Aṭṭhakanipāta-aṭṭhakathā
1. Paṭhamapaṇṇāsakaṃ
1. Mettāvaggo
1. Mettāsuttavaṇṇanā
1. Aṭṭhakanipātassa
V3.193M3.193P4.68 paṭhame āsevitāyāti ādarena sevitāya .Bhāvitāyāti vaḍḍhitāya .
Bahulīkatāyāti punappunaṃ katāya .
Yānikatāyāti yuttayānasadisakatāya .
Vatthukatāyāti patiṭṭhānaṭṭhena vatthu viya katāya .
Anuṭṭhitāyāti paccupaṭṭhitāya .
Paricitāyāti samantato citāya upacitāya .
Susamāraddhāyāti suṭṭhu samāraddhāya sukatāya .
Ānisaṃsāti guṇā .
Sukhaṃ supatītiādīsu yaṃ vattabbaṃ , taṃ ekādasakanipāte vakkhāma .
Appamāṇan ti
V3.194 pharaṇavasena appamāṇaṃ .Tanū saṃyojanā honti , passato upadhikkhayan ti mettāpadaṭṭhānāya vipassanāya anukkamena upadhikkhayasaṅkhātaṃ arahattaṃ pattassa dasa saṃyojanā pahīyantīti attho .
Atha vā tanū saṃyojanā hontīti paṭighañceva paṭighasampayuttasaṃyojanā ca tanukā honti .
Passato upadhikkhayan ti tesaṃyeva kilesūpadhīnaṃ khayasaṅkhātaṃ mettaṃ adhigamavasena passantassa .
Kusalī tena hotīti tena mettāyanena kusalo hoti .
Sattasaṇḍan ti
P4.69 sattasaṅkhātena saṇḍena samannāgataṃ , sattabharitanti attho .Vijetvāti adaṇḍena asatthena dhammeneva vijinitvā .
Rājisayoti isisadisā dhammikarājāno .
Yajamānāti dānāni dadamānā .
Anupariyagāti vicariṃsu .
Assamedhan tiādīsu porāṇakarājakāle kira sassamedhaṃ , purisamedhaṃ , sammāpāsaṃ , vācāpeyyanti cattāri saṅgahavatthūni ahesuṃ , yehi rājāno
M3.194 lokaṃ saṅgaṇhiṃsu .Tattha nipphannasassato dasamabhāgaggahaṇaṃ sassamedhaṃ nāma , sassasampādane medhāvitāti attho .
Mahāyodhānaṃ chamāsikaṃ bhattavetanānuppadānaṃ purisamedhaṃ nāma , purisasaṅgaṇhane medhāvitāti attho .
Daliddamanussānaṃ hatthato lekhaṃ gahetvā tīṇi vassāni vinā vaḍḍhiyā sahassadvisahassamattadhanānuppadānaṃ sammāpāsaṃ nāma .
Tañhi sammā manusse pāseti hadaye bandhitvā viya ṭhapeti , tasmā sammāpāsanti vuccati .
‘‘ Tāta , mātulā ’’ tiādinā nayena pana saṇhavācābhaṇanaṃ vācāpeyyaṃ nāma , piyavācāti attho .
Evaṃ catūhi saṅgahavatthūhi saṅgahitaṃ raṭṭhaṃ iddhañceva hoti , phītañca , bahuannapānaṃ , khemaṃ , nirabbudaṃ .
Manussā mudā modamānā ure putte naccentā apārutagharā viharanti .
Idaṃ gharadvāresu aggaḷānaṃ abhāvato niraggaḷan ti vuccati .
Ayaṃ porāṇikā paveṇi .
Aparabhāge pana okkākarājakāle brāhmaṇā imāni cattāri
P4.70 saṅgahavatthūni imañca raṭṭhasampattiṃ parivattetvā uddhaṃmūlakaṃ katvā assamedhaṃ purisamedhan tiādike pañca yaññe nāma akaṃsu .Tesu assamettha medhanti vadhentīti assamedho .
Dvīhi pariyaññehi yajitabbassa ekavīsatiyūpassa ekasmiṃ pacchimadivaseyeva sattanavutipañcapasusataghātabhiṃsanassa ṭhapetvā bhūmiñca purise ca avasesasabbavibhavadakkhiṇassa yaññassetaṃ adhivacanaṃ .
Purisamettha medhantīti purisamedho .
Catūhi pariyaññehi yajitabbassa saddhiṃ bhūmiyā assamedhe vuttavibhavadakkhiṇassa yaññassetaṃ adhivacanaṃ .
Sammamettha pāsantīti sammāpāso .
Divase divase yugacchiggaḷe
V3.195 pavesanadaṇḍakasaṅkhātaṃ sammaṃ khipitvā tassa patitokāse vediṃ katvā saṃhārimehi yūpādīhi sarassatīnadiyā nimuggokāsato pabhuti paṭilomaṃ gacchantena yajitabbassa satrayāgassetaṃ adhivacanaṃ .Vājamettha pivantīti vājapeyyo .
Ekena pariyaññena sattarasahi pasūhi yajitabbassa beluvayūpassa sattarasakadakkhiṇassa yaññassetaṃ adhivacanaṃ .
Natthi ettha aggaḷāti niraggaḷo .
Navahi pariyaññehi yajitabbassa
P4.71 saddhiṃ bhūmiyā ca purisehi ca assamedhe vuttavibhavadakkhiṇassa sabbamedhapariyāyanāmassa assamedhavikappassetaṃ adhivacanaṃ .Kalampi
M3.195 te nānubhavanti soḷasin ti te sabbepi mahāyāgā ekassa mettācittassa vipākamahantatāya soḷasiṃ kalaṃ na agghanti , soḷasamaṃ bhāgaṃ na pāpuṇantīti attho .Na jinātīti na attanā parassa jāniṃ karoti .
Na jāpayeti na parena parassa jāniṃ kāreti .
Mettaṃsoti mettāyamānacittakoṭṭhāso hutvā .
Sabbabhūtānan ti sabbasattesu .
Veraṃ tassa na kenacīti tassa kenaci saddhiṃ akusalaveraṃ vā puggalaveraṃ vā natthi .
2. Paññāsuttavaṇṇanā
2. Dutiye ādibrahmacariyikāyāti maggabrahmacariyassa ādibhūtāya .
Paññāyāti vipassanāya .
Garuṭṭhāniyan ti gāravuppattipaccayabhūtaṃ garubhāvanīyaṃ .
Tibban ti bahalaṃ .
Paripucchatīti atthapāḷianusandhipubbāparaṃ pucchati .
Paripañhatīti pañhaṃ karoti , idañcidañca paṭipucchissāmīti vitakketi .
Dvayenāti duvidhena .
Anānākathikoti anānattakathiko hoti .
Atiracchānakathikoti nānāvidhaṃ tiracchānakathaṃ na katheti .
Ariyaṃ vā tuṇhībhāvan ti ariyatuṇhībhāvo nāma catutthajjhānaṃ , sesakammaṭṭhānamanasikāropi vaṭṭati .
Jānaṃ jānātīti jānitabbakaṃ jānāti .
Passaṃ passatīti passitabbakaṃ passati .
Piyattāyāti
P4.72 piyabhāvatthāya .Garuttāyāti garubhāvatthāya .
Bhāvanāyāti bhāvanatthāya guṇasambhāvanāya vā .
Sāmaññāyāti samaṇadhammatthāya .
Ekībhāvāyāti nirantarabhāvatthāya .
3-4.Appiyasuttadvayavaṇṇanā
3-4.
Tatiye appiyapasaṃsīti appiyajanassa pasaṃsako vaṇṇabhāṇī .
Piyagarahīti piyajanassa
V3.196 nindako garahako .Catutthe anavaññattikāmoti ‘‘ aho vata maṃ aññena avajāneyyun ’’ ti anavajānanakāmo .
Akālaññūti kathākālaṃ na jānāti , akāle katheti .
Asucīti asucīhi kāyakammādīhi samannāgato .
5. Paṭhamalokadhammasuttavaṇṇanā
5. Pañcame lokassa dhammāti lokadhammā .
Etehi muttā nāma natthi , buddhānampi honti .
Tenevāha – lokaṃ anuparivattantīti anubandhanti nappajahanti
M3.196 , lokato na nivattantīti attho .Loko ca aṭṭha lokadhamme anuparivattatīti ayañca loko ete anubandhati na pajahati , tehi dhammehi na nivattatīti attho .
Lābho alābhoti lābhe āgate alābho āgatoyevāti veditabbo .
Ayasā dīsupi eseva nayo .
Avekkhati vipariṇāmadhammeti ‘‘ vipariṇāmadhammā ime ’’ ti evaṃ avekkhati .
Vidhūpitāti
P4.73 vidhamitā viddhaṃsitā .Padañca ñatvāti nibbānapadaṃ jānitvā .
Sammappajānāti bhavassa pāragūti bhavassa pāraṃ gato nipphattiṃ matthakaṃ patto , nibbānapadaṃ ñatvāva taṃ pāraṃ gatabhāvaṃ sammappajānātīti .
Imasmiṃ sutte vaṭṭavivaṭṭaṃ kathitaṃ .
6. Dutiyalokadhammasuttavaṇṇanā
6. Chaṭṭhe ko visesoti kiṃ visesakāraṇaṃ .
Ko adhippayāsoti ko adhikappayogo .
Pariyādāyāti gahetvā pariniṭṭhapetvā .
Idhāpi vaṭṭavivaṭṭameva kathitaṃ .
7. Devadattavipattisuttavaṇṇanā
7. Sattame acirapakkanteti saṅghaṃ bhinditvā na cirapakkante .
Ārabbhāti āgamma paṭicca sandhāya .
Attavipattin ti attano vipattiṃ vipannākāraṃ .
Sesapadesupi eseva nayo .
Abhibhuyyāti abhibhavitvā madditvā .
8. Uttaravipattisuttavaṇṇanā
8. Aṭṭhame
V3.197 vaṭajālikāyan ti evaṃnāmake vihāre .So kira vaṭavane niviṭṭhattā vaṭajālikāti saṅkhaṃ gato .
Pāturahosīti imamatthaṃ devarañño ārocessāmīti gantvā pākaṭo ahosi .
Ādibrahmacariyakoti sikkhattayasaṅgahassa sakalasāsanabrahmacariyassa ādibhūto .
9. Nandasuttavaṇṇanā
9. Navame kulaputtoti jātikulaputto .
Balavāti thāmasampanno .
Pāsādikoti
P4.74 rūpasampattiyā pasādajanako .Tibbarāgoti bahalarāgo .
Kimaññatrātiādīsu ayamattho – kiṃ aññena kāraṇena
M3.197 kathitena , ayaṃ nando indriyesu guttadvāro bhojane mattaññū jāgariyamanuyutto satisampajaññena samannāgato , yehi nando sakkoti paripuṇṇaṃ parisuddhaṃ brahmacariyaṃ carituṃ .Sace imehi kāraṇehi samannāgato nābhavissa , na sakkuṇeyyāti .
Itiha tatthāti evaṃ tattha .
Imasmiṃ sutte vaṭṭameva kathitaṃ .
10. Kāraṇḍavasuttavaṇṇanā
10. Dasame aññenāññaṃ paṭicaratīti aññena kāraṇena vacanena vā aññaṃ kāraṇaṃ vacanaṃ vā paṭicchādeti .
Bahiddhā kathaṃ apanāmetīti bāhirato aññaṃ āgantukakathaṃ otāreti .
Apaneyyesoti apaneyyo nīharitabbo esa .
Samaṇadūsīti samaṇadūsako .
Samaṇapalāpoti vīhīsu vīhipalāpo viya nissāratāya samaṇesu samaṇapalāpo .
Samaṇakāraṇḍavoti samaṇakacavaro .
Bahiddhā nāsentīti bahi nīharanti .
Yavakaraṇeti yavakhette .
Phuṇamānassāti ucce ṭhāne ṭhatvā mahāvāte opuniyamānassa .
Apasammajjantīti
P4.75 sāradhaññānaṃ ekato dubbaladhaññānaṃ ekato karaṇatthaṃ punappunaṃ apasammajjanti , apasammajjanisaṅkhātena vātaggāhinā suppena vā vatthena vā nīharanti .Daddaran ti daddarasaddaṃ .
Saṃvāsāyan ti saṃvāsena ayaṃ .
Vijānāthāti jāneyyātha .
Santavācoti saṇhavāco .
Janavatīti janamajjhe .
Raho karoti karaṇan ti karaṇaṃ vuccati pāpakammaṃ , taṃ raho paṭicchanno hutvā
V3.198 karoti .Saṃsappī ca musāvādīti saṃsappitvā musāvādī , musā bhaṇanto saṃsappati phandatīti attho .
Imasmiṃ sutte vaṭṭameva kathetvā gāthāsu vaṭṭavivaṭṭaṃ kathitanti .
Mettāvaggo paṭhamo .