732. Imāya udayabbayānupassanāsaṅkhātāya taruṇavipassanāya vasena , na āraddhavipassanānaṃ bhaṅgānupassanādisaṅkhātāya taruṇavipassanāya , nāpi nibbidānupassanādisaṅkhātāya
V2.401 balavavipassanāya vasenāti attho .Na hi tadā vipassanupakkilesā uppajjantīti .Āraddhavipassakassāti ca āraddhavipassakassevāti eva-kāro luttaniddiṭṭho .Tenāha ‘‘ vipassanupakkilesā hī ’’ tiādi .Diṭṭhigāhādivatthubhāvena vipassanaṃ upakkilesantīti vipassanupakkilesā .‘‘ Ariyasāvakassā ’’ ti idaṃ ukkaṭṭhaniddesena vuttaṃ balavavipassanāpattassāpi anuppajjanato .Vippaṭipannakassāti sīlavipattiādivasena yathā tathā vippaṭipannakassa .Tassa pana paṭipattiyā garahitabbataṃ dassento ‘‘ vippaṭipannakassā ’’ ti āha .Ca -saddo uparipadadvayepi yojetabbo .Nikkhittakammaṭṭhānassāti vipassanaṃ ārabhitvā antarā vosānaṃ āpannassa .Kusītapuggalassāti sīlasampannasseva kosajjena bhāvanaṃ ananuyuñjantassa .Atha vā vippaṭipannakassāti vipassanābhāvanāsaṅkhātāya sammāpaṭipattiyā abhāvena vigarahitapaṭipattikassa .Vipassanāpaṭipattiyeva hi sasambhārā pubbabhāge sammāpaṭipatti , tadaññā vippaṭipatti , sā ca tattha nikkhittadhurassa hoti .Nikkhittadhuratā ca kosajjenāti vuttaṃ ‘‘ nikkhittakammaṭṭhānassa kusītapuggalassā ’’ ti .
Yuttappayuttassāti yogena ñāṇena bhāvanamanuyuñjantassa .Sā pana yuttappayuttatā samathavasenāpi hotīti āha ‘‘ āraddhavipassakassā ’’ ti .Uppajjantiyeva na nuppajjanti aññathā maggāmaggañāṇasseva asambhavato .
Obhāsādīsu ‘‘ ariyadhammo ’’ ti pavattaṃ uddhaccaṃ vikkhepo dhammuddhaccaṃ , tena dhammuddhaccena vipassanāvīthito ukkamanena virūpaṃ gahitaṃ pavattitaṃ mānasaṃ dhammuddhaccaviggahitamānasaṃ .
Obhāso dhammoti kāraṇūpacārenāha , īdisaṃ obhāsaṃ vissajjento mama ariyamaggoti attho .Obhāsaṃ āvajjati ‘‘ nibbānan ’’ ti vā ‘‘ maggo ’’ ti vā ‘‘ phalan ’’ ti vā .Nibbānan ti gaṇhanto
M2.428 tattha pavattadhamme maggaphalabhāvena gaṇhāti , ñāṇādike pana maggaphalabhāveneva gaṇhāti .Tato vikkhepo uddhaccan ti tato obhāsahetu yo vikkhepo , taṃ uddhaccanti attho .‘‘ Uddhaccena viggahitamānaso ’’ ti saṅkhepato vuttamatthaṃ vivarituṃ ‘‘ aniccato ’’ tiādi vuttaṃ .Tattha anicca … pe … nappajānāti ‘‘ maggaṃ pattosmī ’’ ti saññāya aniccatādivasena manasikārasseva abhāvato .Ayañca attho –
‘‘ Yo hi koci , āvuso , bhikkhu vā bhikkhunī vā mama santike arahattappattiṃ
V2.402 byākaroti , sabbo so catūhi maggehi , etesaṃ vā aññatarena .Katamehi catūhi ?Idhāvuso , bhikkhu samathapubbaṅgamaṃ vipassanaṃ bhāveti , tassa samathapubbaṅgamaṃ vipassanaṃ bhāvayato maggo sañjāyati , so taṃ maggaṃ āsevati bhāveti bahulīkaroti .Tassa taṃ maggaṃ āsevato … pe … karoto saṃyojanāni pahīyanti anusayā byantīhonti .
‘‘ Puna caparaṃ , āvuso , bhikkhu vipassanāpubbaṅgamaṃ samathaṃ bhāveti … pe … samathavipassanaṃ yuganaddhaṃ bhāveti … pe ….‘‘ Puna caparaṃ , āvuso , bhikkhuno dhammuddhaccaviggahitaṃ mānasaṃ hoti , hoti so , āvuso , samayo yaṃ taṃ cittaṃ ajjhattameva santiṭṭhati sannisīdati ekodi hoti samādhiyati , tassa maggo sañjāyati … pe … anusayā byantīhontī ’’ ti ( a . ni .4.170)–Iminā suttapadeneva veditabbo .Ettha hi catutthamaggavissajjane yathāvuttamaggaphalanibbānadhammā dhammo .Tattha uddhaccaṃ ‘‘ adhigatamaggādikohamasmī ’’ ti amaggādīsu vikkhepo dhammuddhaccaṃ , tena upaddutaṃ viggahitamānasaṃ hoti .Nikanti obhāsādīsu apekkhā sukhumarūpā taṇhā , sā vipassanābhiratiākārena upaṭṭhahantī adhimānikena ‘‘ dhammo ’’ ti gayhatīti āha ‘‘ nikanti ‘ dhammo ’ ti nikantiṃ āvajjatī ’’ ti .
733. Vipassanobhāsoti vipassanācittasamuṭṭhitaṃ , sasantatipatitaṃ utusamuṭṭhānañca bhāsuraṃ rūpaṃ .Tattha vipassanācittasamuṭṭhitaṃ yogino
M2.429 sarīraṭṭhameva pabhassaraṃ hutvā tiṭṭhati , itaraṃ sarīraṃ muñcitvā ñāṇānubhāvānurūpaṃ samantato pattharati , taṃ tasseva paññāyati , tena phuṭṭhokāse rūpagatampi passati , passanto ca cakkhuviññāṇena passati , udāhu manoviññāṇenāti vīmaṃsitabbanti vadanti .Dibbacakkhulābhino viya taṃ manoviññāṇaviññeyyamevāti vuttaṃ viya dissatīti .Vipassanāvīthi nāma paṭipāṭiyā pavattamānā vipassanāva .Ukkantā nāma hoti yoginā ‘‘ maggappattomhī ’’ ti adhimānena vissaṭṭhattā , tassa vā
V2.403 yogino vipassanā tato eva vīthi ukkantā nāma hoti .Mūlakammaṭṭhānan ti vipassanamevāha .
Vemattatāyāti appavipulatāvasena visadisatāya .Assāti obhāsassa .Dvīhi kuṭṭehi paricchinnaṃ gehaṃ dvikuṭṭagehaṃ .
Tassa kira abbhantarepi ekā bhitti hoti bahipi , ubhinnaṃ antare anupariyāyapathaṃ hoti , sāyanhe tattha santharitāni pañcavaṇṇāni kusumāni , visadañāṇassa obhāsena pharitaṭṭhāne rūpagatañca dibbacakkhuno viya paññāyanti .Tena vuttaṃ ‘‘ bhante mayhan ’’ tiādi .
Evaṃ obhāsassa vemattatāya vatthuṃ dassetvā cirakālavippalambane vatthuṃ dassetuṃ ‘‘ ayaṃ panā ’’ tiādi vuttaṃ .Tattha ayaṃ pana vipassanupakkilesoti vakkhamānappakāraṃ sandhāyāha , na sabbaṃ .
Soti so samathavipassanālābhī adhimāniko .
Divāsaneti divāṭṭhāne nisīditabbaāsane .
Paṭhamaṃ ‘‘ pañhaṃ pucchissāmī ’’ ti cintitattā vuttaṃ ‘‘ pañhaṃ , bhante , pucchituṃ āgatomhī ’’ ti .
Ayaṃ dhammoti ayaṃ ariyamaggānugato paṭisambhidādhammoti therassa ajjhāsayavasena vadati .
Samādhin ti abhiññāsamādhiṃ .
Añcitakaṇṇoti niccalaṭṭhapitakaṇṇapuṭo .
Palāyituṃ āraddho bhayena .Tenāha ‘‘ thero kira dosacarito ’’ ti .Dosacaritassa hi sūrassāpi sahasā bhayaṃ uppajjati .Tenassa khīṇāsavatthero ajjhāsayaṃ ñatvā ‘‘ iminā upāyena puthujjanabhāvaṃ jānāpessāmī ’’ ti
M2.430 hatthinimmāpanādimakāsi .Dosacaritattā hi thero khippaṃ paṭivijjhi .Khippavirāgī hi dosacarito .Pacchā upāyena puthujjanabhāvaṃ viññāpetvā kammaṭṭhāne niyojessāmīti cintitattā vuttaṃ ‘‘ avassayo bhavissāmiccevāhaṃ āgato ’’ ti , tassa ca padhānattā sāvadhāraṇaṃ katvā vuttaṃ .
734. Tassāti udayabbayañāṇaṃ matthakaṃ pāpentassa yogino .‘‘ Evampi rūpaṃ udeti , evampi rūpaṃ vetī ’’ tiādinā udayabbayānupassanamevettha tulanaṃ , tīraṇañca veditabbaṃ .Yathā devānamindena khittaṃ vajiraṃ amoghaṃ , appaṭihatañca hoti , evamidampi ñāṇaṃ nipuṇaṃ udayabbayadassaneti
V2.404 vuttaṃ ‘‘ vissaṭṭhaindavajiramivā ’’ tiādi .Tattha tikhiṇan ti akuṇṭhaṃ .Sūran ti tejavantaṃ .Ativisadan ti nisitabhāvena ativiya paṭutaraṃ ñāṇaṃ uppajjati .Tathā hinena yogī ‘‘ maggappattosmī ’’ ti maññati .Vipassanāpītīti vipassanācittasampayuttā pīti .Khuddakādayo pītiyo heṭṭhā vaṇṇitā eva .
Yasmā udayabbayānupassanāya vīthipaṭipannāya anukkamena pañca pītiyo uppajjanti , tasmā vuttaṃ ‘‘ ayaṃ pañca … pe … uppajjatī ’’ ti .Matthakappattena pana udayabbayañāṇena saddhiṃ pharaṇāpītiyeva hoti .Upacārappanākkhaṇato aññadāpi hi pharaṇāpīti hotiyeva .Tenāha ‘‘ sakalasarīraṃ pūrayamānā uppajjatī ’’ ti .
Passaddhiādīni cha yugaḷakāni aññamaññāviyoginīti passaddhiyā uppannāya itarāpi uppannā eva hontīti kiccadassanamukhena tā sabbāpi dassento ‘‘ kāyacittānaṃ neva daratho , na gāravan ’’ tiādimāha .Tattha kāyaggahaṇena rūpakāyassapi gahaṇaṃ veditabbaṃ , na vedanādikkhandhattayasseva .Kāyappassaddhiādayo hi rūpakāyassāpi darathādinimmaddikāti .Kāyacittāni passaddhāni … pe … ujukāniyeva honti tesaṃ apassaddhādibhāvassa hetubhūtānaṃ uddhaccādithinamiddhādidiṭṭhimānādisesanīvaraṇādiassaddhiyādimāyāsātheyyādisaṃkilesadhammānaṃ vidhamanavasena tadā vipassanācittuppādassa pavattanato .Tasmiṃ samayeti tasmiṃ udayabbayañāṇuppattisamaye .
Manussānaṃ ayanti mānusī , manussayoggā kāmasukharati , tādisehi manussavisesehi anubhavitabbatānativattanato dibbā ratipi saṅgahitā , mānusīsadisatāya kāmasukhabhāvena dibbā ratipi vā , tassā atikkantatāya na mānusīti amānusī .
Suññāgāran ti
M2.431 yaṃ kiñci vivittaṃ senāsanaṃ , vipassanaṃ eva vā .Sāpi hi niccabhāvādisuññatāya , yogino sukhasannissayatāya ca ‘‘ suññāgāran ’’ ti vattabbataṃ labhati .Cittassa anupassanakarānaṃ kilesānaṃ vigamena santacittassa .Saṃsāre bhayassa ikkhanena bhikkhuno .Sammā ñāyena rūpārūpadhammānaṃ udayabbayānupassanādivasena vipassato .Sammasato anāraddhavipassanānaṃ manussānaṃ avisayatāya amānusī .Vipassanāpītisukhasaññitā rati hotīti ayamettha gāthāya saṅkhepattho .Dutiyagāthā pana udayabbayañāṇameva sandhāya vuttā .
Tattha yato yatoti rūpato vā arūpato vā .
Vipassanāsukhan ti
V2.405 vipassanācittasampayuttaṃ cetasikasukhaṃ .Yasmā taṃsamuṭṭhitehi atipaṇītarūpehi sabbo kāyo pariphuṭo , paribrūhito ca hoti .Tasmā vuttaṃ ‘‘ sakalasarīraṃ abhisandayamānan ’’ ti .
Adhimokkhoti saddhā , na yevāpanakādhimokkhoti adhippāyo .
Sā cettha na kammaphalaṃ , ratanattayaṃ vā saddahanavasena pavattā , atha kho kilesakālussiyāpagamena sampayuttānaṃ ativiya pasannabhāvahetubhūtā .Tenāha ‘‘ vipassanāsampayuttā … pe … saddhā uppajjatī ’’ ti .
Purimuppannabhāvanābalasaṃsiddhaṃ samappavattaṃ vīriyaṃ sampayuttadhammānaṃ saṃkilesapakkhato kosajjato paggaṇhanato paggaho .Tenāha ‘‘ paggahoti vīriyan ’’ tiādi .
Supaṭṭhitāti sabhāvasallakkhaṇena ārammaṇe suṭṭhu upaṭṭhitā .Supatiṭṭhitāti paṭipakkhavigamena tena acalanīyatāya suṭṭhu patiṭṭhitā .Tato eva nikhātā viya acalā .Acalabhāveneva pabbatarājasadisāti tīhipi padehi supatiṭṭhitameva dasseti .Soti yogāvacaro .
Yaṃ yaṃ ṭhānan ti yaṃ yaṃ attano upatiṭṭhānaṭṭhānaṃ rūpaṃ vā arūpaṃ vā .Okkhanditvāti anupavisitvā .Pakkhinditvāti tasseva vevacanaṃ .Dibbacakkhuno paribhaṇḍabhūtassa yathākammūpagañāṇassa upaṭṭhahante paralokasaññite satte sandhāyāha ‘‘ dibbacakkhuno paraloko viyā ’’ ti na dibbacakkhuno paralokavisayattā .Vaṇṇāyatanavisayañhi tanti .Assa sati upaṭṭhāti khāyati , upatiṭṭhatīti vā attho .Yadaggena hi sati ārammaṇaṃ okkhanditvā
M2.432 upatiṭṭhati , tadaggena ārammaṇampissa okkhanditvā upatiṭṭhatīti vuccati .Vicinitavisayattā saṅkhārānaṃ vicinane majjhattabhāvena ṭhitā vipassanupekkhā .Sā pana atthato tathāpavattā tatramajjhattupekkhāva .Manodvārāvajjanacittasampayuttā cetanā āvajjane ajjhupekkhanavasena pavattiyā ‘‘ āvajjanupekkhā ’’ ti vuttā .Udayabbayānaṃ suṭṭhutaraṃ upaṭṭhānato tadanupassanāyaṃ majjhattabhūtā idha vipassanupekkhā nāma .
Te pana udayabbayā sabbasaṅkhārānanti āha ‘‘ sabbasaṅkhāresu majjhattabhūtā ’’ ti .Āvajjanāya indavajiratattanārācasadisatā , sūratikkhabhāvo ca sabbaññutaññāṇapurecarā viya tadanucarañāṇassa tathābhāvena daṭṭhabbā .
Vipassanānikantīti
V2.406 vipassanāya nikāmanā apekkhā .Obhāsādayo vipassanāya vijambhanabhūtā tassā alaṅkāro viya hontīti āha ‘‘ obhāsādipaṭimaṇḍitāyā ’’ ti .Ālayan ti apekkhaṃ .Sukhumā , santākārāti sukhumākārā , santākārā ca , sā cassā sukhumasantākāratā bhāvanāya sātisayappavattiyā , yato kilesabhāvopissā duviññeyyo hoti .Tenāha ‘‘ yā nikanti kilesoti … pe … hotī ’’ ti .
Etesupīti yathādassitesu ñāṇādīsupi .‘‘ Aññatarasmiṃ uppanne ’’ ti idaṃ uppanne aññatarasmiṃ ‘‘ maggappattomhī ’’ tiādiggahaṇadassanatthaṃ vuttaṃ , na aññataraññatarasseva uppajjanato .Na vāpi hi upakkilesā ekakkhaṇepi uppajjanti , paccavekkhaṇā pana visuṃ visuṃ hoti .‘‘ Na vata me ito pubbe evarūpā nikanti uppannapubbā ’’ ti idaṃ dhammasabhāvadassanavasena vuttaṃ , na pana tadā yogino tathācittappavattivasena .Na hi so tadā taṃ ‘‘ nikantī ’’ ti jānāti , tathā sati tabbisayassa ‘‘ maggappattomhī ’’ tiādiggahaṇassa asambhavo eva .Tasmā evamassa siyā ‘‘ na vata me evarūpā bhāvanābhirati uppannapubbā , addhā maggappattomhī ’’ ti .
735. Upakkilesavatthutāyāti nippariyāyato diṭṭhimānataṇhā idha upakkilesā tesaṃ vatthutāya uppattiṭṭhānatāya .Na sabhāvatoti āha ‘‘ na akusalattā ’’ ti .
Yathā pana obhāsādayo , evaṃ nikantipi diṭṭhigāhādīnaṃ
M2.433 ṭhānaṃ hotīti vuttaṃ ‘‘ upakkilesavatthu cā ’’ ti .Vatthuvasenevāti gāhe anāmasitvā gāhānaṃ vatthutāvaseneva .
Attavādī hi ‘‘ ahaṃbuddhinibandhano ’’ ti parikappito attā obhāsassa sāmibhūto ‘‘ mamā ’’ ti sāmivacanassa visayabhāvena gahitoti āha ‘‘ mama obhāso uppannoti gaṇhato hi diṭṭhigāho ’’ ti .Obhāsassa manāpaggahaṇamukhena tena attānaṃ seyyādito dahatīti vuttaṃ ‘‘ manāpo vata obhāso uppannoti gaṇhato mānagāho ’’ ti .Assādayatoti sampiyāyato .
Tesan ti diṭṭhigāhādisaññitānaṃ upakkilesānaṃ vasena .Obhāsādīsūti obhāsādinimittaṃ .
Kampanaṃ yathāraddhavipassanāya aṭṭhatvā vikkhepāpatti , sā ca obhāsādīsu taṇhādigāhoti dassento ‘‘ obhāsādīsu kampati … pe … samanupassatī ’’ ti āha .
Obhāsanimittaṃ cittaṃ vikampatīti sambandho .Obhāse vā visayabhūte upakkilesehi cittaṃ
V2.407 vikampatīti yojanā .Tenāha ‘‘ yehi cittaṃ pavedhatī ’’ ti .Sesesupi eseva nayo .Upaṭṭhāneti satiyaṃ .
Upekkhāya cāti vipassanupekkhāya ca .