2. Pavattivāravaṇṇanā
186. Aññadhammanissayenāti ‘‘ yo tesaṃ rūpīnaṃ dhammānaṃ āyu ṭhitī ’’ tiādinā ( dha . sa .634) aññadhammanissayena gahetabbaṃ .
Pavattiñca gahetvā gatesu vissajjanesu , cutipaṭisandhiyo gahetvā gatesu yojanā na labbhatīti adhippāyo .
Alabbhamānā ca sukhadukkhadomanassindriyeheva na labbhati .
Taṃmūlakā ca nayāti sukhindriyādimūlakā ca nayā .
Tehīti sukhindriyādīhi .
Yojanāti ‘‘ pavatte sukhindriyavippayuttacittassa uppādakkhaṇe ’’ tiādinā uppajjamānehi yojanā .
Taṃmūlakā ca tathāyojanāmūlabhūtā ca nayā jīvitindriyādimūlakā ca nayā .
Pākaṭāyevāti pāḷigatiyā eva viññāyamānayojanattā suviññeyyā eva .
Taṃ vacanaṃ .
Somanassavirahitasacakkhukapaṭisandhinidassanavasenāti somanassavirahitasacakkhukapaṭisandhiyeva nidassananti yojetabbaṃ .
Kathaṃ panetaṃ jānitabbaṃ ‘‘ nidassanamattametaṃ , na pana gaṇanaparicchindanan ’’ ti āha ‘‘ na hi catunnaṃyevāti niyamo kato ’’ ti .
Taṃsamānalakkhaṇāti tāya
V0.220 sacakkhukapaṭisandhitāya samānalakkhaṇāti parittavipākaggahaṇaṃ .Tattha sasomanassapaṭisandhiyo sandhāya upekkhāpaṭisandhiyo nidassanabhāvena vuttāti keci .
Parittavipākapaṭisandhi ca kusalavipākāhetukapaṭisandhi veditabbā .
Sāpi hi sacakkhukā siyā .
Taṃsamānalakkhaṇāti vā tāya
M0.216 upekkhāsahagatāya samānalakkhaṇā yathāvuttaahetukapaṭisandhi ca pañcamajjhānapaṭisandhi ca .Yadi evaṃ ‘‘ catunnan ’’ ti kasmā gaṇanaparicchedoti āha ‘‘ kāmāvacare … pe … nidassanaṃ katan ’’ ti .
Tenāti upekkhāsahagatamahāvipākanidassanena , yehi samānatāya ime nidassanabhāvena vuttā , te ekaṃsena taṃsabhāvā evāti ayamettha adhippāyo .
Tenāha ‘‘ yathā sasomanassa … pe … to hotī ’’ ti .
Nanu ca gabbhaseyyakesu ayamattho ekaṃsato na labbhatīti āsaṅkaṃ sandhāyāha ‘‘ gabbhaseyyakānañca … pe … dassitā hotī ’’ ti .
Tenāha ‘‘ sacakkhukānan ’’ tiādi .
Tattha yadi sahetukapaṭisandhikānaṃ kāmāvacarānaṃ niyamato sacakkhukādibhāvadassanaṃ gabbhaseyyakavasena labbheyya , yuttametaṃ siyāti codanaṃ sandhāyāha ‘‘ gabbhaseyyakepi hī ’’ tiādi .
Tathā āyatanayamake dassitan ti idaṃ āyatanayamakavaṇṇanāyaṃ attanā vuttaṃ ‘‘ evañca katvā indriyayamake ’’ tiādivacanaṃ sandhāya vuttaṃ .
Tattha hi somanassindriyuppādakakammassa ekantena cakkhundriyuppādanato gabbhepi yāva cakkhundriyuppatti , tāva uppajjamānatāya ‘‘ abhinanditabbattā ’’ ti vuttaṃ .
Sanniṭṭhānena saṅgahitānan ti ‘‘ yassa vā pana somanassindriyaṃ uppajjatī ’’ ti etena sanniṭṭhānena saṅgahitānaṃ .
Itthīnaṃ aghānakānaṃ upapajjantīnanti ādīsūti ādi -saddena ‘‘ itthīnaṃ acakkhukānaṃ upapajjantīnan ’’ tiādiṃ saṅgaṇhāti .
Te evāti gabbhaseyyakā eva .
Taṃsamānalakkhaṇan ti sopekkhaacakkhukapaṭisandhibhāvena samānalakkhaṇaṃ .
Tatthāti ahetukapaṭisandhicitte .
Samādhileso dubbalasamādhi yo cittaṭṭhitimatto .
Tasmāti yasmā cittaṭṭhiti viya dubbalaṃ vīriyaṃ natthi , yo ‘‘ vīriyaleso ’’ ti vattabbo , tasmā , lesamattassapi vīriyassa abhāvāti attho .
Aññesūti ahetukapaṭisandhicittato aññesu .
Kesucīti ekaccesu .
Ubhayenapi manodvārāvajjanahasituppādacittaṃ vadati .
Idhāti ahetukapaṭisandhicitte .
Samādhivīriyāni indriyappattāni ca na hontīti samādhikiccaṃ paṭikkhipati , na samādhimattaṃ , na
V0.221 vīriyalesassa sabbhāvatoti yojetabbaṃ .Tenevāha ‘‘ visesanañhi visesitabbe pavattatī ’’ ti .
Yasmiṃ vīriye sati indriyuppatti siyā , tadeva tattha natthīti attho .
Apāye
M0.217 opapātikavasenāti idaṃ sugatiyaṃ opapātiko vikalindriyo na hotīti katvā vuttaṃ ,‘‘ labbhanteva ñāṇavippayuttānan ’’ ti pana vuttattā ‘‘ duhetukapaṭisandhikānaṃ vasenā ’’ ti aṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ .Tesan ti itthipurisindriyasantānānaṃ .
Itthipurisindriyānaṃ pana uppādanirodhā abhiṇhasova hontīti .
Paṭhamakappikādīnan ti ettha ādi -saddena gahitānaṃ parivattamānaliṅgānaṃ vasena uppādanirodhaggahaṇaṃ veditabbaṃ .
Paṭhamakappikānaṃ pana vasena uppādo eva labbhati .
‘‘ Cutiupapattivaseneva dutiyapucchāsupi sanniṭṭhānehi gahaṇaṃ veditabban ’’ ti idaṃ upādinnaindriyehi niyamitattā vuttaṃ .
190. Santānuppattinirodhadassanatoti santānavasena uppādanirodhānaṃ dissamānattā .
Etena rūpajīvitindriyassa cakkhundriyādisamānagatikataṃ yuttito sādheti .
Āgamato pana ‘‘ vinā somanassenā ’’ tiādinā parato sādhessati .
Chedoti nāmaṃ daṭṭhabbaṃ sarūpadassaneneva saṃsayachedanato .
Tassāti rūpajīvitindriyassa .
Te ca asaññasattā .
Nanu ca uppādova jīvitindriyassa cutiupapattivasena vattabbo , na anuppādoti āha ‘‘ anuppādo … pe … na pavatte ’’ ti .
Ayañca nayo na kevalaṃ purimakoṭṭhāse eva , atha kho itarakoṭṭhāsepi gahito evāti dassento ‘‘ pacchimakoṭṭhāsepī ’’ tiādimāha .
‘‘ Upapatticittassa uppādakkhaṇe ’’ ti kasmā vuttanti yenādhippāyena codanā katā , tamadhippāyaṃ vivarituṃ ‘‘ nanu suddhāvāsan ’’ tiādi vuttaṃ .
Na vattabban ti ‘‘ upapajjantānan ’’ ti na vattabbaṃ ,‘‘ upapatticittassa uppādakkhaṇe ’’ icceva vattabbanti attho .
Idāni yathā ‘‘ upapajjantānan ’’ ti na vattabbaṃ , taṃ dassetuṃ ‘‘ yathā hī ’’ tiādi vuttaṃ .
Somanassamanindriyānan ti somanassindriyamanindriyānaṃ , ayameva vā pāṭho .
Tadāti paṭhamassa rūpajīvitindriyassa dharamānakāle .
Tasmāti yasmā rūpārūpajīvitindriyānaṃ attheva kālabhedo , ubhayañcettha jīvitindriyabhāvasāmaññena ekajjhaṃ katvā gayhati , tasmā .
Ubhayan ti somanassindriyajīvitindriyanti
V0.222 idaṃ ubhayaṃ .Uppādakkhaṇena nidassitan ti etena ‘‘ upapatticittassa uppādakkhaṇe ’’ ti idaṃ nidassanamattanti dasseti .
Idāni tamevatthaṃ udāharaṇena pākaṭataraṃ kātuṃ ‘‘ yathā hī ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha
M0.218 yathā tādisānaṃ anekesaṃ cittānaṃ bhaṅgakkhaṇe labbhamānaṃ tadekadesena sabbapaṭhamassa upapatticittassa bhaṅgakkhaṇena nidassitaṃ , evamidhāpi khaṇadvaye labbhamānaṃ tadekadesena uppādakkhaṇena nidassitanti evaṃ nidassanattho veditabbo .Tesan ti jīvitindriyādīnaṃ .
Aññatthāti pavatte .
Idhāti anāgatakālabhede .
Na na sambhavati upapattikkhaṇassa viya tato paraṃ pavattikkhaṇassapi anāgatakālabhāvato .
Tasmāti upapattito aññatthāpi yathādhippetauppādasambhavato .
Ayañca attho vārantarepi dissatīti dassento āha ‘‘ evañca katvā ’’ tiādi .
Na hītiādinā tamevatthaṃ samattheti .
Tattha api pacchima … pe … sandhikassāti api -saddena ‘‘ ko pana vādo apacchimabhavikassa somanassasahagatapaṭisandhikassā ’’ ti dasseti .
Apacchimabhavikassa cutito pacchā ‘‘ somanassindriyaṃ nirujjhissatī ’’ ti vattabbameva natthīti āha ‘‘ cutito pubbevā ’’ ti .
Ettha hi paṭhamapucchāsu sanniṭṭhānatthotiādīsu ayaṃ saṅkhepattho – ettha ‘‘ yassa cakkhundriyaṃ uppajjissatī ’’ ti evamādīsu yamakesu yā paṭhamapucchā , tāsu sanniṭṭhānapadasaṅgahito attho .
Pucchitabbatthanissayoti ‘‘ tassa somanassindriyaṃ uppajjissatī ’’ tiādikassa pucchitabbassa atthassa nissayabhūto mādisova mayā sadiso eva attho upapattiuppādindriyavā upapattikkhaṇe uppādāvatthaindriyasahito , ubhayuppādindriyavā paṭisandhipavattīsu uppādāvatthaindriyasahito vā .
Paṭinivattitvāpi pucchitabbatthassa nissayoti ‘‘ yassa vā panā ’’ tiādinā paṭinivattitvā pucchitabbassapi saṃsayatthassa nissayoti evaṃ iminā viya ajjhāsayena ‘‘ yassa vā pana somanassindriyaṃ uppajjissatī ’’ tiādīsu dutiyapucchāsu sanniṭṭhānatthameva sanniṭṭhānapadasaṅgahitameva atthaṃ niyameti .
Tattheva tāsu eva pubbe vuttapaṭhamapucchāsu eva .
Pucchitabbaṃ ‘‘ tassa somanassindriyaṃ uppajjissatī ’’ tiādīsu anāgatabhāvamattena sarūpato gahitaṃ uppādaṃ uppādasaṅkhātaṃ ,‘‘ tassa somanassindriyaṃ nirujjhissatī ’’ tiādīsu anāgatabhāvamattena sarūpato gahitaṃ nirodhaṃ vā nirodhasaṅkhātaṃ vā saṃsayatthaṃ na niyametīti .
Evan ti vuttappakārena sanniṭṭhānatthassa niyamo hoti , na saṃsayatthassa , tasmā ‘‘ yassa vā pana … pe … āmantā ’’ ti vuttaṃ .
Esa nayoti yvāyaṃ uppādavāre vicāro vutto , nirodhavārepi eseva nayo .
Tathā hi ‘‘ yassa
M0.219V0.223 vā pana somanassindriyaṃ nirujjhissati , tassa cakkhundriyaṃ nirujjhissatīti ?Āmantā ’’ ti vuttaṃ .
Evaṃ avuttattāti uppādanirodhānaṃ anāgatānaṃ sarūpena avuttattā .
Na hi tattha te sarūpena vuttā , atha kho ‘‘ nuppajjissatī ’’ ti paṭikkhepamukhena vuttā .
Tatthāti anulome .
Na evaṃ yojetabbā paṭilome .
Tameva ayojetabbataṃ ‘‘ yathā hī ’’ tiādinā vivarati .
Uppādanirodhe atikkamitvā uppādanirodhā sambhavanti yojetuṃ , tathā uppādanirodhe appatvā uppādanirodhā sambhavanti yojetunti yojanā .
Idañca dvayaṃ yathānulome sambhavati , na evaṃ paṭilome .
Tenāha ‘‘ na evaṃ … pe … sambhavantī ’’ ti .
Tattha kāraṇamāha ‘‘ abhūtābhāvassa … pe … sambhavānupapattito ’’ ti .
Abhūtābhāvassāti abhūtassa abhāvassa , abhūtassa uppādassa nirodhassa ca abhāvassāti adhippāyo .
Tenāha ‘‘ abhūtuppādanirodhābhāvo ca paṭilome pucchito ’’ ti , tasmā ‘‘ āmantā ’’ ti ca vuttaṃ , na vuttaṃ vissajjananti sambandho .
Assa visesarahitassa abhūtābhāvassāti imassa yathāvuttassa yathā rūpābhāvo vedanābhāvoti koci abhāvopi visesasahito , na evamayanti visesarahitassa abhūtābhāvassa .
Kālantarayogābhāvatoti kālavisesayogābhāvato .
Yādisānan ti yāni bhūtāni na vattamānāni sati paccaye uppajjanārahāni , tesaṃ anāgatānanti attho .
Uppādanirodhābhāvena pucchitabbassāti ‘‘ nuppajjissati na nirujjhissatī ’’ ti evaṃ uppādassa nirodhassa ca abhāvena pucchitabbassa atthassa .
Sannissayo nissayabhūto sanniṭṭhānena sannicchito sanniṭṭhānapadasaṅgahito .
So yathāvutto attho nissayo etesanti tannissayā .
Tādisānaṃyeva anāgatānaṃyeva upapatticutiuppādanirodhānaṃ upapatticutisaṅkhātauppādanirodhānaṃ anuppādānirodhānaṃ paṭikkhepavasena .
Jīvitādīnampi jīvitamanindriyādīnampi .
Anuppādānirodhā saṃsayapadena pucchitā honti ‘‘ yassa somanassindriyaṃ nuppajjissati , tassa somanassindriyaṃ na nirujjhissatī ’’ ti .
‘‘ Āmantā ’’ ti vuttaṃ vibhajitvā vattabbassa abhāvato .
Tenāha ‘‘ na vuttaṃ … pe … vissajjanan ’’ ti .
Ye
M0.220 sopekkhapaṭisandhikā bhavissanti rūpaloke , te saṅgahitāti yojanā .Taṃsamānalakkhaṇatāyāti tena sopekkhapaṭisandhikabhāvena samānalakkhaṇatāya .
Taṃ pamādalikhitaṃ dhammayamake
V0.224 tādisasseva vacanassa abhāvato .Tatthapi yaṃ vattabbaṃ , taṃ cittayamake vuttaṃ ‘‘ na hi khaṇapaccuppanne uppajjitthāti atītavohāro atthī ’’ tiādinā .
Pavattivāravaṇṇanā niṭṭhitā .