425. Dhammasabhāvapaṭivedho
M2.77 nāma paññāya āveṇiko sabhāvo , na tenassā koci vibhāgo labbhatīti āha ‘‘ dhammasabhāvapaṭivedhalakkhaṇena tāva ekavidhā ’’ ti .Lujjanapalujjanaṭṭhena loko vuccati vaṭṭaṃ , tappariyāpannatāya loke niyuttā , tattha vā viditāti lokiyā .Tattha apariyāpannatāya lokato uttarā uttiṇṇāti lokuttarā .
Lokuttarāpi
V2.73 hi maggasampayuttā bhāvetabbā .Vipassanāpariyāyopi tassā labbhatevāti lokuttara-ggahaṇaṃ na virujjhati .Attānaṃ ārammaṇaṃ katvā pavattehi saha āsavehīti sāsavā , ārammaṇakaraṇavasenapi natthi etissā āsavāti anāsavā .Ādi -saddena āsavavippayuttasāsavadukādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo .Nāmarūpavavatthānavasenāti nāmavavatthānavasena , rūpavavatthānavasena ca .Paṭhamaṃ nibbānadassanato dassanañca , nissayabhāvato sampayuttā dhammā bhavanti ettha , sayampi vā bhavati uppajjati na nibbānaṃ viya apātubhāvanti bhūmi cāti dassanabhūmi , paṭhamamaggo .Sesamaggattayaṃ pana yasmā paṭhamamaggena diṭṭhasmiṃyeva dhamme bhāvanāvasena uppajjati , na adiṭṭhapubbaṃ kiñci passati , tasmā bhāvanā ca yathāvuttenatthena bhūmi cāti bhāvanābhūmi .Tattha paññā dassanabhūmibhāvanābhūmivasena duvidhāti vuttā .
Sutādinirapekkhāya cintāya nibbattā cintāmayā .Evaṃ sutamayā , bhāvanāmayā ca .Mayasaddo paccekaṃ sambandhitabbo .
Āye vaḍḍhiyaṃ kosallaṃ āyakosallaṃ , apāye avaḍḍhiyaṃ kosallaṃ apāyakosallaṃ , upāye tassa tassa atthassa nibbattikāraṇe kosallaṃ upāyakosallan ti visuṃ visuṃ kosallapadaṃ sambandhitabbaṃ .Ajjhattaṃ abhiniveso paṭipajjanaṃ etissāti ajjhattābhinivesā .Evaṃ bahiddhābhinivesā , ubhayābhinivesā ca veditabbā .
426. Lokiyamaggasampayuttāti lokiyakusalacittuppādesu maggasampayuttā , visesato diṭṭhivisuddhiādivisuddhicatukkasaṅgahitamaggasampayuttā .
Samudāyesu pavattā samaññā tadekadesesupi vattatīti āha ‘‘ maggasampayuttā ’’ ti , paccekampi vā sammādiṭṭhiādīnaṃ maggasamaññāti katvā evaṃ vuttaṃ .
Dhammanānattābhāvepi
M2.78 padatthanānattamattena dukkaravacanaṃ hotīti vuttaṃ ‘‘ atthato panesā lokiyalokuttarāvā ’’ ti .Āsavavippayuttasāsavadukādīsupi vippayuttatādiggahaṇameva viseso , atthato lokiyalokuttarāva paññāti āha ‘‘ eseva nayo ’’ ti .
Ādi -saddena oghanīyaoghavippayuttaoghanīyādidukānaṃ saṅgaho daṭṭhabbo .Paṭhamajjhānikāni cattāri maggacittāni , tathā dutiyādijjhānikāni cāti evaṃ soḷasasu maggacittesu .Vipassanāpaññāya idha adhippetattā mahaggatapaññā na gahitā .
427. Attano cintāvasenāti tassa tassa anavajjassa atthassa sādhane paropadesena vinā
V2.74 attano upāyacintāvaseneva .Sutavasenāti yathāsutassa paropadesassa vasena .
Yathā tathā vāti parato upadesaṃ sutvā vā asutvā vā sayameva bhāvanaṃ anuyuñjantassa .‘‘ Appanāppattā ’’ ti idaṃ sikhāppattabhāvanāmayaṃ dassetuṃ vuttaṃ , na pana ‘‘ appanāppattāva bhāvanāmayā ’’ ti .
Yogavihitesūti paññāvihitesu paññāpariṇāmitesu upāyasampāditesu .Kammāyatanesūti ettha kammameva kammāyatanaṃ , kammañca taṃ āyatanañca ājīvānanti vā kammāyatanaṃ .Esa nayo sippāyatanesupi .Tattha duvidhaṃ kammaṃ hīnañca vaḍḍhakīkammādi , ukkaṭṭhañca kasivāṇijādi .Sippampi duvidhaṃ hīnañca naḷakārasippādi , ukkaṭṭhañca muddāgaṇanādi .Vijjāva vijjāṭṭhānaṃ .Taṃ dhammikameva nāgamaṇḍalaparittaphudhamanakamantasadisaṃ veditabbaṃ .Tāni panetāni ekacce paṇḍitā bodhisattasadisā manussānaṃ phāsuvihāraṃ ākaṅkhantā neva aññehi kariyamānāni passanti , na vā katāni uggaṇhanti , na kathentānaṃ suṇanti .Atha kho attano dhammatāya cintāya karonti , paññavantehi attano dhammatāya cintāya katānipi aññehi uggaṇhitvā karontehi katasadisāneva honti .
Kammassakatan ti ‘‘ idaṃ kammaṃ sattānaṃ sakaṃ , idaṃ no sakan ’’ ti evaṃ jānanañāṇaṃ .Saccānulomikan ti vipassanāñāṇaṃ .Taṃ hi saccapaṭivedhassa anulomanato ‘‘ saccānulomikan ’’ ti vuccati .Idānissa pavattanākāraṃ dassetuṃ ‘‘ rūpaṃ aniccanti vā ’’ tiādi vuttaṃ .Tattha vā -saddena aniyamatthena dukkhānattalakkhaṇānipi
M2.79 gahitānevāti daṭṭhabbaṃ nānantariyakabhāvato .Yaṃ hi aniccaṃ , taṃ dukkhaṃ .Yaṃ dukkhaṃ , tadanattāti .Yaṃ evarūpin ti yaṃ evaṃ heṭṭhā niddiṭṭhasabhāvaṃ .Anulomikaṃ khantin tiādīni paññāvevacanāni .Sā hi heṭṭhā vuttānaṃ kammāyatanādīnaṃ apaccanīkadassanena anulomanato , tathā sattānaṃ hitacariyāya maggasaccassa , paramatthasaccassa , nibbānassa ca avilomanato anulometīti anulomikā .Sabbānipi etāni kāraṇāni khamati daṭṭhuṃ sakkotīti khanti .Passatīti diṭṭhi .Rocetīti ruci .Munātīti muti .Pekkhatīti pekkhā .Te ca kammāyatanādayo dhammā etāya nijjhāyamānā nijjhānaṃ khamantīti dhammanijjhānakhanti .Parato asutvā paṭilabhatīti aññassa upadesavacanaṃ asutvā sayameva cintento paṭilabhati .Ayaṃ vuccatīti ayaṃ cintāmayā paññā nāma vuccati .Sā panesā abhiññātānaṃ bodhisattānameva uppajjati .TatthāpiV2.75 saccānulomikañāṇaṃ dvinnaṃyeva bodhisattānaṃ antimabhavikānaṃ , sesapaññā sabbesampi pūritapāramīnaṃ mahāpaññānaṃ uppajjati .Parato sutvā paṭilabhatīti kammāyatanādīni parena kariyamānāni vā katāni vā disvāpi parassa kathayamānassa vacanaṃ sutvāpi ācariyasantike uggahetvāpi paṭiladdhā sabbā parato sutvāva paṭiladdhā nāmāti veditabbā .Samāpannassāti samāpattisamaṅgissa , nidassanamattañcetaṃ .Vipassanāmaggapaññā idha ‘‘ bhāvanāmayā paññā ’’ ti adhippetā .
Sāti ‘‘ parittārammaṇā mahaggatārammaṇā ’’ ti ( vibha .753) vuttapaññā .Lokiyavipassanāti lokiyavipassanāpaññā .
Sā lokuttaravipassanāti yā nibbānaṃ ārabbha pavattā appamāṇārammaṇā paññā vuttā , sā lokuttaravipassanāti maggapaññaṃ sandhāyāha .Sā hi saṅkhārānaṃ aniccatādiṃ agaṇhantīpi vipassanākiccapāripūriyā , nibbānassa vā tathalakkhaṇaṃ visesato passatīti vipassanāti vuccati .Gotrabhuñāṇaṃ pana kiñcāpi appamāṇārammaṇaṃ , maggassa pana āvajjanaṭṭhāniyattā na vipassanāvohāraṃ labhati .
Ayanti etāya sampattiyoti āyo , vuddhi .
Tattha kosallan ti tasmiṃ anatthahāniatthuppattilakkhaṇe āye kosallaṃ kusalatā nipuṇatā .
Taṃ
M2.80 pana ekantikaṃ āyakosallaṃ pāḷivaseneva dassetuṃ ‘‘ ime dhamme ’’ tiādi vuttaṃ .Tattha idaṃ vuccatīti yā imesaṃ akusaladhammānaṃ anuppattipahānesu , kusaladhammānañca uppattiṭṭhitīsu paññā , idaṃ āyakosallaṃ nāmāti vuccati .
Vuddhilakkhaṇā āyato apetattā apāyo , avuddhi .
Tattha kosallan ti tasmiṃ atthahānianatthuppattilakkhaṇe apāye kosallaṃ kusalatā apāyakosallaṃ .
Tampi pāḷivaseneva dassetuṃ ‘‘ ime dhamme ’’ tiādi vuttaṃ .Tattha idaṃ vuccatīti yā imesaṃ kusaladhammānaṃ anuppajjananirujjhanesu , akusaladhammānaṃ vā uppattiṭṭhitīsu paññā , idaṃ apāyakosallaṃ nāmāti vuccati .Āyakosallaṃ tāva paññā hotu , apāyakosallaṃ kathaṃ paññā nāma jātāti ?Evaṃ maññati ‘‘ apāyuppādanasamatthatā apāyakosallaṃ nāma siyā ’’ ti , taṃ pana tassa matimattaṃ .Kasmā ?Paññavā eva hi ‘‘ mayhaṃ evaṃ manasi karoto anuppannā kusalā dhammā nuppajjanti , uppannā
V2.76 nirujjhanti .Anuppannā akusalā dhammā uppajjanti , uppannā pavaḍḍhantī ’’ ti pajānāti , so evaṃ ñatvā anuppanne akusale na uppādeti , uppanne pajahati .Anuppanne kusale uppādeti , uppanne bhāvanāpāripūriṃ pāpeti .Evaṃ apāyakosallampi paññā evāti .Sabbatthāti sabbesu .Tesaṃ tesaṃ dhammānan ti sattānaṃ taṃtaṃhitasukhadhammānaṃ .Taṅkhaṇappavattan ti accāyike kicce vā bhaye vā uppanne tassa tikicchanatthaṃ tasmiṃyeva khaṇe pavattaṃ .Ṭhānena uppatti etassa atthīti ṭhānuppattikaṃ , ṭhānaso eva uppajjanakaṃ .
Tatrupāyāti tatra tatra karaṇīye upāyabhūtā .
Gahetvāti ‘‘ idaṃ rūpaṃ , ettakaṃ rūpan ’’ tiādinā pariggaṇhanavasena gahetvā .
Ubhayaṃ gahetvāti ‘‘ ajjhattaṃ bahiddhā ’’ ti ubhayaṃ anupubbato pariggahetvā .Atha vā ‘‘ yaṃ kiñci samudayadhammaṃ , sabbaṃ taṃ nirodhadhamman ’’ ti ekappahāreneva sabbepi pañcakkhandhe avibhāgena pariggahetvā .Ayaṃ pana tikkhavipassakassa mahāpuññassa bhikkhuno vipassanābhiniveso .
428. Dukkhasaccaṃ ārabbhāti dukkhasaccaṃ ārammaṇaṃ katvā , tappaṭicchādakasammohavidhaṃsanavasena ca pavattaṃ ñāṇaṃ dukkhe ñāṇaṃ .
Dukkhasamudayaṃ ārabbhāti
M2.81 etthāpi eseva nayo .Tathā sesapadadvayepi .Paccavekkhaṇañāṇaṃ hi catusaccaṃ ārabbha pavattañāṇaṃ nāma , tatiyaṃ pana maggañāṇaṃ , itarasaccāni vipassanāñāṇanti pākaṭameva .‘‘ Atthādīsu pabhedagatāni ñāṇānī ’’ ti saṅkhepena vuttamatthaṃ pāḷivaseneva vivarituṃ ‘‘ vuttañhetan ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha atthe ñāṇaṃ atthapaṭisambhidāti yaṃ atthappabhedassa sallakkhaṇavibhāvanavavatthānakaraṇasamatthaṃ atthe pabhedagataṃ ñāṇaṃ , ayaṃ atthapaṭisambhidā nāma .Sesapadesupi eseva nayo .
Dhammappabhedassa hi sallakkhaṇavibhāvanavavatthānakaraṇasamatthaṃ dhamme pabhedagataṃ ñāṇaṃ dhammapaṭisambhidā .
Niruttippabhedassa sallakkhaṇavibhāvanavavatthānakaraṇasamatthaṃ niruttābhilāpe pabhedagataṃ ñāṇaṃ niruttipaṭisambhidā .
Paṭibhānappabhedassa sallakkhaṇavibhāvanavavatthānakaraṇasamatthaṃ paṭibhāne pabhedagataṃ ñāṇaṃ paṭibhānapaṭisambhidā .Niruttipaṭibhānappabhedā tabbisayānaṃ atthādīnaṃ paccayuppannatādibhedehi bhinditvā veditabbā .
Nibbānampi
V2.77 sampāpakahetuanusārena arīyati , adhigammatīti attho .‘‘ Yaṃ kiñci paccayasambhūtan ’’ ti etena saccahetudhammapaccayākāravāresu āgatāni dukkhādīni gahitāni .Saccapaccayākāravāresu nibbānaṃ , pariyattivāre bhāsitattho , abhidhammabhājanīye vipāko , kiriyā cāti evaṃ pāḷiyaṃ vuttānaṃ eva vasena pañca atthā veditabbā .Dahatīti vidahati , nibbattakahetuādīnaṃ sādhāraṇametaṃ nibbacanaṃ .Tadatthaṃ pana vibhāvetuṃ ‘‘ pavatteti vā sampāpuṇituṃ vā detī ’’ ti vuttaṃ .Tesu purimo attho maggavajjesu daṭṭhabbo .Bhāsitampi hi avabodhanavasena atthaṃ pavatteti , maggo pana nibbānaṃ pāpetīti tasmiṃ pacchimo attho .Nibbānaṃ hi pattabbo attho , bhāsitattho ñāpetabbo attho , itaro nibbattetabbo atthoti evaṃ tividho hoti .
‘‘ Yo koci phalanibbattako hetū ’’ ti etena saccahetudhammapaccayākāravāresu āgatāni samudayādīni gahitāni , saccapaccayākāravāresu maggo , pariyattivāre bhāsitaṃ , abhidhammabhājanīye kusalākusalanti evaṃ pāḷiyaṃ vuttānaṃ eva vasena pañca dhammā veditabbā .Tattha
M2.82 maggo sampāpako , bhāsitaṃ ñāpako , itaraṃ nibbattakoti evaṃ tividho hetu veditabbo .Ettha ca kiriyānaṃ avipākatāya dhammabhāvo na vutto .Yadi evaṃ vipākā na hontīti atthabhāvopi na vattabbo ?Na , paccayuppannabhāvato .Evaṃ sati kusalākusalānampi atthabhāvo āpajjatīti ce ?Nāyaṃ doso appaṭisiddhattā .Vipākassa pana padhānahetutāya pākaṭabhāvato dhammabhāvo eva tesaṃ vutto .Kiriyānaṃ paccayabhāvato dhammabhāvo āpajjatīti ce ?Nāyaṃ doso appaṭisiddhattā .Kammaphalasambandhassa pana hetubhāvassābhāvato dhammabhāvo na vutto .Apica ‘‘ ayaṃ imassa paccayo , ayaṃ paccayuppanno ’’ ti etaṃ bhedamakatvā kevalaṃ kusalākusale , vipākakiriyādhamme ca paccavekkhantassa dhammatthapaṭisambhidā hontīti tesaṃ atthadhammatā na vuttāti daṭṭhabbaṃ .Ayameva hi atthoti yvāyaṃ atthadhammānaṃ pañcadhā vibhajanavasena attho vutto , ayameva abhidhamme vibhajitvā dassitoti sambandho .
‘‘ Dhammaniruttābhilāpe ’’ ti ettha dhamma-saddo sabhāvavācakoti katvā āha ‘‘ sabhāvaniruttī ’’ ti , aviparītaniruttīti attho .Tenāha ‘‘ abyabhicārī vohāro ’’ ti , tassa tassa atthassa bodhane paṭiniyatasambandho saddavohāroti attho .
Tadabhilāpeti tassa sabhāvaniruttisaññitassa
V2.78 abyabhicārivohārassa abhilāpane .Sā panāyaṃ sabhāvanirutti māgadhabhāsā .Atthato nāmapaññattīti ācariyā .Apare pana yadi sabhāvanirutti paññattisabhāvā , evaṃ sati paññatti abhilapitabbā , na vacananti āpajjati .Na ca vacanato aññaṃ abhilapitabbaṃ uccāretabbaṃ atthi .Atha phassādivacanehi bodhetabbaṃ abhilapitabbaṃ , evañca sati atthadhammānampi bodhetabbattā tesampi niruttibhāvo āpajjati .Phassoti ca sabhāvanirutti , phassaṃ phassāti na sabhāvaniruttīti dassitovāyamattho .Na ca avacanaṃ evaṃpakāraṃ atthi .Tasmā vacanabhūtāya eva tassā sabhāvaniruttiyā abhilāpe uccāraṇeti attho daṭṭhabbo .
Taṃ sabhāvaniruttisaddaṃ ārammaṇaṃ katvā paccavekkhantassa tasmiṃ sabhāvaniruttābhilāpe pabhedagataṃ ñāṇaṃ niruttipaṭisambhidā ,‘‘ evamayaṃ niruttipaṭisambhidā saddārammaṇāM2.83 nāma jātā , na paññattiārammaṇā ’’ ti ( vibha . aṭṭha .718) ca aṭṭhakathāyaṃ vuttattā niruttisaddārammaṇāya sotaviññāṇavīthiyā parato manodvāre niruttipaṭisambhidā pavattatīti vadanti .‘‘ Niruttipaṭisambhidā paccuppannārammaṇā ’’ ti ( vibha .749) ca vacanasaddaṃ gahetvā pacchā jānanaṃ sandhāya vuttanti .Evaṃ pana aññasmiṃ paccuppannārammaṇe aññaṃ paccuppannārammaṇaṃ vuttanti āpajjati .Yathā pana dibbasotañāṇaṃ manussādisaddabhedanicchayassa paccayabhūtaṃ taṃtaṃsaddavibhāvakaṃ , evaṃ sabhāvāsabhāvaniruttinicchayassa paccayabhūtaṃ paccuppannasabhāvaniruttisaddārammaṇaṃ taṃvibhāvakaṃ ñāṇaṃ niruttipaṭisambhidāti vuccamāne na koci pāḷivirodho .‘‘ Taṃ sabhāvaniruttisaddaṃ ārammaṇaṃ katvā paccavekkhantassā ’’ ti ca ‘‘ paccuppannasaddārammaṇaṃ paccavekkhaṇaṃ pavattentassā ’’ ti na nasakkā vattuṃ .Tañhi ñāṇaṃ sabhāvaniruttiṃ vibhāventameva taṃtaṃsaddapaccavekkhaṇānantaraṃ taṃtaṃpabhedanicchayahetubhāvato niruttiṃ bhindantaṃ paṭivijjhantameva uppajjatīti pabhedagatampi hotīti .Sabbattha ñāṇan ti sabbasmiṃ visaye ñāṇaṃ , sabbampi ñāṇanti adhippāyo .Tenāha ‘‘ ñāṇārammaṇaṃ ñāṇan ’’ ti .Sabbatthāti vā sabbesu atthādīsu , tīsu , catūsupi vā pavattattā , kusalakiriyābhūtāya paṭibhānapaṭisambhidāya dhammatthabhāvato tīsu eva vā pavattattā ‘‘ sabbattha ñāṇan ’’ ti vuttaṃ .Tenāha ‘‘ yathāvuttesu vā ’’ tiādi .Tattha sagocarakiccādivasenāti sagocarassa , kiccādikassa ca vasena ‘‘ idaṃ ñāṇaṃ idaṃ nāma ārammaṇaṃ katvā pavattaṃ iminā nāma
V2.79 kiccenā ’’ ti jānanaṃ .Ādi -saddena lakkhaṇapaccupaṭṭhānapadaṭṭhānabhūmiādīnaṃ saṅgaho .Tenevāha ‘‘ imāni ñāṇāni idamatthajotakānī ’’ tiādi . 429. Pabhedaṃ gacchantīti anekabhedabhinnesu ārammaṇesu tesaṃ yāthāvato taṃtaṃpabhedāvabodhanasamatthataṃ upagacchanti .
Mahāsāvakānañca asekkhabhūmiyaṃ pabhedaṃ gatāti sāmaññavidhinā dassitamatthaṃ apavādena nivattetuṃ ānandatthera -ggahaṇaṃ kataṃ .
Etā paṭisambhidā .
Sekkhabhūmiyaṃ pabhedagamanaṃ appavisayaṃ , asekkhabhūmiyaṃ bahuvisayanti āha ‘‘ adhigamo nāma arahattappattī ’’ ti , sātisayaṃ vā adhigamaṃ sandhāya evaṃ vuttaṃ .Sekkhena pattānampi hi imāsaṃ arahattappattiyā visadabhāvādhigamoti
M2.84 .Pubbayogo viya pana arahattappatti arahatopi paṭisambhidāvisadatāya paccayo na na hotīti pañcannampi yathāyogaṃ sekkhāsekkhapaṭisambhidāvisadatāya kāraṇatā yojetabbā .Atthadhammādīnaṃ anavasesasaṅgaṇhanato buddhavacanavisayā eva pariyattiādayo dassitā .Pāḷiyā sajjhāyo pariyāpuṇanaṃ , tadatthasavanaṃ savanaṃ , parito sabbaso ñātuṃ icchā paripucchāti āha ‘‘ pāḷiaṭṭhakathādīsu gaṇṭhipadaatthapadavinicchayakathā ’’ ti , padatthato , adhippāyato ca duviññeyyaṭṭhānaṃ vitthārato sanniṭṭhānakathāti attho .Yassa hi padassa attho duviññeyyo , taṃ gaṇṭhipadaṃ , yassa adhippāyo duviññeyyo , taṃ atthapadaṃ .Ādi -saddena khandhādipaṭisaṃyutte kathāmagge saṅgaṇhāti .Bhāvanānuyogasahitaṃ gataṃ , paccāgatañca etassa atthīti gatapaccāgatiko , tassa bhāvo , tena gatapaccāgatikabhāvena .Vasanaṭṭhānato yāva gocaragāmo , tato ca yāva vasanaṭṭhānaṃ kammaṭṭhānānuyuttoti attho .Yāva anulomagotrabhusamīpan ti saṅkhārupekkhāñāṇamāha .Tañhi tesaṃ samīpappavattaṃ .
Satthesūti anavajjesu sattānaṃ hitasukhāvahesu ganthesu .Tathā sippāyatanesūti etthāpi .
Pubbakāle ekasatarājūnaṃ desabhāsā ekasatavohārā .
Dhammapade ( dha . pa .1 ādayo ) yamakavaggo opammavaggoti vadanti , mūlapaṇṇāse ( ma . ni .1.325 ādayo ;439 ādayo ) yamakavaggo opammavaggo evāti apare .
Sutapaṭibhānabahulānan ti bahussutānaṃ paṭibhānavantānaṃ .
Sabbānīti
V2.80 pubbe vuttāni pañca , pacchā vuttāni aṭṭhapi vā .Sekkhaphalavimokkhapariyosāne bhavā sekkhaphalavimokkhantikā .
Ṭhānāṭhānañāṇabalādīni sabbabuddhaguṇesu sakiccato pākaṭatarānīti vuttaṃ ‘‘ dasa balāni viyā ’’ ti , aññe vā sabbaññutaññāṇādayopi sabbe bhagavato guṇavisesā asekkhaphalavimokkhantikā eva .