562. Aṭṭha
V2.202 dhammāti ‘‘ katamaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā ariyasaccan ’’ ti ārabhitvā ‘‘ sammādiṭṭhī ’’ tiādinā pāḷiyaṃ ( vibha .205) dukkhanirodhagāminipaṭipadāniddese āgatā , tameva ca pāḷiṃ ānetvā uddesavasena idha ca vuttā sammādiṭṭhiādayo aṭṭha dhammā atthato pakāsitā , na maggasaccaniddesavasenāti adhippāyo .Yadi atthato pakāsitā , kimatthiyaṃ pana idha kathananti āha ‘‘ idha panā ’’ tiādi .Tattha ‘‘ ekakkhaṇe pavattamānānan ’’ ti idaṃ lokiyakusalacittuppādesu viratiyo nānākkhaṇikā evaM2.215 hontīti katvā vuttaṃ .Sesamaggadhammā pana tatthāpi ekajjhaṃ uppajjantiyeva .Visesāvabodhanatthan ti paṭipakkhasamugghātādipavattiākāravisesassa avabodhanatthaṃ .Vitthārato maggakathā parato āvi bhavissatīti āha ‘‘ saṅkhepato ’’ ti .Catusaccapaṭivedhāya paṭipannassāti yathā catusaccābhisamayo hoti , evaṃ sabbaso pubbabhāgapaṭipattiyā paripūraṇavasena paṭipannassa .Ariyamaggasaṅkhātassa yogassa sabbhāvato yogino .Kāmaṃ avijjānusayasamugghāte tadekaṭṭhakilesānaṃ lesopi nāvasissati , vijjāya pana avijjā ujuvipaccanīkadhammoti dassanatthaṃ ‘‘ avijjānusayasamugghātakan ’’ ti vuttaṃ .Parato micchāsaṅkappādiggahaṇepi eseva nayo .
Dhātuppakāsanarasāti paramatthapakāsanarasā , catusaccavibhāvanakiccāti attho .Maggadhammānaṃ paṭipakkhavidhamanākāro sātisayaṃ pākaṭo hutvā upaṭṭhātīti avijjānusayasamugghātakataṃ sammādiṭṭhiyā vatvāpi avijjandhakāraviddhaṃsanapaccupaṭṭhānatā vuttā .
Tathā sampannadiṭṭhinoti yathā avijjānusayasamugghāto hoti , tathā maggasammādiṭṭhiyā sampannadiṭṭhino .Evañhi catusaccapaṭivedhāya paṭipannassa yoginoti imamatthaṃ tathā-saddo upasaṃharati .Nibbānārammaṇatā pana taṃsampayuttavacaneneva bodhitā .Micchāsaṅkappanighātakan ti kāmasaṅkappādimicchāsaṅkappasamucchedakaṃ .
Appanārasoti nibbānārammaṇe maggacittassa samuppādavasena pavattanato appanākicco .
Tathā passato vitakkayato cāti vuttappakārāya sammādiṭṭhiyā passato , nibbānārammaṇe ca sammāsaṅkappena cittaṃ abhiniropayato .Vacīduccaritasamugghātikāti catubbidhassapi vacīduccaritassa samucchedikā .
Musāvādādīnaṃ visaṃvādanādikiccatāya lūkhānaṃ apariggāhakānaṃ
V2.203 paṭipakkhabhāvato siniddhabhāvena sampayuttadhammānaṃ pariggāhakasabhāvā sammāvācāti āha ‘‘ sā pariggahalakkhaṇā ’’ ti .Kāyikakiriyā kiñci kattabbaṃ samuṭṭhāpeti , sayañca samuṭṭhahanaṃ ghaṭanaṃ hotīti sammākammantasaṅkhātā viratipi samuṭṭhānasabhāvā vuttā .Sampayuttadhammānaṃ vā ukkhipanaṃ samuṭṭhāpanaṃ kāyikakiriyāya bhārukkhipanaṃ viya .
Assāti yogino .Tasmiṃ sati visujjhanato visuddhibhūtā .
Jīvamānassa sattassa , sampayuttadhammānaṃ vā suddhi vodānaṃ , ājīvasseva vā jīvitindriyavuttiyā
M2.216 .Ñāyājīvassa abuddhapaṭikuṭṭhāya sammājīvikāya pavattihetutāya ñāyājīvapavattiraso .Imassa hi pavattito paṭṭhāya micchājīvo na pavattatīti .Sabbākusalaviddhaṃsakopi sammāvāyāmo ujupaṭipakkhadassanavasena kosajjasamucchedako vutto .
Saṃkilesapakkhatopi tassa paggaṇhanaṃ paggaho .
Kāyādīsu subhādiākārupadhāraṇavasena pavattā subhasaññādipubbaṅgamā akusalakkhandhā micchāsati , tassā viddhaṃsano micchāsativiniddhunano .Asammosoti sammosaviddhaṃsanato tappaṭipakkho .
Ārammaṇassa yathāsabhāvasallakkhaṇaṃ upaṭṭhānaṃ .
‘‘ Ārakkhapaccupaṭṭhānā ’’ ti ,‘‘ satārakkhena cetasā ’’ ti ( dī . ni .3.348) ca vacanato visesato sati kusalacittassa ārakkhāti āha ‘‘ satiyā saṃrakkhiyamānacittassā ’’ ti .
563. Saccañāṇassāti saccāni ārabbha pavattanakañāṇassa , na paṭivedhañāṇaṃ viya sakideva bujjhati , atha kho punappunaṃ uppajjanato anu anu bodho anubodho , anussavākāraparivitakkadiṭṭhinijjhānakkhantianugato vā bodho anubodho , tadeva ñāṇanti anubodhañāṇaṃ .Na hi taṃ paccakkhato bujjhati , anussavādivasena pana kappanamukhena bujjhati .Kiccatoti parijānanādito .Taṃkiccakaraṇeneva hi pariññeyyādīni viya tānipi tassa pākaṭāni honti .Vivaṭṭānupassanāya hi saṅkhārehi patilīyamānamānasassa uppajjamānaṃ maggañāṇaṃ visaṅkhāraṃ dukkhanissaraṇaṃ ārammaṇaṃ katvā dukkhaṃ paricchindati , dukkhagatañca taṇhaṃ pajahati , nirodhañca sacchikaroti phusati .Ādicco viya pabhāya sammāsaṅkappādīhi saha samuppannaṃ taṃ maggaṃ bhāveti , na ca saṅkhāre amuñcitvā pavattamānena ñāṇena etaṃ sabbaṃ kātuṃ sakkā nimittapavattehi avuṭṭhitattā .
Tasmā etāni kiccāni karontaṃ taṃ ñāṇaṃ dukkhādīni vibhāveti
V2.204 tattha sammohanivattanenāti ‘‘ cattāripi saccāni paṭivijjhatī ’’ ti vuttaṃ , ekapaṭivedhenāti adhippāyo .Dukkhasamudayampi so passatīti kālantaradassanaṃ sandhāya vuttanti ce ?Na ,‘‘ yo nu kho , āvuso , dukkhaṃ passati , dukkhasamudayampi so passatī ’’ tiādinā ( saṃ . ni .5.1100) ekadassino aññattayadassitāvicāraṇāyaṃ taṃsādhanatthaṃ āyasmatā
M2.217 gavampati ttherena imassa suttassa ānītattā , paccekañca saccesu dissamānesu aññattayadassanassa yojitattā .Aññathā anupubbābhisamaye purimadiṭṭhassa pacchā adassanato samudayādidassino dukkhādidassitā na yojetabbā siyā .Yojitā ca sā ‘‘ yo dukkhasamudayaṃ passati , dukkhampi so passatī ’’ tiādinā ( saṃ . ni .5.1100).Lokiyaṃ saccañāṇaṃ .Tattha lokiyañāṇe .Pariyuṭṭhānasaṅkhāto abhibhavo pariyuṭṭhānābhibhavo , tassa vasena .Suddhasaṅkhārapuñjamattadassanato sakkāyadiṭṭhipariyuṭṭhānaṃ nivatteti .
‘‘ Lokasamudayaṃ kho , kaccāna , yathābhūtaṃ sammappaññāya passato yā loke natthitā , sā na hotī ’’ ti ( saṃ . ni .2.15) vacanato samudayadassanaṃ hetuphalapabandhāvicchedadassanato pariyuṭṭhānābhibhavavasena pavattamānaṃ ucchedadiṭṭhiṃ nivatteti .
‘‘ Lokanirodhaṃ kho … pe … passato yā loke atthitā , sā na hotī ’’ ti ( saṃ . ni .2.15) vacanato nirodhadassanaṃ hetunirodhā phalanirodhadassanato sassatadiṭṭhiṃ nivatteti .
Attakārassa paccakkhadassanato maggadassanaṃ ‘‘ natthi attakāre , natthi parakāre , natthi purisakāre ’’ tiādikaṃ ( dī . ni .1.168) akiriyadiṭṭhiṃ pajahati .‘‘ Natthi hetu , natthi paccayo sattānaṃ saṃkilesāya , ahetū appaccayā sattā saṃkilissanti , natthi hetu … pe … visuddhiyā , ahetū appaccayā sattā visujjhantī ’’ tiādikā ( dī . ni .1.168; ma . ni .2.101,227; saṃ . ni .3.212) ahetukadiṭṭhi ca idha akiriyādiṭṭhiggahaṇeneva gahitāti daṭṭhabbā .Sāpi hi visuddhimaggadassanena pahīyatīti .
Dukkhe ñāṇaṃ samudayaphalassa dukkhassa addhuvādibhāvaṃ passatīti phale vippaṭipattiṃ nivatteti .
Issaro lokaṃ pavatteti sajjeti nivatteti saṃharatīti issarakāraṇino vadanti .
Padhānato loko āvi bhavati , tattheva ca patilīyatīti padhānakāraṇino .
‘‘ Kālo
V2.205 karoti bhūtāni , kālo saṃharatī pajā ;
Kālo sutte jāgarati , kālo hi duratikkamo ’’ ti .
–
Kālavādino .
Kaṇṭakassa tikhiṇabhāvo viya , kapiṭṭhaphalādīnaṃ parimaṇḍalatā viya , migapakkhisarīsapādīnaṃ vicittatā viya ca sabhāveneva loko sambhoti , vibhoti cāti sabhāvavādino .
Ādi -saddena aṇūhiM2.218 loko pavattati , sabbaṃ pubbekatahetu , loko niyato acchejjasuttāvutābhejjamaṇisadiso , na ettha kassaci purisakāroti niyativādino .
‘‘ Yadicchāya pavattanti , yadicchāya nivattare ;
Yadicchāya sukhaṃ dukkhaṃ , tasmā yādicchakī pajā ’’ ti .
–
Yadicchāvādino , ye adhiccasamuppattivādinoti ca vuccanti .
Evamādiakāraṇavādasaṅgaho daṭṭhabbo .Rāmudakaāḷārādīnaṃ viya , arūpaloke nigaṇṭhānaṃ viya ca lokathūpikāyaṃ apavaggo mokkhoti gahaṇaṃ apavaggagāho .
Ādi -saddena padhānassa appavatti , guṇaviyuttassa attano sakattani avaṭṭhānaṃ , brahmunā salokatā , samīpatā , saṃyogo , diṭṭhadhammanibbānavādāti evamādīnaṃ gahaṇaṃ daṭṭhabbaṃ .
Ettha ca padhānassa appavatti mahatādibhāvena apariṇāmo , anabhibyatti vā .
‘‘ Ahamañño , pakati aññā ’’ ti evaṃ pavattapakatipurisantarajānanena attasukhadukkhamohesu avibhāgaggahaṇe kira nivattite vuttanayena padhānaṃ nappavattati , so vimokkhoti kāpilā .
Guṇaviyuttassāti buddhisukhadukkhaicchādosappayattadhammādhammasaṅkhārehi navahi attaguṇehi viyuttassāti kaṇādamatānusārino .
Salokatā brahmunā samānalokatā .
Samīpatā tassa samīpappavattitā .
Saṃyogo tena ekībhāvūpagamanaṃ .
‘‘ Indriyatappanaputtamukhadassanādīhi vinā apavaggo natthī ’’ ti gahetvā tathā pavattanaṃ kāmasukhallikānuyogo .
Anasanakesaluñcanāditapacariyāya naggasīlagosīlakukkurasīlādīhi ca attaparitāpanena mokkho hotīti attakilamatho .
Svāyaṃ sabbo micchāgāho saccañāṇe sati patiṭṭhaṃ na labhatīti vuttamevatthaṃ saṅgaṇhanto ‘‘ loke lokappabhave ’’ ti gāthamāhāti .
Ñāṇakiccato vinicchayavaṇṇanā niṭṭhitā .
564. Sesā
M2.219V2.206 sabbadhammāti sesā ekāsīti lokiyadhammā .Ajjhattikabāhiresu dvādasasu āyatanesu kāmabhavavibhavataṇhāvasena dvādasatikā chattiṃsa taṇhāvicaritāni , khuddakavatthuvibhaṅge vā āgatanayena kālavibhāgaṃ anāmasitvā vuttāni .Tadāmasane hi aṭṭhasataṃ honti .
Asammissan ti ekakattā kenaci asammissaṃ , kuto tadantogadhappabhedoti adhippāyo .Vīmaṃsiddhipādādīnaṃ bodhipakkhiyānaṃ satipi kiccanānatte atthato ekattā sammādiṭṭhiyā saṅgahoti sammādiṭṭhimukhena tadantogadhatā vuttā .
Tayo nekkhammavitakkādayoti lokiyakkhaṇe alobhamettākaruṇāsampayogavasena bhinnā , maggakkhaṇe lobhabyāpādavihiṃsāsamucchedanavasena tayoti ekopi vutto .
Esa nayo sammāvācā dīsu .
Appicchatāsantuṭṭhitānaṃ pana bhāve sammāājīvasambhavato tena tesaṃ saṅgaho daṭṭhabbo .
Bhavantarepi jīvitahetupi ariyehi avītikkamanīyattā ariyakantānaṃ sammāvācādisīlānaṃ gahaṇena yena saddhāhatthena tāni gahetabbāni , so saddhāhattho gahito eva hotīti tato anaññāni saddhindriyasaddhābalāni tattha antogadhāni vuttāni .
Chando pana saddhānuguṇoti katvā chandiddhipādassāpi tadantogadhatā vuttā .
Tesaṃ atthitāyāti saddhindriyasaddhābalachandiddhipādānaṃ atthitāya sīlassa atthibhāvato tividhenāpi sīlena te tayopi gahitāti tattha antogadhā .
Cittasamādhīti cittiddhipādaṃ vadati .
‘‘ Cittaṃ paññañca bhāvayan ’’ ti ( saṃ . ni .1.23,192; peṭako .22; mi . pa .2.1.9) hi cittamukhena samādhi vuttoti samādhimukhena cittampi vattabbataṃ arahati .
Cittiddhipādabhāvanāya pana samādhipi adhimatto hotīti vīmaṃsiddhipādādivacanaṃ viya cittiddhipādoti avatvā idha ‘‘ cittasamādhī ’’ ti vuttaṃ .
‘‘ Pītimanassa kāyo passambhati , passaddhakāyo sukhaṃ vedeti , sukhino cittaṃ samādhiyatī ’’ ti ( dī . ni .1.466;3.359; saṃ . ni .5.376; a . ni .3.96;11.12) vacanato samādhiupakārā pītipassaddhiyo , tasmā samādhiggahaṇena gahitā .
Upekkhā pana samādhiupakārakato , taṃsadisakiccato ca .
Tasmā samādhisīsena etesaṃ antogadhatā daṭṭhabbā .
Antogadhānaṃ pabhedavinicchayavaṇṇanā niṭṭhitā .
565. Bhāro
M2.220 viya dukkhasaccaṃ vighātakattā , saṃharaṇīyavasena vihantabhāvatoti attho .Bhārādānamiva tattha tattha bhave uppajjanakavighātassa hetubhāvato .Bhāranikkhepanamiva pavattidukkhavūpasamabhāvatoV2.207 .Rogo viya , dubbhikkhamiva ca bādhakattā .Roganidānaṃ viya , dubbuṭṭhi viya ca pabhavalakkhaṇattā .Dubbuṭṭhīti ca avassanaṃ vā ativassanaṃ vā .Rogavūpasamo viya , subhikkhamiva ca santilakkhaṇattā , sukhabhāvato .‘‘ Nibbānaṃ paramaṃ sukhan ’’ ti ( dha . pa .203-204) hi vuttaṃ .Bhesajjamiva , suvuṭṭhi viya ca dukkhassa hetupacchedato , tassa ca apagamūpāyabhāvato .Niyyānalakkhaṇañhi maggasaccaṃ .
Aniṭṭhabhāvato , sāsaṅkasappaṭibhayato ca dukkhaṃ verivisarukkhabhayaorimatīrūpamaṃ .Veraṃ byāpādo , paccatthikabhāvo vā .Verasamugghāto veravūpasamo mettā .Verasamugghātupāyo saṅgahavatthūni .Upamāto vinicchayavaṇṇanā niṭṭhitā .
566. Esa nayo samudayādīsūti atthi cettha samudayo , na ariyasaccaṃ , atthi ariyasaccaṃ , na samudayo , atthi samudayo ceva ariyasaccañca , atthi neva samudayo na ariyasaccanti .Sesasaccadvayepi eseva nayo .
Na ariyasaccaṃ pariññeyyapahātabbāsaṅkhataniyyānabhāvābhāvato .
Itaraṃ pana ariyasaccadvayan ti samudayamaggasaccadvayamāha .Siyā dukkhaṃ saṅkhāradukkhatāya .Tenāha ‘‘ aniccato ’’ ti .Tathattenāti tathasabhāvena , pariññeyyabhāvenāti attho .Etena taṃ ariyasaccadvayaṃ ‘‘ siyā dukkhaṃ , na ariyasaccaṃ , siyā ariyasaccaṃ , na dukkhan ’’ ti imamatthaṃ dasseti .Ariyasaccasaddaparā hi dukkhādisaddā pariññeyyādibhāvaṃ vadanti .Teneva ariyasaccasaddānapekkhaṃ dukkhasaddaṃ sandhāya maggasampayuttasāmaññaphaladhammānaṃ ādipadasaṅgaho vutto , ariyasaccasaddāpekkhaṃ pana sandhāya catutthapadasaṅgaho .
Sabbākārenāti sabbappakārena .Yathā maggasampayuttadhammādayo ekaṅgavikalā , evaṃ ahutvā sabbaṅgayogena dukkhatāya ceva ariyasaccatāya cāti attho .‘‘ Upādānakkhandhapañcakan ’’ ti vutte taṇhāyapi saṅgaho siyāti taṃnivattanatthaṃ ‘‘ aññatra taṇhāyā ’’ ti vuttaṃ tassā visuṃ ariyasaccabhāvato .Samudayādīsu avasesakilesādayo pabhavaṭṭhena samudayo , na ariyasaccaṃ suttantasaṃvaṇṇanā ayanti katvā
M2.221 .Nirodho ariyasaccaṃ , na samudayo .Itaraṃ pana ariyasaccadvayaṃ siyā samudayo attano phalassa paccayaṭṭhena , na pana yassa pahānāya bhagavati brahmacariyaṃ vussati tathattena , sabbākārena pana taṇhāsamudayo ceva ariyasaccañca .Maggasampayuttadhammā , sāmaññaphalāni ca yassa pahānāya bhagavati brahmacariyaṃ vussati tathattena neva samudayo , na ariyasaccaṃ .Saṅkhāranirodho , nirodhasamāpatti ca nirodho , na ariyasaccaṃ .SamudayoV2.208 ariyasaccaṃ , na nirodho .Itaraṃ pana ariyasaccadvayaṃ siyā nirodho khaṇanirodhasabbhāvato , na pana yassa sacchikiriyāya bhagavati brahmacariyaṃ vussati tathattena .Sabbākārena pana asaṅkhatā dhātu nirodho ceva ariyasaccañca .Sesaṃ vuttanayameva .Ariyamaggato aññāni maggāni maggo , na ariyasaccaṃ .Nirodho ariyasaccaṃ , na maggo .Itaraṃ pana saccadvayaṃ siyā maggo bhavagāminipaṭipadābhāvato , na pana yassa bhāvanāya bhagavati brahmacariyaṃ vussati tathattena , sabbākārena pana nirodhagāminipaṭipadā maggo ceva ariyasaccañca .Sesaṃ vuttanayameva .Catukkato vinicchayavaṇṇanā niṭṭhitā .
567. Suññānīti vedakādīhi bāhirakaparikappitehīti adhippāyo .Dukkhañhi vedanīyampi santaṃ vedakarahitaṃ , kevalaṃ pana tasmiṃ attano paccayehi pavattamāne dukkhaṃ vedetīti vohāramattaṃ hoti .Esa nayo itaresupi .
‘‘ Dukkhamevā ’’ ti avadhāraṇena nivattitamatthaṃ dassetuṃ ‘‘ na koci dukkhito ’’ ti vuttaṃ .
Kiriyāva vijjatīti samudayasaccaṃ sandhāya vadati .Purimasaccadvayassa vipākavaṭṭakammavaṭṭasaṅgahato kārakassa vā dukkhasaccasabhāvamāha .Kātabbāpi hi kiriyā kārakarahitā kevalaṃ attano paccayehi tāya pavattamānāya dukkhasaññite dhammappabandhe kiriyaṃ karotīti vohāramattaṃ hoti .Nibbutagamakesupi eseva nayo .
‘‘ Maggo atthī ’’ ti vattabbe ‘‘ maggamatthī ’’ ti okārassa abhāvo katoti daṭṭhabbaṃ .Gamakoti nibbutiṃ gantā .
Kilesāsucipaggharaṇaṭṭhena sāsavatā asubhatāti katvā anāsavattā nirodhamaggā subhā eva .
Dukkhādīnaṃ pariyāyena samudayādibhāvo ca atthi
M2.222 , na pana nirodhabhāvo , nirodhassa vā na dukkhādibhāvoti nirodhāvasesattayānaṃ na aññamaññasamaṅgitāti āha ‘‘ nirodhasuññāni vā ’’ tiādi .Samudaye dukkhassābhāvatoti ponobhavikāya taṇhāya punabbhavassa abhāvato .Yathā vā pakativādīnaṃ vikārā avikāribhāvato , pubbe patipalīnā ca pakatibhāveneva tiṭṭhanti , na evaṃ samudayasampayuttampi dukkhaṃ samudayabhāvena tiṭṭhatīti āha ‘‘ samudaye dukkhassābhāvato ’’ ti
V2.209 .Magge ca nirodhassa abhāvatoti sambandho .Yathā avibhattehi vikārehi mahāhaṅkāratammattavisesindriyabhūtavisesehi pakatibhāveneva ṭhitehi pakati sagabbhā icchitā pakativādīhi , evaṃ na phalena sagabbho hetūti attho .‘‘ Dukkhasamudayānaṃ nirodhamaggānañca asamavāyā ’’ ti etaṃ vivaranto āha ‘‘ na hetusamavetaṃ hetuphalan ’’ tiādi .Tattha ‘‘ idha tantūsu paṭo , kapālesu ghaṭo , bīraṇesu kaṭo dvīsu aṇūsu dviaṇukan ’’ tiādinā idha vuddhivohārajanako avisuṃ siddhānaṃ sambandho samavāyo , tena samavāyena kāraṇesu dvīsu aṇūsu dviaṇukaṃ phalaṃ samavetaṃ ekībhūtamiva sambaddhaṃ , tīsu aṇūsu tiaṇukanti evaṃ mahāpathavīmahāudakamahāaggimahāvātakkhandhapariyantaṃ phalaṃ attano kāraṇesu samavetanti samavāyavādino vadanti .Evaṃ pana vadantehi aparimāṇesu kāraṇesu mahāparimāṇaṃ ekaṃ phalaṃ samavetaṃ attano antogadhehi kāraṇehi sagabbhaṃ asuññanti vuttaṃ hoti .Evamidha samavāyābhāvā phale hetu natthīti hetusuññaṃ phalanti attho .
Suññato vinicchayavaṇṇanā niṭṭhitā .Iti magganiddesakathāvaṇṇanā .