āmantā ’’ ti paṭivacanavissajjanassa akattabbato atthassa abhinditvā ekajjhaṃ katvā avattabbato .
Tenāha ‘‘ bhinditabbehi na paṭivacanavissajjanaṃ hotī ’’ ti .
Yadi siyāti bhinditvā vattabbepi atthe yadi paṭivacanavissajjanaṃ siyā , paripuṇṇavissajjanameva na siyā anokāsabhāvato bhinditabbato cāti attho .
Tathā hi ‘‘ pañcavokāre parinibbantānaṃ , arūpe pacchimabhavikānaṃ , ye ca arūpaṃ upapajjitvā parinibbāyissanti , tesaṃ cavantānaṃ tesaṃ sotāyatanañca nuppajjissati , cakkhāyatanañca nuppajjatī ’’ ti ca , tathā ‘‘ rūpāvacare parinibbantānaṃ , arūpānaṃ tesaṃ tattha ghānāyatanañca na nirujjhati , rūpāyatanañca na nirujjhissatī ’’ ti ca tattha vibhāgavasena pavatto pāṭhaseso .
Atha kasmāti yadi abhinditabbe paṭivacanavissajjanaṃ , na bhinditabbe , evaṃ sante ‘‘ yassa vā pana somanassindriyaṃ uppajjati , tassa cakkhundriyaṃ uppajjatīti ?
Āmantā ’’ ti iminā paṭivacanavissajjanena
V0.188 gabbhaseyyakānaṃ somanassapaṭisandhi natthīti kasmā na viññāyati , bhinditabbe na paṭivacanavissajjanaṃ hotīti sampaṭicchitabbanti ?Taṃ na , aññāya pāḷiyā tadatthassa viññāyamānattāti dassento ‘‘ kāmadhātuyā ’’ tiādimāha .
‘‘ Yaṃ cittaṃ uppajjati , na nirujjhati , taṃ cittaṃ nirujjhissati , nuppajjissatīti ?
Āmantā ’’ ti tasseva cittassa nirodho anāgatabhāvena tassa uppādakkhaṇe yathā vutto , evaṃ tasseva kammajasantānassa nirodho tassa uppāde anāgatabhāvena vattabbo .
Tenetaṃ dasseti ‘‘ ekacittassa nāma uppādakkhaṇe nirodho anāgatabhāvena vuccati , kimaṅgaṃ pana ekasantānassā ’’ ti
M0.184 .Sabbattha sabbasmiṃ anāgatavāre .
Upapajjantānaṃ eva vasena so nirodho tathā anāgatabhāvena vutto , kasmā panettha nirodho upapannānaṃ vasena na vuttoti āha ‘‘ uppannānaṃ panā ’’ tiādi .
Tasseva yathāpavattassa kammajasantānassa eva .
Tasmāti yasmā uppādakkhaṇato uddhaṃ nirodho āraddho nāma hoti , tasmā .
Bhede satipi kālabhedāmasanassa kāraṇe satipi .
Anāgatakālāmasanavaseneva nirodhasseva vasena vissajjanadvayaṃ upapannameva yuttameva hotīti .
Aññesaṃ vasena nirodhasseva vattuṃ asakkuṇeyyattā ‘‘ arahatan ’’ ti vuttaṃ .
Yadi upapattianantaraṃ nirodho āraddho nāma hoti , atha kasmā cutiyā nirodhavacananti codanaṃ sandhāyāha ‘‘ tanniṭṭhānabhāvato pana cutiyā nirodhavacanan ’’ ti .
Tanniṭṭhānabhāvatoti tassa santānassa niṭṭhānabhāvato .
Pavattetiādi vuttassevatthassa pākaṭakaraṇaṃ .
Tattha tassāti santānassa .
Vakkhatītiādipi pavatte nirodhaṃ anādiyitvā cutinirodhasseva gahitatāya kāraṇavacanaṃ .
Tenāti tena yathāvuttena pāṭhantaravacanena .
Etthāti etasmiṃ ‘‘ yassa cakkhāyatanaṃ nirujjhissatī ’’ tiādike āyatanayamake .
Yadi pavatte niruddhassapi cutiyā eva nirodho icchito ,‘‘ sacakkhukānan ’’ tiādi kathanti āha ‘‘ sacakkhukānantiādīsu ca paṭiladdhacakkhukānantiādinā attho viññāyatī ’’ ti .
Teti arūpe pacchimabhavikā .
Acakkhukavacanañca sāvasesanti yojanā .
Pavattivāravaṇṇanā niṭṭhitā .
Āyatanayamakavaṇṇanā niṭṭhitā .