854. Anekasatānisaṃsā
M2.513V2.482 sāvakabodhiādivipulodātaguṇavisesāvahattā .Vitthāratoti nayadassanaṃ akatvā ‘‘ ayampi paññābhāvanāya ānisaṃso , ayampī ’’ ti anupadadassanavasena vitthārato pakāsetuṃ na sukaraṃ atibahubhāvato .
Assāti paññābhāvanāya .Nānākilesaviddhaṃsanan ti sakkāyadiṭṭhivicikicchādivasena nānāvidhānaṃ kilesadhammānaṃ tadaṅgādivasena pajahanaṃ .Ariyaphalarasānubhavanan ti sotāpattiphalādiphalasukhapaṭisaṃvedanaṃ .
856. Ariyassa
V2.483 maggassa phalaṃ ariyaphalaṃ , ariyañca taṃ visuddhattā phalañcātipi ariyaphalaṃ , tassa raso , paṭippassaddhivimuttisukhaṃ , anubhavanaṃ nibbānārammaṇassa tassa paṭisevanaṃ .Tatrāti tesu dvīsu ākāresu .Assāti ariyaphalassa .
863. Udayabbayādivasenāti udayabbayabhaṅgabhayatupaṭṭhānādivasena pavattanakānaṃ navannampi ñāṇānaṃ byāpāraṃ vadati .Tenāha ‘‘ pavattānupubbavipassanassā ’’ ti .
Saṅkhārārammaṇagotrabhuñāṇānantaran ti saṅkhārārammaṇassa ‘‘ vodānan ’’ ti laddhanāmassa gotrabhuñāṇassa anantaraṃ .Kasmā panettha gotrabhuñāṇaṃ maggañāṇapurecārikaṃ viya nibbānārammaṇaṃ na hotīti ?Phaladhammānaṃ aniyyānikabhāvato .Ariyamaggadhammā eva hi niyyānikā .Vuttañhetaṃ ‘‘ katame dhammā niyyānikā ?Cattāro maggā apariyāpannā ’’ ti ( dha . sa .1295,1609).Tasmā ekantena niyyānikasabhāvassa ubhatovuṭṭhānabhāvena pavattamānassa maggañāṇassa anantarapaccayabhūtena ñāṇena nimittato vuṭṭhiteneva bhavitabbanti tassa nibbānārammaṇatā yuttā , na pana ariyamaggassa bhāvitattā tassa vipākabhāvena pavattamānānaṃ kilesānaṃ asamucchindanato aniyyānikattā avuṭṭhānasabhāvānaṃ phalañāṇānaṃ purecārikañāṇassa kadācipi nibbānārammaṇatā ubhayattha anulomañāṇānaṃ atulyākārato .Ariyamaggavīthiyañhi anulomañāṇāni anibbiddhapubbānaṃ thūlathūlalobhakkhandhādīnaṃ sātisayaṃ padālanena lokiyañāṇesu ukkaṃsapāramippattāni maggañāṇānuguṇāni uppajjanti .Phalasamāpattivīthiyaṃ pana tāni tena tena maggena tesaṃ tesaṃ kilesānaṃ samucchinnattā tattha kilesavikkhambhane nirussukkāni kevalaṃ ariyānaṃ phalasamāpattisukhasamaṅgibhāvassa parikammamattāni hutvā uppajjantīti na tesaṃ kutoci vuṭṭhānasambhavo , yato nesaṃ pariyosānañāṇaṃ saṅkhāranimittavuṭṭhānato nibbānārammaṇaṃ siyā .
867. Tatrāti
M2.521 tasmiṃ ‘‘ nirodhasamāpattiyā samāpajjanasamatthatā ’’ ti saṃkhittavacane .Idaṃ sarūpādivasena pañhākammaṃ .Katthāti kasmiṃ bhave . 868. Anupubbanirodhavasenāti vipassanānugatā aṭṭha samāpattiyo ārohantena taṃtaṃpaṭipakkhanirodhamukhena tiṇṇaṃ saṅkhārānaṃ anupubbato nirodhavasena .Yathāparicchinnakālaṃ yā cittacetasikānaṃ appavatti , ayaṃ nirodhasamāpattīti attho .
Ke samāpajjanti , ke na samāpajjantīti
V2.490 kāmaṃ samāpajjanasamatthā padhānatāya paṭhamaṃ pucchitā , tabbissajjanaṃ pana garubhāvato pacchā vissajjetuṃ asamāpajjanake tāva dassento ‘‘ sabbepi … pe … na samāpajjantī ’’ ti āha yathā ‘‘ vāmaṃ muñca , dakkhiṇaṃ gaṇhā ’’ ti .Tattha ‘‘ sabbepī ’’ ti idaṃ puthujjanādīnaṃ tiṇṇaṃ visesanaṃ .Te hi aṭṭhannaṃ samāpattīnaṃ lābhinopi alābhino viya samādhismiṃ aparipūrakāritāya nirodhaṃ samāpajjituṃ na sakkonti .Kāmacchandādisamucchindanena hi samādhismiṃ paripūrakāritā , na jhānādhigamamattena .Anāgāmino , arahantoti ettha sukkhavipassakā ca anāgāmino , sukkhavipassakā ca arahantoti sukkhavipassakasaddo paccekaṃ yojetabbo .Ubhayepi cete satipi vipassanābale samādhibalassa abhāvato nirodhaṃ na samāpajjanti .Anupubbavihārasambhavataññevettha samādhibalaṃ icchitabbaṃ .Purimakā pana tayo satipi samādhibale vipassanābalassa abhāvato , aparipuṇṇattā ca samāpajjituṃ na sakkonti .Aparipuṇṇatā cassa saṅkhārānaṃ na sammā parimadditattā .Aṭṭha samāpatti … pe … samāpajjantī ’’ ti vatvā tattha kāraṇaṃ pāḷivaseneva dassetuṃ ‘‘ dvīhi balehī ’’ tiādi vuttaṃ .Tayo ca saṅkhārānan ti ettha tayoti sāmiatthe paccattavacanaṃ , tiṇṇanti attho .Ñāṇacariyāhīti ñāṇappavattīhi .
Nirodhasamāpattiyāti nirodhasamāpajjanāya ñāṇaṃ .
Ayañca sampadāti ayaṃ baladvayasamannāgamādikā yathāvuttanirodhasamāpattiāvahā sampatti .Anāgāmikhīṇāsaveti anāgāmino ceva khīṇāsave ca .
869. Samathabalan ti kāmacchandādike paccanīkadhamme sametīti samatho , so eva paṭipakkhehi akampiyaṭṭhena balaṃ .Aniccādivasena vividhehi
M2.522 ākārehi passatīti vipassanā , sā eva vuttanayena balanti vipassanābalaṃ .Nekkhammavasenātiādīsu kāmacchandavikkhambhanassa nekkhammasaṅkappassa , alobhapadhānassa vā tathāpavattakusalacittuppādassa vasena cittassa ekaggatāsaṅkhāto yo avikkhepo , taṃ samathabalaṃ .Byāpādavikkhambhanassa abyāpādavitakkassa , adosapadhānassa vā tathāpavattakusalacittuppādassa vaseneva .Thinamiddhavikkhambhikāya vibhūtaṃ katvā manasikaraṇena upaṭṭhitaālokasaññāya vasena .Uddhaccavikkhambhanassa avikkhepassa samādhānassa vasena .Sakalamicchāvitakkavikkhambhanassa sikhāpattaānāpānassatisiddhapaṭinissaggānupassiassāsapassāsānaṃ vasena cittassa ekaggatāsaṅkhāto yo avikkhepo , taṃ samathabalan ti atthayojanā .
Evaṃ
V2.491 upacārassa jhānassa vasena samathabalaṃ dassetvā idāni taṃ aṭṭhannaṃ samāpattīnaṃ vasena paṭipakkhehi anabhibhavanīyatāya ca balappattivasena dassetuṃ ‘‘ paṭhamajjhānenā ’’ tiādi vuttaṃ .Tattha nīvaraṇeti nīvaraṇanimittaṃ nīvaraṇapaccayā .Na kampati jhānasamaṅgipuggalo , jhānasampayuttasamādhi vā .So hi visesato idha ‘‘ samathabalan ’’ ti adhippeto .Tathā hi kenaṭṭhena samathabalan ti balaṭṭho pucchito .Uddhacceti uddhaccanimittaṃ .Uddhaccasahagatakileseti uddhaccena sampayuttamohaahirikādikilesahetu .Khandheti uddhaccasampayuttacatukkhandhanimittaṃ .Na kampatītiādīni aññamaññavevacanāni .Kampanaṃ vā ṭhānāpagamo .Calanaṃ paribbhamanaṃ .Vedhanaṃ sandhāvanaṃ .Uddhacce na kampati , uddhaccasahagatakilese na calati , uddhaccasahagatakkhandhe na vedhatīti vā yojetabbaṃ .Uddhaccaggahaṇañcettha samathassa ujupaṭipakkhatāya tadabhibhavena balappattidassanatthaṃ .Tenetaṃ aṭṭhannampi samāpattīnaṃ sādhāraṇato kiccātisayadassanaṃ daṭṭhabbaṃ .
Idaṃ samathabalan ti yāyaṃ nekkhammādivasena laddhāya cittekaggatāya nīvaraṇādīhi akampanīyatā , tāni ca abhibhavitvā avaṭṭhānaṃ , idaṃ samathabalaṃ .
Idāni vipassanābalaṃ niddisanto yasmā vipassanā saṅkhepato sattahi anupassanāhi saṅgahitā , tasmā tato tato samāpattito vuṭṭhāya tāsaṃ vasena anupassanā kātabbā , tattakeneva cettha anupassanākiccaṃ paripuṇṇaṃ hotīti ‘‘ aniccānupassanā vipassanābalaṃ … pe … paṭinissaggānupassanā vipassanābalan ’’ ti sarūpato dassetvā puna tā heṭṭhā
M2.523 vuttanayena visayavibhāgena dassetuṃ ‘‘ rūpe aniccānupassanā ’’ tiādi vuttaṃ .Idhāpi paṭipakkhehi anabhibhavanīyatāva balaṭṭhoti dassetuṃ ‘‘ kenaṭṭhena vipassanābalan ’’ tiādi āraddhaṃ .
Tattha avijjāyāti dvādasasu akusalacittuppādesu avijjānimittaṃ .Avijjāsahagatakileseti avijjāya sampayuttalobhadosādikilesavatthunimittaṃ .Sesaṃ heṭṭhā vuttanayattā suviññeyyameva .Avijjaggahaṇañcettha vipassanāya ujupaṭipakkhatāya tadabhibhavena balappattidassanatthaṃ .Tenetaṃ sattannampi anupassanānaṃ sādhāraṇato kiccātisayadassanaṃ daṭṭhabbaṃ .
Idaṃ vipassanābalan ti yāyaṃ aniccānupassanādivasena laddhassa vipassanāñāṇassa niccasaññādinimittaṃ akampanīyatā , tā ca abhibhavitvā avaṭṭhānaṃ , idaṃ vipassanābalaṃ .
Vitakkavicārā vacīsaṅkhārā vācaṃ saṅkharonti pavattentīti katvā .Tenāha ‘‘ pubbe kho , āvuso visākha , vitakketvā vicāretvā pacchā vācaṃ bhindati , tasmā vitakkavicārā vacīsaṅkhāro ’’ ti
V2.492 ( ma . ni .1.463; saṃ . ni .4.348).Te pana dutiyajjhāne vūpasantā hontīti āha ‘‘ dutiyajjhānaṃ … pe … paṭippassaddhā hontī ’’ ti .Kāyena saṅkharīyantīti kāyasaṅkhārā , assāsapassāsā .Tathā hi vuttaṃ ‘‘ assāsapassāsā kho , āvuso visākha , kāyikā ete dhammā kāyappaṭibaddhā , tasmā assāsapassāsā kāyasaṅkhāro ’’ ti ( ma . ni .1.463; saṃ . ni .4.348).Te pana yasmā catutthajjhāne vūpasantā honti , tasmā āha ‘‘ catutthajjhānaṃ … pe … paṭippassaddhā hontī ’’ ti .
Cittena saṅkharīyantīti cittasaṅkhārā , saññā vedanā .Tathā hi vuttaṃ ‘‘ saññā ca vedanā ca cetasikā ete dhammā cittappaṭibaddhā , tasmā saññā ca vedanā ca cittasaṅkhāro ’’ ti ( saṃ . ni .1.463; saṃ . ni .4.348).Te pana yasmā nirodhaṃ samāpannassa vūpasamanti , tasmā vuttaṃ ‘‘ saññāvedayita … pe … paṭippassaddhā hontī ’’ ti .
Ñāṇacariyāsu vivaṭṭānupassanāggahaṇeneva tassa ādibhūtā sesānupassanāpi gahitāva honti tadavinābhāvato .
Maggo ñāṇacariyā , phalasamāpatti ñāṇacariyāti maggaphalasamāpattīnaṃ ñāṇacariyābhāvavacanaṃ maggaphaladhammānaṃ ñāṇapadhānattā , ñāṇena vā indriyādhipatihetumaggapaccayādivasena sātisayapaccayabhūtena sesā maggaphaladhammā caritā pavattitāti katvā tathā vuttaṃ .Samādhicariyāsupi eseva nayo
M2.524 .Imāhi soḷasahīti aṭṭhannaṃ anupassanānaṃ , aṭṭhannañca maggaphalañāṇānaṃ vasena imāhi soḷasahi ñāṇapavattīhi .
Navahi samādhicariyāhīti aṭṭha samāpattiyo aṭṭha samādhicariyā , tāsaṃ upacārasamādhi upacārasamādhibhāvanāsāmaññena ekā samādhicariyāti evaṃ navahi samādhicariyāhi .Tenāha ‘‘ paṭhamajjhānaṃ samādhicariyā ’’ tiādi .
Paṭhamajjhānapaṭilābhatthāya vitakko cātiādi nānāvajjanupacāravasena vuttanti daṭṭhabbaṃ , uparisamāpattīnampi upacārassa tatheva vuttattā .Na hi ekāvajjane catutthajjhānādiupacāre pītiādayo sambhavanti .Ettha ca ‘‘ paṭhamajjhānapaṭilābhatthāyā ’’ tiādivacanena upacārasamādhissāpi pāripūrī icchitabbāti dasseti .Kiṃ panettha samathabalasamādhicariyānaṃ nānattaṃ , kiṃ vā vipassanābalalokiyañāṇacariyānaṃ ?Yathā samathabalepi ‘‘ nekkhammavasenā ’’ tiādinā upacārasamādhinā saddhiṃ aṭṭhasu samāpattīsu appanāsamādhiyeva vutto , tathā samādhicariyāsu , vipassanābalalokiyañāṇacariyāsu ca vipassanāva vuttāti ?Kiñcāpi vuttā , vivaṭṭānupassanā pana purecarañāṇādivipassanābale avuttā
V2.493 eva ñāṇacariyāsu vuttā .Apica paṭipakkhehi akampiyaṭṭho balaṭṭho , pañcannaṃ vasībhāvānaṃ vasena suciṇṇatā cariyaṭṭho , eteneva samathabalasamādhicariyānampi nānattaṃ saṃvaṇṇitanti daṭṭhabbaṃ .Vasībhāvatā paññāti ettha vaso etassa atthīti vasī , tassa bhāvo vasībhāvo , sā eva vasībhāvatā .‘‘ Vasiyo ’’ ti pana pāḷiyaṃ itthiliṅgavasena vuttattā tāyo dassetuṃ ‘‘ vasīti pañca vasiyo ’’ tiādi vuttaṃ .Tattha jhānaṃ āvajjantassa nirantaraṃ jhānaṅgesu cittappavattanasamatthatā āvajjanavasī .Samāpajjitukāmassa sīghaṃ jhānaṃ samāpajjanasamatthatā samāpajjanavasī .Accharāmattaṃ vā katipayaccharāmattaṃ vā khaṇaṃ jhānaṃ ṭhapetuṃ samatthatā adhiṭṭhānavasī .Tatheva lahuṃ vuṭṭhātuṃ samatthatā vuṭṭhānavasī .Paccavekkhaṇavasī pana āvajjanavasiyā eva sijjhati .Paccavekkhaṇajavanāneva hi tattha āvajjanānantarānīti .Ayamettha saṅkhepo , vitthāro pana heṭṭhā āgato eva .Ayañca vasībhāvo samādhicariyānaṃ vasena vutto .Ñāṇacariyāsu pana lokuttarānaṃ ñāṇacariyānaṃ vasībhāvāpādanakiccaṃ nāma natthi .Paṭipakkhassa suvihatattā sabhāvasiddho tattha
M2.525 vasībhāvo , lokiyānaṃ pana paguṇabalavabhāvāpādanena vasībhāvo labbhateva . 870. Ukkaṭṭhaniddesoti anavasesaniddeso .
Cuddasahi ñāṇacariyāhi hoti aggamaggaphalānaṃ anadhigatattāti .
Yadi evan ti yadi ukkaṭṭhaniddesavasena ‘‘ soḷasahi ñāṇacariyāhī ’’ ti vuttaṃ , tato avakaṃsavasenapi icchitabbaṃ , evaṃ sante kiṃ na hoti nirodhasamāpajjananti adhippāyo .
Pañca kāmaguṇā vatthubhūtā etassa santīti pañcakāmaguṇiko , kāmarāgo .Appahīnattā asamucchinnattā .Na hi kāmarāgassa vikkhambhanappahānamattaṃ nirodhassa adhiṭṭhānaṃ bhavituṃ sakkoti .
Tasmāti samādhipāripanthikassa kāmarāgassa supahīnattā .Etena kāmaṃ maggaphalañāṇacariyā lokiyañāṇasamādhicariyā viya nirodhasamāpajjane sarūpena na viniyujjanti tadā appavattanato , tassa tassa pana paṭipakkhassa samucchindanena balacariyānaṃ visesapaccayatāya nirodhasamāpattiyā adhiṭṭhānaṃ hotīti dasseti .
Esāti anāgāmī .Idañhi ‘‘ nirodhā vuṭṭhahantassā ’’ tiādivacanaṃ anāgāminova nirodhā vuṭṭhānaṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘ nevasaññānāsaññāyatanakusalan ’’ ti ( paṭṭhā .1.1.417) vacanato , aññathā ‘‘ nevasaññānāsaññāyatanakiriyā ’’ ti ( paṭṭhā .1.1.417) vucceyya .
871.‘‘ Pañcavokārabhave ’’ ti
V2.494 kasmā vuttaṃ , nanu catuvokārabhavepi arūpajjhānavasena yathārahaṃ anupubbasamāpatti labbhatīti ?Kāmaṃ labbhati , sā pana ‘‘ anupubbasamāpattī ’’ ti na vuccati ekadesabhāvato .Aṭṭhasamāpattivaseneva ca ‘‘ anupubbasamāpattī ’’ ti vuccatīti dassento āha ‘‘ paṭhamajjhānādīnaṃ uppatti natthī ’’ ti .
Vatthussa abhāvāti hadayavatthuno abhāvāti vadanti , karajakāyasaṅkhātassa pana vatthuno abhāvāti attho .Yadi hi āruppe nirodhaṃ samāpajjeyya , cittacetasikānaṃ , aññassa ca kassaci abhāvato apaññattikova bhaveyya anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbutasadiso .Kiñcāyaṃ upādāya nirodhaṃ samāpannoti vucceyya , kiṃ vā etāya vatthucintāya .Aṅgavekallatova natthi āruppe nirodhasamāpattisamāpajjanaṃ .
872. Saṅkhārānaṃ
M2.526 pavattibhedeti saṅkhatadhammānaṃ khaṇe khaṇe uppajjane , bhijjane ca , tesaṃ vā kusalādibhedabhinne yathārahaṃ tīhi dukkhatāhi upaddute pavattivibhāge .Cittacetasikavigamehi rūpadhammesu labbhamānāpi saṅkhāradukkhatā abbohārikataṃ āpajjati .Ukkaṇṭhitvāti nibbinditvā .Nibbānaṃ patvāti anupādisesanibbānaṃ patvā viya .Sukhan ti niddukkhaṃ . 873. Samathavipassanāvasenāti yuganaddhānaṃ viya aññamaññūpakāritāya sahitānaṃ vasena .Ussakkitvāti ukkaṃsaṃ patvā yāva nevasaññānāsaññāyatanā , yāva ca anulomañāṇā āruhitvā .Nirodhayatoti nevasaññānāsaññāyatanaṃ samāpajjitvā taṃ nirodhentassa .Aññassa kassacipi cittassa anuppajjanena evamassā nirodhasamāpattiyā samāpajjanaṃ hoti .
‘‘ Yo hī ’’ tiādinā ‘‘ samathavipassanāvasenā ’’ ti vuttamevatthaṃ byatirekamukhena vivarati .Nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiṃ patvā tiṭṭhati taduddhaṃ suddhasamathavipassanāya abhāvato .
Yo vipassanāvaseneva ussakkati sace ariyo phalasamāpattatthiko , so attano phalasamāpattiṃ patvā tiṭṭhati .Atha puthujjano , sekho vā maggatthiko tāya ce vipassanāya maggaṃ patvā phale ṭhito , sopi phalasamāpattiṃ patvā tiṭṭhaticceva vuccati .
Soti ubhayavasena paṭipanno .Tan ti nirodhasamāpattiṃ .
874. Yena phaladvayasamannāgamādinā nirodhaṃ samāpajjituṃ samattho hoti , so vidhi pageva vibhāvitoti samāpajjanākārameva dassento ‘‘ katabhattakicco ’’ tiādimāha .Tañhi sabbāsampi
V2.495 bhāvanānaṃ sādhāraṇaṃ pubbakiccaṃ .Tattha saṅkhāreti tasmiṃ paṭhamajjhāne , paṭhamajjhānacittuppāde vā saṅkhāre .‘‘ Vipassatī ’’ ti vuttaṃ , kīdisī panettha vipassanā icchitabbāti taṃ niddhāraṇatthaṃ ‘‘ vipassanā panesā ’’ tiādinā tameva vipassanaṃ tidhā bhinditvā dasseti .
Mandā ce vipassanā , dandhābhiññaṃ maggaṃ sādheti .Tikkhā ce , khippābhiññanti ayaṃ mandatikkhatāya viseso .Lakkhaṇappattā pana vipassanā maggassa paccayo hotiyevāti imamatthaṃ dassento āha ‘‘ saṅkhāra … pe … hotiyevā ’’ ti .
Tikkhāva vaṭṭati saṅkhārārammaṇepi sati sabbasaṅkhārehi vivaṭṭanākāreneva pavattanato , maggo viya visaṅkhāragatassa phalassa
M2.527 paccayabhāvato ca .Tenāha ‘‘ maggabhāvanāsadisā ’’ ti .Yasmā atimandā samathādikā saṅkhārānaṃ nirodhane asamatthā samathaniṭṭhā hoti , atitikkhā ñāṇādikā sātisayaṃ saṅkhāresu dosadassane phalasamāpattiniṭṭhā hoti , tasmā vuttaṃ ‘‘ nātimandanātitikkhā vaṭṭatī ’’ ti .
Esa nirodhasamāpajjanako .Te saṅkhāreti te paṭhamajjhānasaṅkhāre .
‘‘ Tathevā ’’ ti iminā ‘‘ nātimandāya nātitikkhāyā ’’ ti imamatthaṃ ākaḍḍhati .Esa nayo sesesupi .
‘‘ Ākiñcaññāyatanaṃ samāpajjitvā vuṭṭhāya tattha saṅkhāre tatheva vipassatī ’’ ti vattabbaṃ , heṭṭhā vuttanayattā pana taṃ avatvā ‘‘ catubbidhaṃ pubbakiccaṃ karoti ’’ cceva vuttanti keci , taṃ tesaṃ matimattaṃ .Vipassanācārato hi samādhicāro , tasmā samāpattito vuṭṭhāya pubbakiccaṃ kātabbaṃ .Tathā hi paratopi ‘‘ ākiñcaññāyatanaṃ samāpajjitvā vuṭṭhāya imaṃ pubbakiccaṃ katvā ’’ tiādiṃ ( visuddhi .2.879) vakkhati , na pana ‘‘ tattha saṅkhāre tatheva vipassitvā ’’ ti .Nānābaddhaavikopanan ti attanā asambaddhassa parikkhārassa avināsanaṃ .Yathā taṃ na vinassati , tathā adhiṭṭhānaṃ .Saṅghapaṭimānanan ti saṅghassa paṭimānanāvajjanaṃ .Satthupakkosanan ti satthu pakkosanāvajjanaṃ .Addhānaparicchedan ti jīvitaddhānaparicchedaṃ pubbakiccaṃ karotīti sambandho .
875. Adhiṭṭhātabban ti cittaṃ uppādetabbaṃ .Tathā cittuppādanameva hettha adhiṭṭhānaṃ .
Cittajarūpādīnaṃ anuppajjanato , pacchājātapaccayādiupatthambhābhāvato ca sattāhameva tathā sarīraṃ
V2.496 pavattati , tato paraṃ kilamatīti sattāhameva paricchinditvā nirodhaṃ samāpajjantīti vadanti .Samāpattivasenevāti nirodhasamāpattivaseneva .Naṃ aggiādiantarāyaṃ rakkhati samāpannako adhiṭṭhānavasenāti adhippāyo .Āyasmato sañjīvassātiādīsu yaṃ vattabbaṃ , taṃ heṭṭhā iddhikathāyaṃ ( visuddhi .2.374) vuttameva .
876. Etassāti
M2.528 nirodhaṃ samāpajjantassa , nirodhasamāpajjanassa vā .Tasmiṃ samayeti tasmiṃ tassa bhikkhuno upasaṅkamanasamaye vuṭṭhātiyeva .Kālaparicchedasadisañhetaṃ .
Evaṃ garukāti aggiādīhipi anabhibhavanīyaṃ nirodhaṃ samāpannaṃ samāpattito vuṭṭhāpanato evaṃ garukā hi saṅghassa āṇā nāma , tasmā attano hitasukhaṃ ākaṅkhantena jīvitahetupi saṅghassa āṇā na atikkamitabbāti adhippāyo .
877. Na pakkosati ‘‘ satthā taṃ , āvuso , āmantetī ’’ ti .‘‘ Vuṭṭhahissāmī ’’ ti āvajjitabbanti sambandho .
878. Jīvitaddhānassāti attano jīvitakālassa jīvitappavattiyā .
Āyu eva āyusaṅkhārā .‘‘ Āyuusmāviññāṇānī ’’ ti ca vadanti , te cassa pakaticittasseva ārammaṇaṃ honti .
Antonirodhe maraṇaṃ natthi carimabhavaṅgena mīyanato .
Āvajjitvāva samāpajjitabbaṃ ‘‘ sahasā maraṇaṃ mā ahosī ’’ ti .Sahasā hi maraṇe aññabyākaraṇabhikkhuovādadānasāsanānubhāvadīpanānaṃ anissaro siyā , anāgāmino vā aggamaggānadhigamo siyā .
Avasesan ti nānābaddhaavikopanāditividhampi pubbakiccaṃ .
Vuttaṃ aṭṭhakathāyaṃ .
879. Kiñcāpi ‘‘ ekaṃ vā dve vā ’’ ti aniyametvā viya vuttaṃ , dve vāre eva pana niyamato vadanti .Cittavāreti nevasaññānāsaññāyatanacittavāre .Nirodhaṃ phusatīti acittakabhāvamevāha .
Nirodhassa payogattāti cittanirodhāya payogabhāvato , baladvayasambharaṇādipayogassa cittanirodhattāti attho .
Samathavipassanābalasamannāgamo , ñāṇasamādhicariyāvasībhāvo cettha
V2.497 aññamaññānativattanavaseneva icchitabboti āha ‘‘ dve samathavipassanādhamme yuganaddhe katvā ’’ ti .Anupubbanirodhassa payogoti paṭhamajjhānādīnaṃ , tadanupassanānañca anupubbato nirodhanassāyaṃ payogo .Idaṃ vuttanayena aṭṭhasamāpattiārohanaṃ na nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiyā samāpajjanassa .Tasmā dvinnaṃ cittānaṃ upari cittāni na pavattantīti yojanā .Parato
M2.529 acittako bhavituṃ na sakkotīti sakalaṃ yathāparicchinnakālaṃ acittako bhavituṃ na sakkoti .Tañca kho saṅghapaṭimānanasatthupakkosanaaddhānaparicchedāvajjanānaṃ akaraṇena , na nānābaddhaavikopanassa .Tassa hi akaraṇena kadāci kevalaṃ tādisassa parikkhārassa avināso na siyā , na nirodhasamāpattivibandho .Ayañca attho mahānāgattheravatthunā vibhāvito eva .Evaṃ sante tīhi ākārehi nirodhasamāpattiyā vuṭṭhānaṃ hotīti āpajjati , tasmā taṃ na sārato paccetabbaṃ .Paṭinivattitvā puna ākiñcaññāyataneyeva patiṭṭhātīti iminā samāpattiyā vibandhe jāte evaṃ hotīti dasseti , avibandheneva pana yathāparicchinnakālavītikkamane phalacittuppattiyā vuṭṭhānaṃ hoti .Evañca katvā gambhīrakandaroruḷhatattapāsāṇakkantapurisanidassanampi samatthitaṃ hotīti keci vadanti .Apare pana ‘‘ pubbakiccassa akatattā nevasaññānāsaññāyatanaṃ samāpannamattova ‘ paṭinivattitvā ākiñcaññāyatane patiṭṭhātī ’ ti vuttattā saṅghapaṭimānanādiekaccapubbakiccākaraṇe aṅgavekallato nirodhasamāpattisamāpajjanaṃ na ijjhatevā ’’ ti vadanti .Vattasadisañhetaṃ nirodhasamāpattiyā , yadidaṃ pubbakiccakaraṇaṃ .Tasmā tattha yaṃ garutaraṃ , tassa akaraṇaṃ samāpajjanaṃ vibandhatīti apare .Vīmaṃsitvā gahetabbaṃ .‘‘ Ākiñcaññāyatane patiṭṭhātī ’’ ti ca idaṃ puna ākiñcaññāyatanassa samāpajjitabbattā vuttaṃ .Samāpajjitvā hi vuṭṭhāya pubbakiccassa kātabbattā .Yathā panātiādi katapubbakiccatāsāmaññena upamāsaṃsandanaṃ .
880. Assāti nirodhasamāpattiyā .‘‘ Kālaparicchedavasenā ’’ tiādinā catūhi ākārehi nirodhasamāpattiyā ṭhānaṃ dasseti .
882. Vivekaninnan ti
V2.498 nissaraṇavivekaninnaṃ , pageva saṅkhāravimukhatāya , phalacittuppattiyā cāti veditabbaṃ . 883. Ūsaṅkhārattayapaṭippassaddhiyā , avasesacetasikaviññāṇābhāvena rūpadhammamattāvasesatāya ca matanirodhasamāpannānaṃ avisesaṃ gahetvā pucchā ‘‘ matassa ca samāpannassa ca ko viseso ’’ ti .
Kāmaṃ nesaṃ saṅkhārattayapaṭippassaddhiādīhi
M2.530 aviseso , rūpadhammamattāvasesatāya pana āyuusmāindriyānaṃ apagamānapagamanaṃ visesoti dassetuṃ ‘‘ yvāyan ’’ tiādi vuttaṃ . 884. Sabhāvatoti sabhāvadhammato , paramatthatoti attho .Paramatthato hi vijjamānānaṃ saṅkhatādibhāvena vattabbataṃ labhati , na avijjamānaṃ .
Samāpajjantassa vasenāti yasmā samāpajjantassa ariyapuggalassa samathavipassanādhamme yuganaddhe katvā aṭṭha samāpattiyo ārohantassa anukkamena saṅkhārānaṃ paṭippassambhanapayoganibbattiyā nirodhasamāpatti nipphannā nāma hoti , tasmā taṃ payoganibbattiṃ upādāya ‘‘ nipphannā ’’ ti vattuṃ vaṭṭati .
Saṅkhāravūpasamato , santadhammasamanvayato ca santaṃ .Ariyehi eva nisevitabbattā ariyanisevitaṃ .
Tissannampi dukkhatānaṃ nibbutabhāvato nibbānamiti saṅkhaṃ upāgataṃ .
Ariyaṃ paññan ti suvisuddhaṃ maggaphalapaññaṃ .
Imissāpīti nirodhasamāpattiyā .Samāpattisamatthatāti samāpajjanasamatthatā .