Anuyogadānappakāravaṇṇanā
161. Ekissā lokadhātuyāti dasasahassilokadhātuyā .
Tīṇi hi khettāni – jātikhettaṃ āṇākhettaṃ visayakhettaṃ .
Tattha jātikhettaṃ nāma dasasahassī lokadhātu .
Sā hi tathāgatassa mātukucchiṃ okkamanakāle nikkhamanakāle sambodhikāle dhammacakkappavattane āyusaṅkhārossajjane parinibbāne ca kampati .
Koṭisatasahassacakkavāḷaṃ pana āṇākhettaṃ nāma .
Āṭānāṭiyamoraparittadhajaggaparittaratanaparittādīnañhi ettha āṇā vattati .
Visayakhettassa pana parimāṇaṃ natthi , buddhānañhi ‘‘ yāvatakaṃ ñāṇaṃ , tāvatakaṃ ñeyyaṃ , yāvatakaṃ ñeyyaṃ tāvatakaṃ ñāṇaṃ , ñāṇapariyantikaṃ ñeyyaṃ , ñeyyapariyantikaṃ ñāṇan ’’ ti ( mahāni .55) vacanato avisayo nāma natthi .
Imesu
V3.73 pana tīsu khettesu ṭhapetvā imaṃ cakkavāḷaṃ aññasmiṃ cakkavāḷe buddhā uppajjantīti suttaṃ natthi , nuppañjantīti pana atthi .
Tīṇi piṭakāniP3.898 vinayapiṭakaṃ , suttantapiṭakaṃ abhidhammapiṭakaṃ .
Tisso saṅgītiyo mahākassapattherassa saṅgīti , yasattherassa saṅgīti , moggaliputtatissattherassa saṅgītīti .
Imā tisso saṅgītiyo āruḷhe tepiṭake buddhavacane ‘‘ imaṃ cakkavāḷaṃ muñcitvā aññattha buddhā uppajjantī ’’ ti suttaṃ natthi , nuppajjantīti pana atthi .Apubbaṃ acariman ti apure apacchā ekato nuppajjanti , pure vā pacchā vā uppajjantīti vuttaṃ hoti .
Tattha bodhipallaṅke ‘‘ bodhiṃ apatvā na uṭṭhahissāmī ’’ ti nisinnakālato paṭṭhāya yāva mātukucchismiṃ paṭisandhiggahaṇaṃ , tāva pubbeti na veditabbaṃ .
Bodhisattassa hi paṭisandhiggahaṇe dasasahassacakkavāḷakampaneneva khettapariggaho kato .
Aññassa buddhassa uppattipi nivāritā hoti .
Parinibbānato paṭṭhāya ca yāva sāsapamattāpi dhātuyo tiṭṭhanti , tāva pacchāti na veditabbaṃ .
Dhātūsu hi ṭhitāsu
M3.82 buddhāpi ṭhitāva honti .
Tasmā etthantare aññassa buddhassa uppatti nivāritāva hoti .
Dhātuparinibbāne pana jāte aññassa buddhassa uppatti na nivāritā .
Tipiṭakaantaradhānakathā
Tīṇi antaradhānāni nāma pariyattiantaradhānaṃ , paṭivedhaantaradhānaṃ , paṭipattiantaradhānanti .
Tattha pariyattīti tīṇi piṭakāni .
Paṭivedhoti saccappaṭivedho .
Paṭipattīti paṭipadā .
Tattha paṭivedho ca paṭipatti ca hotipi na hotipi .
Ekasmiñhi kāle paṭivedhakarā bhikkhū bahū honti , esa bhikkhu puthujjanoti aṅguliṃ pasāretvā dassetabbo hoti .
Imasmiṃyeva dīpe ekavāraṃ puthujjanabhikkhu nāma nāhosi .
Paṭipattipūrakāpi kadāci bahū honti , kadāci appā .
Iti paṭivedho ca paṭipatti ca hotipi na hotipi .
Sāsanaṭṭhitiyā pana pariyatti pamāṇaṃ .
Paṇḍito hi tepiṭakaṃ sutvā dvepi pūreti .
Yathā amhākaṃ bodhisatto āḷārassa santike pañcābhiññā satta ca samāpattiyo nibbattetvā nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiyā parikammaṃ pucchi , so na jānāmīti āha .
Tato udakassa santikaṃ gantvā adhigatavisesaṃ saṃsanditvā nevasaññānāsaññāyatanassa parikammaṃ pucchi , so ācikkhi , tassa vacanasamanantarameva mahāsatto taṃ jhānaṃ sampādesi , evamevaV3.74 paññavā bhikkhu pariyattiṃ sutvā dvepi pūreti .
Tasmā pariyattiyā ṭhitāya sāsanaṃ ṭhitaṃ hoti .
Yadā pana sā antaradhāyati , tadā paṭhamaṃ abhidhammapiṭakaṃ nassati .
Tattha paṭṭhānaṃ sabbapaṭhamaṃ antaradhāyati .
Anukkamena pacchā dhammasaṅgahoP3.899 , tasmiṃ antarahite itaresu dvīsu piṭakesu ṭhitesupi sāsanaṃ ṭhitameva hoti .
Tattha suttantapiṭake antaradhāyamāne paṭhamaṃ aṅguttaranikāyo ekādasakato paṭṭhāya yāva ekakā antaradhāyati , tadanantaraṃ saṃyuttanikāyo cakkapeyyālato paṭṭhāya yāva oghataraṇā antaradhāyati .
Tadanantaraṃ majjhimanikāyo indriyabhāvanato paṭṭhāya yāva mūlapariyāyā antaradhāyati .
Tadanantaraṃ dīghanikāyo dasuttarato paṭṭhāya yāva brahmajālā antaradhāyati .
Ekissāpi dvinnampi gāthānaṃ pucchā addhānaṃM3.83 gacchati , sāsanaṃ dhāretuṃ na sakkoti , sabhiyapucchā āḷavakapucchā viya ca .
Etā kira kassapabuddhakālikā antarā sāsanaṃ dhāretuṃ nāsakkhiṃsu .
Dvīsu pana piṭakesu antarahitesupi vinayapiṭake ṭhite sāsanaṃ tiṭṭhati .
Parivārakkhandhakesu antarahitesu ubhatovibhaṅge ṭhite ṭhitameva hoti .
Ubhatovibhaṅge antarahite mātikāyapi ṭhitāya ṭhitameva hoti .
Mātikāya antarahitāya pātimokkhapabbajjāupasampadāsu ṭhitāsu sāsanaṃ tiṭṭhati .
Liṅgaṃ addhānaṃ gacchati .
Setavatthasamaṇavaṃso pana kassapabuddhakālato paṭṭhāya sāsanaṃ dhāretuṃ nāsakkhi .
Paṭisambhidāpattehi vassasahassaṃ aṭṭhāsi .
Chaḷabhiññehi vassasahassaṃ .
Tevijjehi vassasahassaṃ .
Sukkhavipassakehi vassasahassaṃ .
Pātimokkhehi vassasahassaṃ aṭṭhāsi .
Pacchimakassa pana saccappaṭivedhato pacchimakassa sīlabhedato paṭṭhāya sāsanaṃ osakkitaṃ nāma hoti .
Tato paṭṭhāya aññassa buddhassa uppatti na nivāritā .
Sāsanaantarahitavaṇṇanā
Tīṇi parinibbānāni nāma kilesaparinibbānaṃ khandhaparinibbānaṃ dhātuparinibbānanti .
Tattha kilesaparinibbānaṃ bodhipallaṅke ahosi .
Khandhaparinibbānaṃ kusinārāyaṃ .
Dhātuparinibbānaṃ anāgate bhavissati .
Sāsanassa kira osakkanakāle imasmiṃ tambapaṇṇidīpe dhātuyo sannipatitvā mahācetiyaṃ gamissanti .
Mahācetiyato nāgadīpe rājāyatanacetiyaṃ .
Tato mahābodhipallaṅkaṃ gamissanti .
Nāgabhavanatopi devalokatopi brahmalokatopi dhātuyo mahābodhipallaṅkamevaV3.75 gamissanti .
Sāsapamattāpi dhātuyo na antarā nassissanti .
Sabbadhātuyo mahābodhipallaṅke rāsibhūtā suvaṇṇakkhandho viya ekagghanā hutvā chabbaṇṇarasmiyo vissajjessanti .
Tā dasasahassilokadhātuṃP3.900 pharissanti , tato dasasahassacakkavāḷadevatā sannipatitvā ‘‘ ajja satthā parinibbāti , ajja sāsanaṃ osakkati , pacchimadassanaṃ dāni idaṃ amhākan ’’ ti dasabalassa parinibbutadivasato mahantataraṃ kāruññaṃ karissanti .
Ṭhapetvā anāgāmikhīṇāsave avasesāM3.84 sakabhāvena sandhāretuṃ na sakkhissanti .
Dhātūsu tejodhātu uṭṭhahitvā yāva brahmalokā uggacchissati .
Sāsapamattāyapi dhātuyā sati ekajālā bhavissati .
Dhātūsu pariyādānaṃ gatāsu upacchijjissati .
Evaṃ mahantaṃ ānubhāvaṃ dassetvā dhātūsu antarahitāsu sāsanaṃ antarahitaṃ nāma hoti .
Yāva na evaṃ antaradhāyati , tāva acarimaṃ nāma hoti .
Evaṃ apubbaṃ acarimaṃ uppajjeyyuṃ , netaṃ ṭhānaṃ vijjati .
Kasmā pana apubbaṃ acarimaṃ nuppajjantīti ?
Anacchariyattā .
Buddhā hi acchariyamanussā .
Yathāha –
‘‘ ekapuggalo , bhikkhave , loke uppajjamāno uppajjati acchariyamanusso .
Katamo ekapuggalo ?
Tathāgato arahaṃ sammāsambuddho ’’ ti ( a . ni .1.172).
Yadi ca dve vā cattāro vā aṭṭha vā soḷasa vā ekato uppajjeyyuṃ , anacchariyā bhaveyyuṃ .
Ekasmiñhi vihāre dvinnaṃ cetiyānampi lābhasakkāro uḷāro na hoti .
Bhikkhūpi bahutāya na acchariyā jātā , evaṃ buddhāpi bhaveyyuṃ , tasmā nuppajjanti .
Desanāya ca visesābhāvato .
Yañhi satipaṭṭhānādibhedaṃ dhammaṃ eko deseti .
Aññena uppajjitvāpi sova desetabbo siyā , tato anacchariyo siyā .
Ekasmiṃ pana dhammaṃ desente desanāpi acchariyā hoti , vivādabhāvato ca .
Bahūsu hi buddhesu uppannesu bahūnaṃ ācariyānaṃ antevāsikā viya amhākaṃ buddho pāsādiko , amhākaṃ buddho madhurassaro lābhī puññavāti vivadeyyuṃ .
Tasmāpi evaṃ nuppajjanti .
Api cetaṃ kāraṇaṃ milindaraññāpi puṭṭhena nāgasenattherena vitthāritameva .
Vuttañhi tattha –
Bhante , nāgasena , bhāsitampi hetaṃ bhagavatā ‘‘ aṭṭhānametaṃ , bhikkhave , anavakāso , yaṃ ekissā lokadhātuyā dve arahanto sammāsambuddhā apubbaṃ acarimaṃ uppajjeyyuṃ , netaṃ ṭhānaṃ vijjatī ’’ ti .
Desayantā ca , bhante nāgasena , sabbepiP3.901 tathāgatā sattatiṃsa bodhipakkhiye dhamme desenti , kathayamānā ca cattāri ariyasaccāni kathenti , sikkhāpentāV3.76 ca tīsu sikkhāsu sikkhāpenti , anusāsamānā ca appamādappaṭipattiyaṃ anusāsanti .
Yadi , bhante nāgasena , sabbesampi tathāgatānaṃM3.85 ekā desanā ekā kathā ekasikkhā ekānusāsanī , kena kāraṇena dve tathāgatā ekakkhaṇe nuppajjanti .
Ekenapi tāva buddhuppādena ayaṃ loko obhāsajāto , yadi dutiyo buddho bhaveyya , dvinnaṃ pabhāya ayaṃ loko bhiyyosomattāya obhāsajāto bhaveyya , ovadamānā ca dve tathāgatā sukhaṃ ovadeyyuṃ , anusāsamānā ca sukhaṃ anusāseyyuṃ , tattha me kāraṇaṃ desehi , yathāhaṃ nissaṃsayo bhaveyyan ’’ ti .
Ayaṃ , mahārāja , dasasahassī lokadhātu ekabuddhadhāraṇī , ekasseva tathāgatassa guṇaṃ dhāreti , yadi dutiyo buddho uppajjeyya , nāyaṃ dasasahassī lokadhātu dhāreyya , caleyya , kampeyya , nameyya , oṇameyya , vinameyya , vikireyya , vidhameyya , viddhaṃseyya , na ṭhānamupagaccheyya .
Yathā , mahārāja , nāvā ekapurisasandhāraṇī bhaveyya , ekapurise abhirūḷhe sā nāvā samupādikā bhaveyya , atha dutiyo puriso āgaccheyya tādiso āyunā vaṇṇena vayena pamāṇena kisathūlena sabbaṅgapaccaṅgena , so taṃ nāvaṃ abhirūheyya , api nu sā , mahārāja , nāvā dvinnampi dhāreyyāti ?
Na hi , bhante , caleyya , kampeyya , nameyya , oṇameyya , vinameyya , vikireyya , vidhameyya , viddhaṃseyya , na ṭhānamupagaccheyya osīdeyya udaketi .
Evameva kho , mahārāja , ayaṃ dasasahassī lokadhātu ekabuddhadhāraṇī , ekasseva tathāgatassa guṇaṃ dhāreti , yadi dutiyo buddho uppajjeyya , nāyaṃ dasasahassī lokadhātu dhāreyya … pe … na ṭhānamupagaccheyya .
Yathā vā pana , mahārāja , puriso yāvadatthaṃ bhojanaṃ bhuñjeyya chādentaṃ yāva kaṇṭhamabhipūrayitvā , so dhāto pīṇito paripuṇṇo nirantaro tandīkato anoṇamitadaṇḍajāto punadeva tāvatakaṃ bhojanaṃ bhuñjeyya , api nu kho so , mahārāja , puriso sukhito bhaveyyāti ?
Na hi , bhanteM3.86 , sakiṃ bhuttova mareyyāti ;
evameva kho , mahārāja , ayaṃ dasasahassī lokadhātu ekabuddhadhāraṇīP3.902 … pe … na ṭhānamupagaccheyyāti .
Kiṃ nu kho , bhante nāgasena , atidhammabhārena pathavī calatīti ?
Idha , mahārāja , dveV3.77 sakaṭā ratanapūritā bhaveyyuṃ yāva mukhasamā , ekasmā sakaṭato ratanaṃ gahetvā ekasmiṃ sakaṭe ākireyyuṃ , api nu kho taṃ , mahārāja , sakaṭaṃ dvinnampi sakaṭānaṃ ratanaṃ dhāreyyāti ?
Na hi , bhante , nābhipi tassa phaleyya , arāpi tassa bhijjeyyuṃ , nemipi tassa opateyya , akkhopi tassa bhijjeyyāti .
Kiṃ nu kho , mahārāja , atiratanabhārena sakaṭaṃ bhijjatīti ?
Āma , bhante , ti .
Evameva kho , mahārāja , atidhammabhārena pathavī calati .
Apica , mahārāja , imaṃ kāraṇaṃ buddhabalaparidīpanāya osāritaṃ aññampi tattha atirūpaṃ kāraṇaṃ suṇohi , yena kāraṇena dve sammāsambuddhā ekakkhaṇe nuppajjanti .
Yadi , mahārāja , dve sammāsambuddhā ekakkhaṇe uppajjeyyuṃ , tesaṃ parisāya vivādo uppajjeyya ‘‘ tumhākaṃ buddho amhākaṃ buddho ’’ ti , ubhato pakkhajātā bhaveyyuṃ .
Yathā , mahārāja , dvinnaṃ balavāmaccānaṃ parisāya vivādo uppajjeyya ‘‘ tumhākaṃ amacco amhākaṃ amacco ’’ ti , ubhato pakkhajātā honti ;
evameva kho , mahārāja , yadi dve sammāsambuddhā ekakkhaṇe uppajjeyyuṃ , tesaṃ parisāya vivādo uppajjeyya ‘‘ tumhākaṃ buddho , amhākaṃ buddho ’’ ti , ubhato pakkhajātā bhaveyyuṃ , idaṃ tāva , mahārāja , ekaṃ kāraṇaṃ , yena kāraṇena dve sammāsambuddhā ekakkhaṇe nuppajjanti .
Aparampi , mahārāja , uttariṃ kāraṇaṃ suṇohi , yena kāraṇena dve sammāsambuddhā ekakkhaṇe nuppajjanti .
Yadi , mahārāja , dve sammāsambuddhā ekakkhaṇe uppajjeyyuṃ ,‘‘ aggo buddho ’’ ti yaṃ vacanaṃ , taṃ micchā bhaveyya ,‘‘ jeṭṭho buddho ’’ ti , seṭṭho buddhoti , visiṭṭho buddhoti , uttamo buddhoti , pavaro buddhoti , asamo buddhotiM3.87 , asamasamo buddhoti , appaṭimo buddhoti , appaṭibhāgo buddhoti , appaṭipuggaloP3.903 buddhoti yaṃ vacanaṃ , taṃ micchā bhaveyya .
Imampi kho tvaṃ , mahārāja , kāraṇaṃ atthato sampaṭiccha , yena kāraṇena dve sammāsambuddhā ekakkhaṇe nuppajjanti .
Apica kho , mahārāja , buddhānaṃ bhagavantānaṃ sabhāvapakati esā , yaṃ ekoyeva buddho loke uppajjati .
Kasmā kāraṇā ?
Mahantatāya sabbaññubuddhaguṇānaṃ , yaṃ aññampi , mahārāja , mahantaṃ hoti , taṃ ekaṃyeva hoti .
Pathavī , mahārāja , mahantī , sā ekāyeva .
Sāgaro mahanto , so ekoyeva .
Sineru girirājā mahanto , so ekoyeva .
Ākāso mahanto , so ekoyeva .
Sakko mahanto , so ekoyeva .
Māro mahantoV3.78 , so ekoyeva .
Mahābrahmā mahanto , so ekoyeva .
Tathāgato arahaṃ sammāsambuddho mahanto , so ekoyeva lokasmiṃ .
Yattha te uppajjanti , tattha aññesaṃ okāso na hoti .
Tasmā , mahārāja , tathāgato arahaṃ sammāsambuddho ekoyeva loke uppajjatīti .
Sukathito , bhante nāgasena , pañho opammehi kāraṇehīti ( mi . pa .5.1.1).Dhammassa cānudhamman ti navavidhassa lokuttaradhammassa anudhammaṃ pubbabhāgappaṭipadaṃ .
Sahadhammikoti sakāraṇo .
Vādānuvādoti vādoyeva .