697. Soti yogāvacaro .Tassāti yathāvuttabhedassa aniccatādisammasanassa .Thirabhāvatthāyāti daḷhabhāvatthāya aniccādiākārassa punappunaṃ manasikāro viya bahulīkārabhāvato .Yaṃ taṃ bhagavatā etassa vibhaṅge aniccādisammasanaṃ vuttanti sambandho .Anulomikan ti ariyamaggādhigamassa anukūlaṃ .Khantin ti ñāṇakhantiṃ .Ñāṇañhi visayasabhāvaṃ ogāhetvā vavatthāne khamati sahatīti khantīti vuccati .Sammattaniyāman ti ariyamaggaṃ .So hi sammādiṭṭhiādisammattañceva anivattidhammatāya niyāmo cāti vuccati .
‘‘ Ādinā nayenā ’’ ti iminā ‘‘ pañcakkhandhe dukkhato passanto anulomikaṃ khantiṃ paṭilabhati , khandhānaṃ nirodho sukhaṃ nibbānanti passanto sammattaniyāmaṃ okkamatī ’’ ti ( paṭi . ma .3.38) evamādiko pāṭhaseso rogādipaṭipakkhayojanāvasena vitthāretabbo .‘‘ Khandhānaṃ nirodho niccaṃ nibbānan ’’ ti vacanena saṅkhārānaṃ dukkharogatādipaṭipakkho nibbānassa sukhārogyādibhāvo ‘‘ ādinā nayenā ’’ ti ettha nayaggahaṇena dīpitoti .Avaseso sabbo pāṭho pakāsito eva hotīti .
Kāmañcetaṃ
M2.394 cattārīsāya ākārehi sammasanaṃ anulomañāṇe bhāvetabbavidhānaṃ .Tenāha ‘‘ anulomañāṇaṃ vibhajantena … pe … vuttan ’’ ti , ito paṭṭhāya pana kataparicayasseva kiccāvahaṃ hotīti idhāpi vuttantīti daṭṭhabbaṃ .Tassāpīti na kevalaṃ kalāpasammasanasseva , atha kho yathādassitassa cattālīsappabhedassa aniccādisammasanassapi .Tañhi anulomikakhantipaṭilābhāya , sammattaniyāmokkamanāya ca saṃvattanato ekaṃsato icchitabbaṃ .Vuttañhi –
698. Ekekaṃ khandhaṃ aniccādisammasanassa vasena sammasatīti sambandho .Tassa pana sammasanassa pañcannaṃ khandhānaṃ sādhāraṇatāya ‘‘ ekekaṃ khandhan ’’ ti vuttaṃ .Anaccantikatāyāti accantikatābhāvato , asassatatāyāti attho .Sassatañhi accantikaṃ parāya koṭiyā abhāvato .Ādiantavantatāyāti pubbāparakoṭivantatāya , udayabbayadhammatoti attho .Aniccato sammasatīti sambandho .Esa nayo sabbattha .
Aniccatoti ca addhuvato .Etañhi na niccaṃ , khaṇikatāya asadābhāvitāya vā na iccaṃ na upagantabbanti aniccaṃ .
Uppādavayapaṭipīḷanatāyāti uppādena , vayena ca pati pati khaṇe khaṇe taṃsamaṅgino vibādhanasabhāvattā , tehi vā sayameva vibādhetabbattā .Udayabbayavanto hi dhammā abhiṇhaṃ tehi paṭipīḷitā eva honti , yā pīḷanā ‘‘ saṅkhāradukkhatā ’’ ti vuccati .Dukkhavatthutāyāti
M2.395 tividhassāpi dukkhassa , saṃsāradukkhassa ca adhiṭṭhānabhāvato .Paccayayāpanīyatāyāti yathārahaṃ paccayehi yāpetabbatāya .Rogamūlatāyāti mūlabyādhi viya anubandhabyādhīnaṃ mūlabhāvato , padadvayenāpi yāpyarogasadisatoti dasseti .Yāpyabyādhi hi rogo itaro ābādhoti .
Dukkhatāsūlayogitāyāti tividhadukkhatāsaṅkhātena rujjanena yujjatāya .Kilesāsucipaggharaṇatāyāti yathārahamārammaṇavasena , samannāgamavasena ca rāgādikilesāsucivissandanato .Ahutvā sambhavato uppattiyā uddhumātatā .
Antotudanatāyāti abbhantare tudanato .Dukkhavedanādayo viya hi ime saṅkhārā attabhāvassa abbhantaragatā eva udayabbayavasena tudanti .Ariyamaggasaṇḍāsena vinā nīharituṃ asakkuṇeyyatāya dunnīharaṇīyatā taṇhādiṭṭhābhinivesadaḷhabhāvato .
Aghan ti pāpaṃ viya ariyajanehi
V2.371 vigarahitabbaṃ .Sattānaṃ anatthajananato avaḍḍhiāvahaṃ , pāpassa ca vatthubhūtaṃ khandhapañcakanti āha ‘‘ vigaraha … pe … aghato ’’ ti .Aseribhāvajanakatāyāti paravasatājananato .Yathā gilāno aññehi saṃvesanavuṭṭhāpanādinā parapaṭibaddhasarīravuttiko aserī , evametepi aseribhāvajanakā .
Avasatāyāti avasavattanato .Yathā parosatanto puriso parassa vasaṃ na gacchati , evaṃ subhasukhādibhāvena vase vattetuṃ asakkuṇeyyato .Avidheyyatāyāti ‘‘ mā jīratha , mā mīyathā ’’ tiādinā vidhātuṃ asakkuṇeyyato .
Palujjanatāyāti byādhiādīhi pakārehi chijjanato vinassanato .Tehi eva vā ābyasanato .Byasanattho hi lokasaddo , pasaddo bhusattho daṭṭhabbo .Byādhiādīhi ca khandhānaṃ byasananti .
Byasanāvahabhāvena etīti īti , āgantukānaṃ akusalapakkhiyānaṃ byasanahetūnaṃ etaṃ adhivacanaṃ .Khandhā ca edisāti āha ‘‘ anekabyasanāvahatāya ītito ’’ ti .
Upaddavatīti upaddavo , anatthaṃ janento abhibhavati ajjhottharatīti attho , rājadaṇḍādīnaṃ etaṃ adhivacanaṃ .Khandhā ca edisāti vuttaṃ ‘‘ aviditānaṃ … pe … upaddavato ’’ ti .
Diṭṭhadhammikasamparāyikabhayāvahato , abhayapaṭipakkhato ca khandhā bhayanti āha ‘‘ sabbabhayānaṃ … pe … bhayato ’’ ti .
Bahiddhā ñātibyasanādīhi , ajjhattaṃ rāgādīhi anatthehi upasajjanaṭṭhena , upasaggasadisatāya
M2.396 ca upasaggo .Upasaggoti ca devatūpasaṃhāravasena pavatto byādhiādianattho .So atthakāmena muhuttampi na ajjhupekkhitabbo hoti .Tena vuttaṃ ‘‘ anekehi … pe … upasaggato ’’ ti .Dosūpasaṭṭhatāyāti ārammaṇato , sampayogato ca rāgādidosehi upetatāya .Lokadhammā lābhādihetukā anunayapaṭighā , tehi , byādhiādīhi ca anavaṭṭhitatā pacalitatā .
Upakkamenāti attano , parassa vā payogena .Sarasenāti sabhāvena .Pabhaṅgupagamanasīlatā bhiduratā .
Sabbāvatthanipātitāyāti rukkhaphalaṃ viya atitaruṇakālato paṭṭhāya sabbāsu avatthāsu nipatanasīlatāya .Anipatassapi sabbena sabbaṃ asāratāya thirabhāvassa abhāvatāya .Thirañhi dhuvaṃ nāma hoti .
Tāyituṃ rakkhituṃ asamatthatāya na tāyanoti atāyano , tabbhāvo atāyanatā .Tāṇāsīsāya upagatassa alabbhaneyyakhematā .
Dukkhabhītiyā upalīyanādhippāyena allīyituṃ .Dukkhanivattanaṃ leṇakiccaṃ .
Jātiādibhayānaṃ hiṃsanaṃ vidhamanaṃ bhayasārakattaṃ .
Yathāparikappitehīti paramatthato avijjamānehi bālehi parikappitappakārehi .Rittatāyāti vivittatāya , virahitatāyāti
V2.372 attho .Antosārābhāvo rittatā .Sā eva ca tucchatāti āha ‘‘ rittatāyeva tucchato ’’ ti .Appakattāti parittattā , lāmakattā vā .
Dhuvasārābhāvādīhi saddhiṃ attasārābhāvaṃ rittapadena vatvā nibbattitamattasārābhāvameva suññapadena dassetuṃ ‘‘ sāmi … pe … suññato ’’ ti vuttaṃ .
Yathā kenaci sāmiādilakkhaṇena attanā suññā ete , evaṃ sayampi ataṃsabhāvoti āha ‘‘ sayañca … pe … anattato ’’ ti .Na attāti hi anattāti .
Pavattidukkhatāyāti bhavapavattidukkhabhāvato .Bhavapavatti ca pañcannaṃ khandhānaṃ aniccādiākārena pavattanameva , so ca ādīnavo .Yathāha ‘‘ yaṃ , bhikkhave , pañcupādānakkhandhā aniccā dukkhā vipariṇāmadhammā .Ayaṃ , bhikkhave , pañcasu upādānakkhandhesu ādīnavo ’’ ti .Tenāha ‘‘ dukkhassa ca ādīnavatāyā ’’ ti .Ādīnan ti bhāvanapuṃsakaniddeso yathā ‘‘ ekamantan ’’ ti ( dī . ni .1.165), ativiya kapaṇanti attho .Bhusattho hi ayaṃ ā -kāro .
Yathā
M2.397 ‘‘ dvidhā chiddakaṃ vicchiddakan ’’ ti ettha dvi-saddassa atthe vi -saddo , evamidhāpīti āha ‘‘ dvedhā pariṇāmapakatitāya vipariṇāmadhammato ’’ ti .Vipariṇāmo ca viparītasabhāvāpatti .Dubbalatāyāti sarasabhiduratāya balābhāvato .Dubbalampi kiñci mudukammaññābhāvena duppadhaṃsiyā .Ime pana supadhaṃsiyā evāti āha ‘‘ pheggu viya sukhabhañjanīyatāya cā ’’ ti .
Aghassa pāpassa hetutā aghahetutā .Khandhapaṭibaddhameva hi sabbaṃ kibbisanti .
Ime rūpādayo sukhahetu , na dukkhahetūti janitavissāsānaṃ hananasīlatāya , khandhesu hi ‘‘ etaṃ mamā ’’ ti gāhavasena sattā byasanaṃ pāpuṇanti , vissāsaṃ vā hanantīti vissāsaghātino , tabbhāvato .
Vigatabhavatāyāti apagatavaḍḍhitāya .Vibhavataṇhā , vibhavadiṭṭhi ca vibhavo uttarapadalopena , tato vibhavato , pitusadisassa vā sabhāvahetuno vibhavato vināsato sambhūtatāya .
Āsavānaṃ ārammaṇādinā paccayabhāvo āsavapadaṭṭhānatā .
Bījādiko asādhāraṇo hetu , bhūtasalilādiko sādhāraṇo paccayo .Esa nayo ajjhattepi .Tehi samecca sambhūya kato saṅkhato .
Maccumārassa adhiṭṭhānabhāvena , kilesamārassa paccayabhāvena saṃvaḍḍhanato āmisabhūtatā , khandhāpi khandhānaṃ āmisabhūtā paccayabhāvena saṃvaḍḍhanato , tadantogadhā abhisaṅkhārā .Devaputtamārassa pana ‘‘ mametan ’’ ti adhimānavasena āmisabhāvoti khandhādimārānampi imesaṃ yathārahaṃ āmisabhūtatā vattabbā .
Dhammasaddo ‘‘ jātidhammānan ’’ tiādīsu ( ma . ni .3.373; paṭi . ma .1.33) viya pakatiattho
V2.373 ,‘‘ dhammapaṭisambhidā ’’ tiādīsu ( vibha .718 ādayo ) viya hetuattho cāti āha ‘‘ jātijarābyādhimaraṇapakatitāya , sokaparidevaupāyāsahetutāyā ’’ ti .Saṃkilesattaya ggahaṇena tadekaṭṭhānaṃ dasannaṃ kilesavatthūnampi saṅgaho daṭṭhabbo .Tadārammaṇāpi hi dhammā tadanativattanato saṃkilesikā eva .Tathā khuddā , taṇhā , jaṭādīsu sarīrassa , saṃkilesassa ca saṅgaho daṭṭhabbo .
Cattārīsāpi sammasanāni tīsu anupassanāsu antogadhānevāti tadantogadhabhāvaṃ dassetuṃ ‘‘ ettha hī ’’ tiādi vuttaṃ .Aniccānupassanāni sarūpato
M2.398 , pariyāyato ca aniccabhāvavibhāvanato .Esa nayo itaresupi .‘‘ Asārakato ’’ ti idaṃ niccasārābhāvavibhāvanaṃ .Ettāvatā kalāpato dhamme saṅgahetvā nayato sammasanamattaṃ dassitaṃ , na tāva anupadadhammavipassanā vihitāti ‘‘ sammasanārambhavidhānan ’’ ti .Vuttaṃ .