Issues
Select Version
Visuddhimaggo(Dutiyo bhāgo)
Visuddhimaggo(Dutiyo bhāgo)

Rūpasattakasammasanakathā

Author: 注释—善巧 @ 小僧善巧

706. Rūpesu manasikārasattakaṃ rūpasattakaṃ , rūpadhammesu sattahākārehi manasi kārotīti attho .Evaṃ arūpasattakampi veditabbaṃ .
Imehi ākārehīti imehi ādānanikkhepanamanasikārādippakārehi , imehi vā yathāvuttakoṭṭhāsehi .Āropetvāti tilakkhaṇaṃ āropetvā .
Ādānanikkhepanatoti bhavassa gahaṇavissajjanato , jātito , maraṇato cāti attho .Vayovuḍḍhatthagāmitoti vayasā vuḍḍhassa atthagāmibhāvato , atthaṅgamato icceva attho .
Āhāratoti āhārahetuM2.406V2.381 , rūpassa paccayabhūtaāhāratoti attho .
Ayalohādibhūmipāsāṇādibhedaṃ vividhavaṇṇasaṇṭhānaṃ kammānapekkhaṃ sabhāvasiddhaṃ rūpaṃ dhammatārūpaṃ .Sattāti sattadhā sattahākārehi .Vipassatīti taṃ taṃ koṭṭhāsaṃ tilakkhaṇaṃ āropetvā vipassati sammasati .
‘‘ Bhārādānaṃ dukhaṃ loke ’’ ti vacanato khandhabhārassa ādito gahaṇanti katvā ‘‘ ādānanti paṭisandhī ’’ ti āha .
‘‘ Sabbeva nikkhipissanti , bhūtā loke samussayan ’’ ti ( dī . ni .2.220; saṃ . ni .1.186) pana vacanato khandhabhāranikkhepoti katvā ‘‘ nikkhepananti cutī ’’ ti vuttaṃ .
‘‘ Yo ciraṃ jīvati , so vassasatan ’’ ti ( dī . ni .2.7; saṃ . ni .1.145-146; a . ni .7.74) vacanato tato ūnādhikabhāvo appamāṇanti vuttaṃ ‘‘ ekaṃ vassasataṃ paricchinditvā ’’ ti .
Etthantare sabbe saṅkhārāti etasmiṃ ādānanikkhepantare pavattā sabbe bhūtupādāyarūpappabhedā saṅkhārā .Rūpadhammesu hi idaṃ sammasanavidhānanti .
‘‘ Aniccā ’’ ti gahitamattaṃ yuttito hadaye patiṭṭhāpanatthaṃ ‘‘ kasmā ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha uppādavayavattitoti uppajjanavasena , nirujjhanavasena ca pavattanato , ahutvā sambhavato hutvā vayūpagamanatoti attho .Vipariṇāmatoti santānassa purimuttaravisadisabhāvatoti vadanti .Taṃ vassasataparicchinne rūpe idaṃ sammasananti adhippāyeneva vuttaṃ siyā , jarāmaraṇena vipariṇāmetabbatoti attho .Asatipi dhammabhede avatthābhedo icchitabbo .Na hi uppādāvatthā eva bhaṅgāvatthāti yuttā .Tathā hi vuttaṃ ‘‘ jarāya ceva maraṇena cāti dvedhā pariṇāmapakatitāyā ’’ ti .Sabhāvavigamo eva vā ettha vipariṇāmo .Khaṇikatā tāvakālikatā .Niccasabhāvābhāvo eva niccapaṭikkhepo .Aniccadhammā hi teneva attano sabhāvena jānantānaṃ niccataṃ paṭikkhipanti nāma .
Yato na niccanti aniccaṃ , uppādakkhaṇe yadavatthā saṅkhārā , na tadavatthā ṭhitikkhaṇeti avatthantarappattiyā ñāyati tesaṃ kilamanākāroti āha ‘‘ ṭhitiyaṃ jarāya kilamantī ’’ ti , svāyamattho pākaṭajarāya veditabbo .Ye pana saṅkhārānaṃ ṭhitiṃ na sampaṭicchanti , tattha vattabbaṃ heṭṭhā vuttameva .Dhammānaṃ sabhāvo nāma duratikkamo jarānantaraṃ bhaṅgoti āha ‘‘ jaraṃ patvā avassaṃ bhijjantī ’’ ti .Tasmāti yasmā uppādajarābhaṅgavasenaM2.407 saṅkhārānaṃ nirantarabādhatā , tato ca nesaṃ dussahatāya dukkhamatā , tissannaṃ dukkhatānaṃ , saṃsāradukkhassa ca adhiṭṭhānatāya dukkhavatthutā , tasmā .Abhiṇha … pe … dukkhāti yojanā . ‘‘ Sukhapaṭikkhepato ’’ tiV2.382 idaṃ vuttanayameva .
Ṭhitiṃ mā pāpuṇantu , uppajjamānākāreneva pavattantūti adhippāyo .‘‘ Uppannā ’’ ti iminā uppādakkhaṇasamaṅgitā vuttā .Ṭhānappattā mā jīrantūti kasmā vuttaṃ , nanu atthato ṭhiti eva jarāti ?Saccametaṃ , jarāvasena pana yo kilamatho , so idha jarāggahaṇena gahitoti daṭṭhabbaṃ .Mā bhijjantūti niccataṃ āsīsati .Kassaci dhammissarassāpi bhagavato vasavattibhāvo natthi .Na hi lakkhaṇaññathattaṃ kenaci kātuṃ sakkā .Bhāvaññathattameva hi iddhivisayo .Suññā saṅkhārā tena tīsu ṭhānesu vasavattanākārena .Tasmāti vuttakāraṇaparāmasanaṃ .Suññatoti nivāsīkārakavedakaadhiṭṭhāyakavirahena tato suññato , na nissabhāvatoti ekaccaparikappitasabhāvasuññato .Assāmikatoti sāmibhūtassa kassaci abhāvato .Etena anattaniyataṃ dasseti .Avasavattitoti yathāvuttavasavattibhāvābhāvato .Attapaṭikkhepatoti paraparikappitassa attano paṭikkhipanato .‘‘ Suññato ’’ tiādinā hi dhammānaṃ bāhirakaparikappitaattaviraho vutto , iminā pana ataṃsabhāvato attā na hotīti .
707. Ettha ca ‘‘ uppādavayavattito ’’ tiādinā catūhi kāraṇehi aniccā ,‘‘ abhiṇhasampaṭipīḷanato ’’ tiādinā catūhi kāraṇehi dukkhā ,‘‘ suññato ’’ tiādinā catūhi kāraṇehi anattāti rūpadhamme niruḷhaṃ lakkhaṇattayaṃ pubbe attanā asallakkhitaṃ sallakkhetvā sammasanto taṃ tattha āropetīti vuccati .Tathā panānena ādānanikkhepanavasena sammasitattā āha ‘‘ rūpe tilakkhaṇaṃ āropetvā ’’ ti .
Tattha ca yasmā aniccalakkhaṇaggahaṇapubbakaṃ dukkhalakkhaṇaggahaṇaṃ , dukkhalakkhaṇaggahaṇapubbakaṃ vā anattalakkhaṇaggahaṇaṃ .Aniccalakkhaṇañcettha rūpabhedena dassiyamānaṃ yathoḷārikato dīpetabbanti taṃ vassasataparicchedena paṭhamaṃ dassentena vassasataṃ ṭhitassa ‘‘ dasa vā vīsati vā ’’ tiādināM2.408 vibhajitvā anukkamena yāvauddharaṇādikoṭṭhāsavasena rūpassa bhaṅgaṃ disvā tato ‘‘ aniccaṃ dukkhaṃ anattā ’’ ti tilakkhaṇāropanaṃ vayovuḍḍhatthaṅgamato sammasananti dassetuṃ ‘‘ tameva vassasatan ’’ tiādinā vayavasena rūpassa sammasanavidhi āraddho .Tattha yasmā oḷārikavasenevāyaṃ ādito rūpabhedo gayhati , tasmā na vassasataṃ samakoṭṭhāsavasena vibhattaṃ , majjhimāvatthāya vā tathārūpattā majjhimavaye ekaṃ vassaṃ vaḍḍhitaṃ .
Tadāti paṭhame vassadasake .Soti puggalo .
Capaloti anavaṭṭhitakiriyatāya taralo .Tena momūhabhāvato viseseti .Na hesa navamadasake viya momūhabhāvena mando , atha kho capalatāyāti .Tenāha ‘‘ kumārako ’’ ti .
Tatiye dasake maṃsapāripūriyā yathārahaṃ chavivaṇṇo vippasīdatīti āha ‘‘ vaṇṇāyatanaṃ vepullaṃ pāpuṇātī ’’ ti .
Catutthe dasake aṭṭhīnaṃ , nhārūnañca thirabhāvappattiyā balañca thāmo ca vepullaṃ pāpuṇāti .
Pañcame dasake yobbanamadassa dūrībhāvena yebhuyyena kilesatanutāya paññā yathārahaṃ suvisadā hoti .
Khiḍḍāya rati khiḍḍārati .Kapallikādinissayavisesena padīpassa suddhatādi viya nissayavisesena pañcamachaṭṭhadasakesu paññāya buddhihāniyo veditabbā .
Purato pabbhāro hoti kaṭisandhigīvāsandhīnaṃ vasena rassassāpi , pageva dīghassa .Pabbhāroti ca garubhāvena palambako .
Momūho hoti satipaññāvippavāsato .
Sayanabahulova hoti ṭhānādivasena sarīrabhāraṃ vahituṃ asakkonto .
709. Tiṇṇaṃ tiṇṇaṃ vassānan ti yebhuyyatāya vuttaṃ .Catuvassikopi hi eko koṭṭhāso hotīti .Dvisataṃ koṭṭhāse katvā ekekaayanavasenātipi veditabbaṃ .Vassāne pavattarūpanti sambandho .
TaṃM2.409 pana vassānaṃ dvidhā samattaṃ , na pubbe viya catumāsanti āha ‘‘ dvemāsan ’’ ti .Accantasaṃyoge cetaṃ upayogavacanaṃ .So pana vassāno utu sāvaṇapoṭṭhapādamāsā , assayujakattikamāsā sarado , migasiraphussamāsā hemanto , māghaphaggunamāsā sisiro , cittavesākhamāsā vasanto , jeṭṭhāsaḷhamāsā gimho utūti veditabbo .Cha koṭṭhāse katvāti dasadasanāṭikāvasena cha koṭṭhāse katvā .
710. Abhimukhaṃ purato kamanaṃ abhikkamo .Paṭinivattanavasena kamanaṃ paṭikkamo .Āmukhaṃ lokanaṃ ālokanaṃ .Vividhaṃ ito cito ca lokanaṃ vilokanaṃ .Hatthapādānaṃ saṅkucanaṃ samiñjanaṃ .Āyamanaṃ pasāraṇaṃ .
PāduddharaṇakāletiV2.384 dutiyapāduddharaṇakāle .Pādassāti uddhaṭapādassa .
Omattāti sattito hīnappamāṇā .Tenāha ‘‘ mandā ’’ ti .Itarāti tejovāyodhātuyo .Yathā pādassa uddharaṇaṃ sijjhati , tathā pavattacittasamuṭṭhānarūpesu ekaṃsato tejovāyodhātūnaṃ adhimattatā icchitabbā sallahukasabhāvatāya tāsaṃ .Tato eva ca itarāsaṃ omattatā garusabhāvattā .Taṃsambandhattā pana sesaṃ tisamuṭṭhānarūpaṃ taggatikameva hoti .Kāyavacīviññattipavattiyaṃ vāyopathavīadhimattatā imassa atthassa nidassananti daṭṭhabbaṃ .
Purato haraṇe , pacchato haraṇe ca uddharaṇe viya sallahukasabhāvarūpappavattīti tāsaṃyeva dvinnaṃ dhātūnaṃ adhimattatā icchitabbāti āha ‘‘ tathā atiharaṇavītiharaṇesū ’’ ti .
Yathā uddharaṇādīsu sallahukasabhāvattā pacchimānaṃ dvinnaṃ dhātūnaṃ kiccaṃ adhikaṃ hoti , itarāsaṃ hīnaṃ , evaṃ vossajjanādīsu tīsu garusabhāvattā purimānaṃ dvinnaṃ kiccaṃ adhikaṃ hoti , itarāsaṃ hīnanti dassento āha ‘‘ vossajjane ’’ tiādi .
Tadupādāyarūpānīti tā dhātuyo nissāya pavattaupādārūpāni .Etthevāti uddharaṇeyeva .Tenāha ‘‘ atiharaṇaṃ appatvā ’’ ti .
Itīti evaṃ .Tattha tatthāti tasmiṃ tasmiṃ uddharaṇādikoṭṭhāse .Pabbaṃ pabban tiādiM2.410 tesaṃ dhammānaṃ koṭṭhāsantarasaṅkarābhāvadassanaṃ .Taṭataṭāyantāti taṭataṭāyanti viya , tena nesaṃ pavattikkhaṇassa ittarataṃ dasseti .
711. Assāti sammasanassa .
Dārutiṇukkādīsūti dāruukkātiṇukkādīsu .
‘‘ Kiṃ andhabāla ekaghanaṃ satataṃ sabbadābhāviṃ ekanti maññasī ’’ ti adhippāyenāha ‘‘ kimettha manāpan ’’ ti .
Idampīti yadidaṃ telavaṭṭikkhayena padīpassa apaññāyanaṃ vuttaṃ , idampi .Aṅgulaṅgulantareti aṅguliyā mitaṃ aṅgulanti aṅgulappamāṇe padeseti attho .
Tantuno avayavalesabhūtaṃ paramasukhumabhāvappattaṃ aṃsuṃ sandhāyāha ‘‘ aṃsuṃ pana muñcitvā ’’ ti .
Tatthātiādi upamāsaṃsandanaṃ .Tattha kāmaṃ upameyye viya upamāyaṃ pākaṭo kālabhedo natthi , ekakoṭṭhāsagataṃ pana koṭṭhāsantaraṃ na pāpuṇātīti ettāvatā upamābhāvo veditabbo .Upamāyampi vā tāva yāvāti kālassa bhedamattā labbhatevāti tassā gahaṇe kālabhedavasenāpi upamā yojetabbā .