Dasakavaṇṇanā
345. Iti
V3.210 navakavasena sāmaggirasaṃ dassetvā idāni dasakavasena dassetuṃ puna desanaṃ ārabhi .Tattha nāthakaraṇāti ‘‘ sanāthā , bhikkhave , viharatha mā anāthā , dasa ime , bhikkhave , dhammā nāthakaraṇā ’’ ti ( a . ni .10.18) evaṃ akkhātā attano patiṭṭhākarā dhammā .
Kalyāṇamittotiādīsu sīlādiguṇasampannā kalyāṇā assa mittāti kalyāṇamitto .
Te cassa ṭhānanisajjādīsu saha ayanato sahāyāti kalyāṇasahāyo .
Cittena ceva kāyena ca kalyāṇamittesu eva sampavaṅko onatoti kalyāṇasampavaṅko .
Suvaco
P3.1047 hotīti sukhena vattabbo hoti sukhena anusāsitabbo .
Khamoti gāḷhena pharusena kakkhaḷena vuccamāno khamati , na kuppati .
Padakkhiṇaggāhī anusāsanin ti yathā ekacco ovadiyamāno vāmato gaṇhāti , paṭippharati vā asuṇanto vā gacchati , evaṃ akatvā ‘‘ ovadatha , bhanteM3.230 , anusāsatha , tumhesu anovadantesu ko añño ovadissatī ’’ ti padakkhiṇaṃ gaṇhāti .Uccāvacānīti uccāni ca avacāni ca .
Kiṃ karaṇīyānīti kiṃ karomīti evaṃ vatvā kattabbakammāni .
Tattha uccakammāni nāma cīvarassa karaṇaṃ rajanaṃ cetiye sudhākammaṃ uposathāgāracetiyagharabodhiyagharesu kattabbanti evamādi .
Avacakammaṃ nāma pādadhovanamakkhanādikhuddakakammaṃ .
Tatrupāyāyāti tatrupagamanīyā .
Alaṃ kātun ti kātuṃ samattho hoti .
Alaṃ saṃvidhātun ti vicāretuṃ samattho .
Dhamme assa kāmo sinehoti dhammakāmo , tepiṭakaṃ buddhavacanaṃ piyāyatīti attho .
Piyasamudāhāroti parasmiṃ kathente sakkaccaṃ suṇāti , sayañca paresaṃ desetukāmo hotīti attho .
‘‘ Abhidhamme abhivinaye ’’ ti ettha dhammo abhidhammo , vinayo abhivinayoti catukkaṃ veditabbaṃ .
Tattha dhammoti suttantapiṭakaṃ .
Abhidhammoti satta pakaraṇāni .
Vinayoti ubhatovibhaṅgā .
Abhivinayoti khandhakaparivārā .
Atha vā suttantapiṭakampi abhidhammapiṭakampi dhammo eva .
Maggaphalāni abhidhammo .
Sakalaṃ vinayapiṭakaṃ vinayo .
Kilesavūpasamakāraṇaṃ abhivinayo .
Iti sabbasmimpi ettha dhamme abhidhamme vinaye abhivinaye ca .
Uḷārapāmojjoti bahulapāmojjo hotīti attho .
Kusalesu
V3.211 dhammesūti kāraṇatthe bhummaṃ , catubhūmakakusaladhammakāraṇā , tesaṃ adhigamatthāya anikkhittadhuro hotīti attho . 346. Kasiṇadasake sakalaṭṭhena kasiṇāni .
Tadārammaṇānaṃ dhammānaṃ khettaṭṭhena vā adhiṭṭhānaṭṭhena vā āyatanāni .
Uddhan ti upari gaganatalābhimukhaṃ .
Adhoti
P3.1048 heṭṭhā bhūmitalābhimukhaṃ .
Tiriyan ti khettamaṇḍalamiva samantā paricchinditvā .
Ekacco hi uddhameva kasiṇaṃ vaḍḍheti , ekacco adho , ekacco samantato .
Tena tena vā kāraṇena evaṃ pasāreti ālokamiva rūpadassanakāmo .
Tena vuttaṃ ‘‘ pathavīkasiṇameko sañjānāti uddhaṃ adho tiriyan ’’ ti .
Advayan ti idaṃ pana ekassa aññabhāvānupagamanatthaṃ vuttaṃ .
Yathā hi udakaṃ paviṭṭhassa sabbadisāsu udakameva hoti , na aññaṃ , evameva pathavīkasiṇaṃ pathavīkasiṇameva hotiM3.231 , natthi tassa añño kasiṇasambhedoti .
Esa nayo sabbattha .
Appamāṇan ti idaṃ tassa tassa pharaṇaappamāṇavasena vuttaṃ .
Tañhi cetasā pharanto sakalameva pharati , na ‘‘ ayamassa ādi , idaṃ majjhan ’’ ti pamāṇaṃ gaṇhātīti .Viññāṇakasiṇan ti cettha kasiṇugghāṭimākāse pavattaviññāṇaṃ .
Tattha kasiṇavasena kasiṇugghāṭimākāse kasiṇugghāṭimākāsavasena tattha pavattaviññāṇe uddhaṃ adho tiriyatā veditabbā .
Ayamettha saṅkhepo .
Kammaṭṭhānabhāvanānayena panetāni pathavīkasiṇādīni vitthārato visuddhimagge vuttāneva .
Akusalakammapathadasakavaṇṇanā
347. Kammapathesu kammāneva sugatiduggatīnaṃ pathabhūtattā kammapathā nāma .
Tesu pāṇātipāto adinnādānaṃ musāvādādayo ca cattāro brahmajāle vitthāritā eva .
Kāmesumicchācāroti ettha pana kāmesūti methunasamācāresu methunavatthūsu vā .
Micchācāroti ekantanindito lāmakācāro .
Lakkhaṇato pana asaddhammādhippāyena kāyadvārappavattā agamanīyaṭṭhānavītikkamacetanā kāmesumicchācāro .
Tattha agamanīyaṭṭhānaṃ nāma purisānaṃ tāva māturakkhitā , piturakkhitā , mātāpiturakkhitā , bhāturakkhitā , bhaginirakkhitā , ñātirakkhitā , gottarakkhitā , dhammarakkhitā , sārakkhā , saparidaṇḍāti māturakkhitādayo dasa .
Dhanakkītā , chandavāsinī , bhogavāsinī , paṭavāsinī , odapattakinī , obhatacumbaṭā , dāsī ca bhariyā ca , kammakārī ca bhariyā ca , dhajāhaṭā , muhuttikāti etā dhanakkītādayo dasāti vīsati .
Itthīsu pana dvinnaṃ
V3.212 sārakkhasaparidaṇḍānaṃ dasannañca dhanakkītādīnanti dvādasannaṃ itthīnaṃ aññe purisā .
Idaṃ agamanīyaṭṭhānaṃ nāma .
So panesa micchācāro sīlādiguṇarahite agamanīyaṭṭhāne appasāvajjo .
SīlādiguṇasampanneP3.1049 mahāsāvajjo .
Tassa cattāro sambhārā agamanīyavatthu , tasmiṃ sevanacittaṃ , sevanappayogo , maggenamaggappaṭipattiadhivāsananti .
Eko payogo sāhatthiko eva .
Abhijjhāyatīti abhijjhā , parabhaṇḍābhimukhī hutvā tanninnatāya pavattatīti attho .
Sā ‘‘ aho vata idaṃ mamassā ’’ ti evaṃ parabhaṇḍābhijjhāyanalakkhaṇā adinnādānaṃ viya appasāvajjā mahāsāvajjā ca .
Tassā dve sambhārā parabhaṇḍaṃ , attano pariṇāmanañca .
Parabhaṇḍavatthuke hiM3.232 lobhe uppannepi na tāva kammapathabhedo hoti , yāva ‘‘ aho vatīdaṃ mamassā ’’ ti attano na pariṇāmeti .
Hitasukhaṃ byāpādayatīti byāpādo .
So paraṃ vināsāya manopadosalakkhaṇo pharusāvācā viya appasāvajjo mahāsāvajjo ca .
Tassa dve sambhārā parasatto ca , tassa vināsacintā ca .
Parasattavatthuke hi kodhe uppannepi na tāva kammapathabhedo hoti , yāva ‘‘ aho vatāyaṃ ucchijjheyya vinasseyyā ’’ ti tassa vināsaṃ na cinteti .
Yathābhuccagahaṇābhāvena micchā passatīti micchādiṭṭhi .
Sā ‘‘ natthi dinnan ’’ tiādinā nayena viparītadassanalakkhaṇā .
Samphappalāpo viya appasāvajjā mahāsāvajjā ca .
Apica aniyatā appasāvajjā , niyatā mahāsāvajjā .
Tassā dve sambhārā vatthuno ca gahitākāraviparītatā , yathā ca taṃ gaṇhāti , tathābhāvena tassūpaṭṭhānanti .
Imesaṃ pana dasannaṃ akusalakammapathānaṃ dhammato koṭṭhāsato ārammaṇato vedanāto mūlatoti pañcahākārehi vinicchayo veditabbo .
Tattha dhammatoti etesu hi paṭipāṭiyā satta cetanādhammāva honti .
Abhijjhādayo tayo cetanāsampayuttā .
Koṭṭhāsatoti paṭipāṭiyā satta , micchādiṭṭhi cāti ime aṭṭha kammapathā eva honti , noV3.213 mūlāni .
Abhijjhābyāpādā kammapathā ceva mūlāni ca .
Abhijjhā hi mūlaṃ patvā lobho akusalamūlaṃ hoti .
Byāpādo doso akusalamūlaṃ hoti .
Ārammaṇatoti pāṇātipāto jīvitindriyārammaṇato saṅkhārārammaṇo hoti .
Adinnādānaṃ sattārammaṇaṃ vā saṅkhārārammaṇaṃ vā , micchācāro phoṭṭhabbavasena saṅkhārārammaṇo .
‘‘ Sattārammaṇo ’’ tipi eke .
Musāvādo sattārammaṇo vā saṅkhārārammaṇo vā , tathā pisuṇavācā .
Pharusavācā sattārammaṇāva .
Samphappalāpo diṭṭhasutamutaviññātavasena sattārammaṇo vā saṅkhārārammaṇoP3.1050 vā .
Tathā abhijjhā .
Byāpādo sattārammaṇova .
Micchādiṭṭhi tebhūmakadhammavasena saṅkhārārammaṇā .
VedanātotiM3.233 pāṇātipāto dukkhavedano hoti .
Kiñcāpi hi rājāno coraṃ disvā hasamānāpi ‘‘ gacchatha naṃ ghātethā ’’ ti vadanti , sanniṭṭhāpakacetanā pana dukkhasampayuttāva hoti .
Adinnādānaṃ tivedanaṃ .
Micchācāro sukhamajjhattavasena dvivedano .
Sanniṭṭhāpakacitte pana majjhattavedano na hoti .
Musāvādo tivedano .
Tathā pisuṇavācā .
Pharusavācā dukkhavedanā .
Samphappalāpo tivedano .
Abhijjhā sukhamajjhattavasena dvivedanā tathā micchādiṭṭhi .
Byāpādo dukkhavedano .
Mūlatoti pāṇātipāto dosamohavasena dvimūlako hoti .
Adinnādānaṃ dosamohavasena vā lobhamohavasena vā .
Micchācāro lobhamohavasena .
Musāvādo dosamohavasena vā lobhamohavasena vā tathā pisuṇavācā samphappalāpo ca .
Pharusavācā dosamohavasena .
Abhijjhā mohavasena ekamūlā .
Tathā byāpādo .
Micchādiṭṭhi lobhamohavasena dvimūlāti .Kusalakammapathadasakavaṇṇanā
Pāṇātipātā veramaṇi ādīni samādānasampattasamucchedavirativasena veditabbāni .
Dhammato pana etesupi paṭipāṭiyā satta cetanāpi vattanti viratiyopi .
Ante tayo cetanāsampayuttāva .
Koṭṭhāsatoti paṭipāṭiyā satta kammapathā eva , no mūlāni .
Ante tayo kammapathā ceva mūlāni
V3.214 ca .
Anabhijjhā hi mūlaṃ patvā alobho kusalamūlaṃ hoti .
Abyāpādo adoso kusalamūlaṃ .
Sammādiṭṭhi amoho kusalamūlaṃ .
Ārammaṇatoti pāṇātipātādīnaṃ ārammaṇāneva etesaṃ ārammaṇāni .
Vītikkamitabbatoyeva hi veramaṇī nāma hoti .
Yathā pana nibbānārammaṇo ariyamaggo kilese pajahati , evaṃ jīvitindriyādiārammaṇāpete kammapathā pāṇātipātādīni dussīlyāni pajahantīti veditabbā .
VedanātotiM3.234 sabbe sukhavedanā honti majjhattavedanā vā .
Kusalaṃ patvā hi dukkhavedanā nāma natthi .
Mūlatoti paṭipāṭiyā satta ñāṇasampayuttacittena viramantassa alobhaadosaamohavasena timūlāni honti , ñāṇavippayuttacittena viramantassa dvimūlāni .
Anabhijjhā ñāṇasampayuttacittena viramantassa dvimūlā , ñāṇavippayuttacittena ekamūlā .
Alobho pana attanāva attano mūlaṃ na hoti .
AbyāpādepiP3.1051 eseva nayo .
Sammādiṭṭhi alobhādosavasena dvimūlā evāti .
Ariyavāsadasakavaṇṇanā 348. Ariyavāsāti ariyā eva vasiṃsu vasanti vasissanti etesūti ariyavāsā .
Pañcaṅgavippahīnoti pañcahi aṅgehi vippayuttova hutvā khīṇāsavo avasi vasati vasissatīti tasmā ayaṃ pañcaṅgavippahīnatā , ariyassa vāsattā ariyavāsoti vutto .
Esa nayo sabbattha .
Evaṃ kho , āvuso , bhikkhu chaḷaṅgasamannāgato hotīti chaḷaṅgupekkhāya samannāgato hoti .
Chaḷaṅgupekkhā nāma keti ?
Ñāṇādayo .
‘‘ Ñāṇan ’’ ti vutte kiriyato cattāri ñāṇasampayuttacittāni labbhanti .
‘‘ Satatavihāro ’’ ti vutte aṭṭha mahācittāni .
‘‘ Rajjanadussanaṃ natthī ’’ ti vutte dasa cittāni labbhanti .
Somanassaṃ āsevanavasena labbhati .
Satārakkhena cetasāti khīṇāsavassa hi tīsu dvāresu sabbakālaṃ sati ārakkhakiccaṃ sādheti
V3.215 .
Tenevassa ‘‘ carato ca tiṭṭhato ca suttassa ca jāgarassa ca satataṃ samitaṃ ñāṇadassanaṃ paccupaṭṭhitaṃ hotī ’’ ti vuccati .Puthusamaṇabrāhmaṇānan ti bahūnaṃ samaṇabrāhmaṇānaṃ .
Ettha ca samaṇāti pabbajjupagatā .
Brāhmaṇāti bhovādino .
Puthupaccekasaccānīti bahūni pāṭekkasaccāni , idameva dassanaṃ saccaṃ , idameva dassanaṃ saccanti evaṃ pāṭiyekkaṃ gahitāni bahūni saccānīti attho .
Nunnānīti nihatāni .
Paṇunnānīti suṭṭhu nihatāni .
Cattānīti vissaṭṭhāni .
Vantānīti vamitāni .
Muttānīti chinnabandhanāni
M3.235 katāni .
Pahīnānīti pajahitāni .
Paṭinissaṭṭhānīti yathā na puna cittaṃ āruhanti , evaṃ paṭinissajjitāni .
Sabbāneva tāni gahitaggahaṇassa vissaṭṭhabhāvavevacanāni .Samavayasaṭṭhesanoti ettha avayāti anūnā .
Saṭṭhāti vissaṭṭhā .
Sammā avayā saṭṭhā esanā assāti samavayasaṭṭhesano .
Sammā vissaṭṭhasabbaesanoti attho .
Rāgā cittaṃ vimuttan tiādīhi maggassa kiccanipphatti kathitā .
Rāgo
P3.1052 me pahīnotiādīhi paccavekkhaṇāya phalaṃ kathitaṃ .Asekkhadhammadasakavaṇṇanā
Asekkhā sammādiṭṭhītiādayo sabbepi phalasampayuttadhammā eva .
Ettha ca sammādiṭṭhi , sammāñāṇanti dvīsu ṭhānesu paññāva kathitā .
Sammāvimuttīti iminā padena vuttāvasesā .
Phalasamāpattidhammā saṅgahitāti veditabbā .
‘‘ Ime kho , āvuso ’’ tiādi vuttanayeneva yojetabbaṃ .
Iti channaṃ dasakānaṃ vasena samasaṭṭhi pañhe kathento thero sāmaggirasaṃ dassesīti .
Dasakavaṇṇanā niṭṭhitā .
Pañhasamodhānavaṇṇanā
349. Idha
V3.216 pana ṭhatvā pañhā samodhānetabbā .
Imasmiñhi sutte ekakavasena dve pañhā kathitā .
Dukavasena sattati .
Tikavasena asītisataṃ .
Catukkavasena dvesatāni .
Pañcakavasena tiṃsasataṃ .
Chakkavasena bāttiṃsasataṃ .
Sattakavasena aṭṭhanavuti .
Aṭṭhakavasena aṭṭhāsīti .
Navakavasena catupaṇṇāsa .
Dasakavasena samasaṭṭhīti evaṃ sahassaṃ cuddasa pañhā kathitā .
Imañhi suttantaṃ ṭhapetvā tepiṭake buddhavacane añño suttanto evaṃ bahupañhapaṭimaṇḍito natthi .
Bhagavā imaṃ suttantaṃ ādito paṭṭhāya sakalaṃM3.236 sutvā cintesi –
‘‘ dhammasenāpati sāriputto buddhabalaṃ dīpetvā appaṭivattiyaṃ sīhanādaṃ nadati .
Sāvakabhāsitoti vutte okappanā na hoti , jinabhāsitoti vutte hoti , tasmā jinabhāsitaṃ katvā devamanussānaṃ okappanaṃ imasmiṃ suttante uppādessāmī ’’ ti .
Tato vuṭṭhāya sādhukāraṃ adāsi .
Tena vuttaṃ ‘‘ atha kho bhagavā vuṭṭhahitvā āyasmantaṃ sāriputtaṃ āmantesi , sādhu , sādhu , sāriputta , sādhu kho tvaṃ sāriputta , bhikkhūnaṃ saṅgītipariyāyaṃ abhāsī ’’ ti .Tattha saṅgītipariyāyan ti sāmaggiyā kāraṇaṃ .
Idaṃ vuttaṃ hoti –
‘‘ sādhu , kho tvaṃ , sāriputta , mama sabbaññutaññāṇena saṃsanditvā bhikkhūnaṃ sāmaggirasaṃ abhāsī ’’ ti .
Samanuñño satthā ahosīti anumodanena samanuñño ahosi .
Ettakena ayaṃ suttanto jinabhāsito nāma jāto .
Desanāpariyosāne imaṃ suttantaṃ manasikarontā te bhikkhū arahattaṃ pāpuṇiṃsūti .
Sumaṅgalavilāsiniyā dīghanikāyaṭṭhakathāya
Saṅgītisuttavaṇṇanā niṭṭhitā .