1. Idāni ‘‘ kappe ca satasahasse ’’ tiādinayappavattāya cariyāpiṭakapāḷiyā atthasaṃvaṇṇanā hoti .

TatrāyaṃP0.10 kappa -saddo saupasaggo anupasaggoM0.10 ca vitakkavidhānapaṭibhāgapaññattikālaparamāyusamaṇavohārasamantabhāvābhisaddahana- chedanaviniyogavinayakiriyālesantarakappataṇhādiṭṭhiasaṅkhyeyyakappamahākappādīsu dissati . Tathā hesa ‘‘ nekkhammasaṅkappo abyāpādasaṅkappo ’’ tiādīsu ( ma . ni .3.137) vitakke āgato . ‘‘ Cīvare vikappaṃ āpajjeyyā ’’ tiādīsu ( pārā .642) vidhāne , adhikavidhānaṃ āpajjeyyāti attho . ‘‘ Satthukappena vata kira , bho , sāvakena saddhiṃ mantayamānā na jānimhā ’’ tiādīsu ( ma . ni .1.260) paṭibhāge . Satthusadisenāti ayañhi tattha attho . ‘‘ Idhāyasmā , kappo ’’ tiādīsu ( su . ni .1098) paññattiyaṃ . ‘‘ Yena sudaṃ niccakappaṃ viharāmī ’’ tiādīsu ( ma . ni .1.387) kāle . ‘‘ Ākaṅkhamāno , ānanda , tathāgato kappaṃ vā tiṭṭheyya kappāvasesaṃ vā ’’ tiādīsu ( dī . ni .2.178; udā .51) paramāyumhi . Āyukappo hi idha kappoti adhippeto . ‘‘ Anujānāmi , bhikkhave , pañcahi samaṇakappehi phalaṃ paribhuñjitun ’’ tiādīsu ( cūḷava .250) samaṇavohāre . ‘‘ Kevalakappaṃ jetavanaṃ obhāsetvā ’’ tiādīsu ( khu . pā .5.1; su . ni . maṅgalasutta ) samantabhāve . ‘‘ Saddhā saddahanā okappanā abhippasādo ’’ tiādīsu ( dha . sa .12) abhisaddahane , saddhāyanti attho . ‘‘ Alaṅkato kappitakesamassū ’’ tiādīsu ( vi . va .1094; jā .2.22.1368) chedane . ‘‘ Evameva ito dinnaṃ , petānaṃ upakappatī ’’ tiādīsu ( khu . pā .7.7; pe . va .20) viniyoge . ‘‘ Kappakatena akappakataṃ saṃsibbitaṃV0.10 hotī ’’ tiādīsu ( pāci .371) vinayakiriyāyaṃ . ‘‘ Atthi kappo nipajjituṃ , handāhaṃ nipajjāmī ’’ tiādīsu lese . ‘‘ Āpāyiko nerayiko kappaṭṭho saṅghabhedako … pe … kappaṃ nirayamhi paccatī ’’ ti ( itivu .18; cūḷava .354; kathā .657,862) ca ādīsu antarakappe . ‘‘ Na kappayanti na purekkharonti , dhammāpi tesaṃ na paṭicchitāse ; NaP0.11 brāhmaṇo sīlavatena neyyo , pāraṅgato na pacceti tādī ’’ ti . – Ādīsu ( su . ni .809) taṇhādiṭṭhīsu . Tathā hi vuttaṃ niddese ‘‘ kappāti uddānato dve kappā taṇhākappo diṭṭhikappo ’’ ti ( mahāni .28). ‘‘ Anekepi saṃvaṭṭakappe anekepi vivaṭṭakappe ’’ tiādīsuM0.11 ( dī . ni .1.244; ma . ni .1.68) asaṅkhyeyyakappe . ‘‘ Cattārimāni , bhikkhave , kappassa asaṅkhyeyyānī ’’ tiādīsu ( a . ni .4.156) mahākappe . Idhāpi mahākappeyeva daṭṭhabbo ( dī . ni . aṭṭha .1.29;3.275; saṃ . ni . aṭṭha .1.1.1; a . ni . aṭṭha .2.3.128; khu . pā . aṭṭha .5. evamiccādipāṭhavaṇṇanā ). Tatrāyaṃ padasiddhi – kappīyatīti kappo , ettakāni vassānīti vā ettakāni vassasatānīti vā ettakāni vassasahassānīti vā ettakāni vassasatasahassānīti vā saṃvaccharavasena gaṇetuṃ asakkuṇeyyattā kevalaṃ sāsaparāsiupamādīhi kappetabbo parikappetabbaparimāṇoti attho . Vuttañhetaṃ – ‘‘ Kīva dīgho nu kho , bhante , kappoti ? Dīgho kho , bhikkhu , kappo , so na sukaro saṅkhātuṃ ‘ ettakāni vassānī ’ ti vā ‘ ettakāni vassasatānī ’ ti vā ‘ ettakāni vassasahassānī ’ ti vā ‘ ettakāni vassasatasahassānī ’ ti vā . Sakkā pana , bhante , upamaṃ kātunti ? ‘ Sakkā , bhikkhū ’ ti bhagavā avoca . Seyyathāpi , bhikkhu , yojanaṃ āyāmena yojanaṃ vitthārena yojanaṃ ubbedhena mahāsāsaparāsi . Tato vassasatassa vassasahassassa accayena ekamekaṃ sāsapaṃ uddhareyya , khippataraṃ kho so , bhikkhu , mahāsāsaparāsi iminā upakkamena parikkhayaṃ pariyādānaṃ gaccheyya , na tveva kappo , evaṃ dīgho kho , bhikkhu , kappo ’’ ti ( saṃ . ni .2.128). SvāyaṃV0.11 mahākappo saṃvaṭṭādivasena catuasaṅkhyeyyakappasaṅgaho . Vuttampi cetaṃ – ‘‘ Cattārimāni , bhikkhave , kappassa asaṅkhyeyyāni . Katamāni cattāri ? Saṃvaṭṭo , saṃvaṭṭaṭṭhāyī , vivaṭṭo , vivaṭṭaṭṭhāyī ’’ ti ( a . ni .4.156). Tattha tayo saṃvaṭṭā – tejosaṃvaṭṭo , āposaṃvaṭṭo , vāyosaṃvaṭṭoti . Tisso saṃvaṭṭasīmā – ābhassarā , subhakiṇhā , vehapphalāti . Yadā hi kappo tejena saṃvaṭṭati , ābhassarato heṭṭhā agginā ḍayhati . Yadā āpena saṃvaṭṭati , subhakiṇhato heṭṭhā udakena vilīyati . Yadā vāyunā saṃvaṭṭati , vehapphalato heṭṭhā vātena viddhaṃsati . Vitthārato pana koṭisatasahassacakkavāḷaṃ vinassati , yaṃ buddhānaṃM0.12 āṇākkhettanti vuccati . Tesu tīsu saṃvaṭṭesu yathākkamaṃ kappavināsakamahāmeghato yāva jālāya vā udakassa vā vātassa vā upacchedo idaṃ ekaṃP0.12 asaṅkhyeyyaṃ saṃvaṭṭo nāma . Kappavināsakajālādipacchedato yāva koṭisatasahassacakkavāḷaparipūrako sampattimahāmegho uṭṭhahati , idaṃ dutiyaṃ asaṅkhyeyyaṃ saṃvaṭṭaṭṭhāyī nāma . Sampattimahāmeghato yāva candimasūriyapātubhāvo , idaṃ tatiyaṃ asaṅkhyeyyaṃ vivaṭṭo nāma . Candimasūriyapātubhāvato yāva puna kappavināsakamahāmegho , idaṃ catutthaṃ asaṅkhyeyyaṃ vivaṭṭaṭṭhāyī nāma . Imesu catusaṭṭhiantarakappasaṅgahaṃ vivaṭṭaṭṭhāyī . Tena samānakālaparicchedā vivaṭṭādayo veditabbā . ‘‘ Vīsatiantarakappasaṅgahan ’’ ti eke . Iti imāni cattāri asaṅkhyeyyāni eko mahākappo hoti . Tena vuttaṃ ‘‘ svāyaṃ mahākappo saṃvaṭṭādivasena catuasaṅkhyeyyakappasaṅgaho ’’ ti . Kappeti ca accantasaṃyogavasena upayogabahuvacanaṃ . Satasahasseti kappasaddasambandhena cāyaṃ pulliṅganiddeso , idhāpi accantasaṃyogavaseneva bahuvacanaṃ . Samānādhikaraṇañhetaṃ padadvayaṃ . Caturo ca asaṅkhiyeti etthāpi eseva nayo . Kassa pana asaṅkhiyeti aññassa avuttattā kappassa ca vuttattā pakaraṇato kappānanti ayamattho viññāyateva . Na hi vuttaṃ vajjetvā avuttassa kassaci gahaṇaṃ yuttanti . Ca -saddo sampiṇḍanattho , mahākappānaṃ caturo asaṅkhyeyye satasahasse ca mahākappeti ayañhettha attho . Asaṅkhiyeti ettha saṅkhātuṃ na sakkāti asaṅkhiyā , gaṇanaṃ atikkantāti attho . ‘‘ Asaṅkhyeyyanti eko gaṇanaviseso ’’ ti eke . Te hi ekato paṭṭhāya mahābalakkhapariyosānāni ekūnasaṭṭhiṭṭhānāni vajjetvā dasamahābalakkhāni asaṅkhyeyyaṃ nāma , saṭṭhimaṭṭhānantaranti vadanti . Taṃ na yujjati , saṅkhyāṭhānantaraṃ nāma gaṇanaviseso , tassa asaṅkhyeyyabhāvābhāvatoV0.12 ekaṃ ṭhānantaraṃ asaṅkhyeyyañcāti viruddhametaṃ . Nanu ca asaṅkhyabhāvena asaṅkhyeyyattepi tassa catubbidhabhāvo na yujjatīti ? No na yujjati . Catūsu ṭhānesu asaṅkhyeyyabhāvassa icchitattā . Tatrāyamādito paṭṭhāya vibhāvanā – Atīte kira ekasmiṃ kappe taṇhaṅkaro medhaṅkaro saraṇaṅkaroP0.13 dīpaṅkaroti cattāro sammāsambuddhā anukkamena loke uppajjiṃsu . Tesu dīpaṅkarassa bhagavato kāle amaravatī nāma nagaraṃ ahosi . TatthaM0.13 sumedho nāma brāhmaṇo paṭivasati ubhato sujāto mātito ca pitito ca , saṃsuddhagahaṇiko yāva sattamā kulaparivaṭṭā akkhitto anupakkuṭṭho jātivādena , abhirūpo dassanīyo pāsādiko paramāya vaṇṇapokkharatāya samannāgato . So aññaṃ kammaṃ akatvā brāhmaṇasippameva uggaṇhi . Tassa daharakāleyeva mātāpitaro kālamakaṃsu . Athassa rāsivaḍḍhako amacco āyapotthakaṃ āharitvā suvaṇṇarajatamaṇimuttādibharite sāragabbhe vivaritvā ‘‘ ettakaṃ te , kumāra , mātusantakaṃ , ettakaṃ te pitusantakaṃ , ettakaṃ te ayyakapayyakānan ’’ ti yāva sattamā kulaparivaṭṭā dhanaṃ ācikkhitvā ‘‘ etaṃ dhanaṃ paṭipajjāhī ’’ ti āha . Sumedhapaṇḍito cintesi – ‘‘ imaṃ evaṃ bahuṃ dhanaṃ saṃharitvā mayhaṃ mātāpitādayo paralokaṃ gacchantā ekakahāpaṇampi gahetvā na gatā , mayā pana gahetvā gamanakāraṇaṃ kātuṃ vaṭṭatī ’’ ti . So rañño ārocetvā nagare bheriṃ carāpetvā mahājanassa dānaṃ datvā himavantappadesaṃ gantvā tāpasapabbajjaṃ pabbajitvā sattāheneva aṭṭha samāpattiyo pañca ca abhiññāyo nibbattetvā samāpattivihārehi viharati . Tasmiñca kāle dīpaṅkara dasabalo paramābhisambodhiṃ patvā pavattitavaradhammacakko catūhi khīṇāsavasatasahassehi parivuto anupubbena cārikaṃ caramāno rammavatī nagaraṃ nāma patvā tassa avidūre sudassana mahāvihāre paṭivasati . Rammavatīnagaravāsino ‘‘ satthā kira amhākaṃ nagaraṃ patvā sudassanamahāvihāre paṭivasatī ’’ ti sutvā gandhamālādihatthā satthāraṃ upasaṅkamitvā vanditvā gandhamālādīhi pūjetvā ekamantaṃ nisinnā dhammadesanaṃ sutvā svātanāya nimantetvā uṭṭhāyāsanā pakkamiṃsu . Te punadivase mahādānaṃ sajjetvā nagaraṃ alaṅkaritvā dasabalassa āgamanamaggaṃ haṭṭhatuṭṭhā sodhenti . Tasmiñca kāle sumedha tāpaso ākāsena gacchantoP0.14 te haṭṭhatuṭṭhe manusse disvā ‘‘ ambho , kassa tumhe imaṃ maggaṃ sodhethā ’’ ti pucchi ? Tehi ‘‘ sammāsambuddhassa āgamanamaggaṃ sodhemā ’’ ti vutte atītesu buddhesu katādhikārattā ‘‘ buddho ’’ ti vacanaṃ sutvā uppannapītisomanassoV0.13 tāvadeva ākāsato oruyha ‘‘ mayhampi okāsaṃ detha , ahampi sodhessāmī ’’ tiM0.14 tehi dassitaṃ okāsaṃ ‘‘ kiñcāpi ahaṃ imaṃ iddhiyā sattaratanavicittaṃ katvā alaṅkarituṃ pahomi , ajja pana mayā kāyaveyyāvaccaṃ kātuṃ vaṭṭati , kāyārahaṃ puññaṃ gaṇhissāmī ’’ ti cintetvā tiṇakacavarādayo nīharitvā paṃsuṃ āharitvā samaṃ karonto sodheti . Aniṭṭhiteyeva pana tassa padesassa sodhane dīpaṅkaro bhagavā mahānubhāvānaṃ chaḷabhiññānaṃ khīṇāsavānaṃ catūhi satasahassehi parivuto taṃ maggaṃ paṭipajji . Sumedhapaṇḍito ‘‘ sammāsambuddho buddhasāvakā ca mā cikkhallaṃ akkamantū ’’ ti attano vākacīrañca cammakhaṇḍañca jaṭākalāpañca pasāretvā sayañca yena bhagavā tena sīsaṃ katvā avakujjo nipajji . Evañca cintesi – ‘‘ sacāhaṃ icchissāmi , imassa bhagavato sāvako hutvā ajjeva kilese ghātessāmi . Kiṃ mayhaṃ ekakeneva saṃsāramahoghato nittharaṇena ? Yaṃnūnāhampi evarūpo sammāsambuddho hutvā sadevakaṃ lokaṃ saṃsāramahaṇṇavato tāreyyan ’’ ti . Iti so aṭṭhaṅgasamannāgatamahābhinīhāravasena cittaṃ paṇidhesi . Atha bhagavā āgantvā tassa ussīsake ṭhatvā cittācāraṃ samijjhanabhāvañcassa ñatvā ‘‘ ayaṃ ito kappasatasahassādhikānaṃ catunnaṃ asaṅkhyeyyānaṃ matthake gotamo nāma sammāsambuddho bhavissatī ’’ ti sabbaṃ imaṃ bhagavato pavattiṃ byākaritvā pakkāmi . Tato aparepi koṇḍaññabhagavantaṃ ādiṃ katvā anukkamena uppannā yāva kassapadasabalapariyosānā sammāsambuddhā mahāsattaṃ ‘‘ buddho bhavissatī ’’ ti byākariṃsu . Iti amhākaṃ bodhisattassa pāramiyo pūrentasseva catuvīsati sammāsambuddhā uppannā . Yasmiṃ pana kappe dīpaṅkaradasabalo udapādi , tasmiṃ aññepi tayo buddhā ahesuṃ . Tesaṃ santike bodhisattassa byākaraṇaṃ nāhosi , tasmā te idhaP0.15 na gahitā . Porāṇaṭṭhakathāyaṃ pana tamhā kappā paṭṭhāya sabbabuddhe dassetuṃ idaṃ vuttaṃ – ‘‘ Taṇhaṅkaro medhaṅkaro , athopi saraṇaṅkaro ; Dīpaṅkaro ca sambuddho , koṇḍañño dvipaduttamo . ‘‘ Maṅgalo ca sumano ca , revato sobhito muni ; Anomadassī padumo , nārado padumuttaro . ‘‘ SumedhoM0.15V0.14 ca sujāto ca , piyadassī mahāyaso ; Atthadassī dhammadassī , siddhattho lokanāyako . ‘‘ Tisso phusso ca sambuddho , vipassī sikhi vessabhū ; Kakusandho koṇāgamano , kassapo cāpi nāyako . ‘‘ Ete ahesuṃ sambuddhā , vītarāgā samāhitā ; Sataraṃsīva uppannā , mahātamavinodanā ; Jalitvā aggikkhandhāva , nibbutā te sasāvakā ’’ ti .( jā . aṭṭha .1. dūrenidānakathā ; apa . aṭṭha .1. dūrenidānakathā ); Tattha dīpaṅkaradasabalassa ca koṇḍaññadasabalassa ca antare mahākappānaṃ ekaṃ asaṅkhyeyyaṃ buddhasuñño loko ahosi , tathā bhagavato koṇḍaññassa ca bhagavato maṅgalassa ca antare , tathā bhagavato sobhitassa ca bhagavato anomadassissa ca antare , tathā bhagavato nāradassa ca bhagavato padumuttarassa ca antare . Vuttañhetaṃ buddhavaṃse ( bu . vaṃ .28.3,4,6,9)– ‘‘ Dīpaṅkarassa bhagavato , koṇḍaññassa ca satthuno ; Etesaṃ antarā kappā , gaṇanāto asaṅkhiyā . ‘‘ Koṇḍaññassa aparena , maṅgalo nāma nāyako ; Tesampi antarā kappā , gaṇanāto asaṅkhiyā . ‘‘ Sobhitassa aparena , anomadassī mahāyaso ; Tesampi antarā kappā , gaṇanāto asaṅkhiyā . ‘‘ Nāradassa bhagavato , padumuttarassa satthuno ; Tesampi antarā kappā , gaṇanāto asaṅkhiyā ’’ ti . Evaṃ gaṇanātītatāya asaṅkhyeyyattepi catūsu ṭhānesu mahākappānaṃ gaṇanātikkamena ‘‘ caturo ca asaṅkhiye ’’ ti vuttaṃ , na saṅkhyāvisesenāti veditabbaṃ . Yasmā pana padumuttaradasabalassa ca sumedhadasabalassa ca antare tiṃsakappasahassāni , sujātadasabalassa ca piyadassīdasabalassa ca antare navasahassādhikānaṃ kappānaṃ saṭṭhisahassāni dvāsītuttarāni aṭṭha caV0.15 satāni , dhammadassīdasabalassa ca siddhatthadasabalassa ca antare vīsati kappā , siddhatthadasabalassaP0.16 ca tissadasabalassa ca antare eko kappoM0.16 , bhagavato vipassissa ca bhagavato sikhissa ca antare saṭṭhi kappā , bhagavato ca vessabhussa bhagavato ca kakusandhassa antare tiṃsa kappā , iti padumuttaradasabalassa uppannakappato paṭṭhāya heṭṭhā tesaṃ tesaṃ buddhānaṃ uppannakappehi iminā ca bhaddakappena saddhiṃ satasahassamahākappā . Te sandhāya vuttaṃ ‘‘ kappe ca satasahasse ’’ ti . Imasmiṃ panatthe vitthāriyamāne sabbaṃ buddhavaṃsapāḷiṃ āharitvā saṃvaṇṇetabbaṃ hotīti ativitthārabhīrukassa mahājanassa cittaṃ anurakkhantā na vitthārayimha . Atthikehi buddhavaṃsato ( bu . vaṃ .1.1 ādayo ) gahetabbo . Yopi cettha vattabbo kathāmaggo , sopi aṭṭhasāliniyā ( dha . sa . aṭṭha . sumedhakathā ) dhammasaṅgahavaṇṇanāya jātakaṭṭhakathāya ( jā . aṭṭha .1. dūrenidānakathā ) ca vuttanayeneva veditabbo . Etthantareti ettha antara saddo – ‘‘ Nadītīresu saṇṭhāne , sabhāsu rathiyāsu ca ; Janā saṅgamma mantenti , mañca tañca kimantaran ’’ ti .( saṃ . ni .1.228)– Ādīsu kāraṇe āgato . ‘‘ Addasā kho maṃ , bhante , aññatarā itthī vijjantarikāya bhājanaṃ dhovantī ’’ tiādīsu ( ma . ni .2.149) khaṇe , vijjuniccharaṇakkhaṇeti attho . ‘‘ Yassantarato na santi kopā ’’ tiādīsu ( udā .20) citte . ‘‘ Antarā ca gayaṃ antarā ca bodhin ’’ tiādīsu ( ma . ni .1.285; mahāva .11) vivare . ‘‘ Na upajjhāyassa bhaṇamānassa antarantarā kathā opātetabbā ’’ tiādīsu ( mahāva .66) vemajjhe . Idhāpi vemajjheyeva daṭṭhabbo ( dī . ni . aṭṭha .1.1; a . ni . aṭṭha .2.4.36), tasmā etasmiṃ antare vemajjheti attho . Idaṃ vuttaṃ hoti – yasmiṃ mahākappe amhākaṃ bhagavā sumedhapaṇḍito hutvā dīpaṅkarassa bhagavato pādamūle – ‘‘ Manussattaṃ liṅgasampatti , hetu satthāradassanaṃ ; Pabbajjā guṇasampatti , adhikāro ca chandatā ’’ ti .( bu . vaṃ .2.59)– EvaṃV0.16 vuttehi aṭṭhahi aṅgehi samannāgataṃ mahābhinīhāraṃ akāsi , samattiṃsa pāramiyo pavicini samādiyi , sabbepi buddhakārake dhamme sampādetuṃM0.17 ārabhi , yamhi cetasmiṃ bhaddakappe sabbaso pūritapāramī hutvā anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambujjhi . Imesaṃ dvinnaṃ mahākappānaṃ antare yathāvuttaparicchede kālaviseseti . KathaṃP0.17 panetaṃ viññāyatīti ? ‘‘ Kappe ca satasahasse , caturo ca asaṅkhiye ’’ ti idañhi mahākappānaṃ paricchedato aparicchedato ca saṅkhyādassanaṃ . Sā kho panāyaṃ saṅkhyā saṅkhyeyyassa ādipariyosānaggahaṇaṃ vinā na sambhavatīti yattha bodhisambhārānamārambho yattha ca te pariyositā tadubhayampi avadhibhāvena ‘‘ etthantare ’’ ti ettha atthato dassitanti viññāyati . Avadhi ca panāyaṃ abhividhivasena veditabbo , na mariyādāvasena , ārambhosānakappānaṃ ekadesena antogadhattā . Nanu ca nippadesena tesaṃ apariyādānato abhividhi ca idha na sambhavatīti ? Na idamevaṃ tadekadesepi tabbohārato . Yo hi tadekadesabhūto kappo , so nippadesato pariyādinnoti . Yaṃ caritaṃ , sabbaṃ taṃ bodhipācanan ti ettha caritan ti cariyā , samattiṃsapāramisaṅgahā dānasīlādipaṭipatti , ñātatthacariyālokatthacariyābuddhatthacariyānaṃ tadantogadhattā . Tathā yā cimā aṭṭha cariyā , seyyathidaṃ – paṇidhisampannānaṃ catūsu iriyāpathesu iriyāpathacariyā , indriyesu guttadvārānaṃ ajjhattikāyatanesu āyatanacariyā , appamādavihārīnaṃ catūsu satipaṭṭhānesu saticariyā , adhicittamanuyuttānaṃ catūsu jhānesu samādhicariyā , buddhisampannānaṃ catūsu ariyasaccesu ñāṇacariyā , sammā paṭipannānaṃ catūsu ariyamaggesu maggacariyā , adhigataphalānaṃ catūsu sāmaññaphalesu patticariyā , tiṇṇaṃ buddhānaṃ sabbasattesu lokatthacariyāti . Tattha padesato dvinnaṃ bodhisattānaṃ paccekabuddhabuddhasāvakānañca lokatthacariyā , mahābodhisattānaṃ pana sammāsambuddhānañca nippadesato . Vuttañhetaṃ niddese ( cūḷani . khaggavisāṇasuttaniddesa 121; paṭi . ma .1.197)‘‘ cariyāti aṭṭha cariyāyo iriyāpathacariyā āyatanacariyā ’’ ti vitthāro . ‘‘ Adhimuccanto saddhāya carati , paggaṇhanto vīriyena carati , upaṭṭhahanto satiyā carati , avikkhipanto samādhinā carati , pajānanto paññāya carati , vijānanto viññāṇena carati , evampi paṭipannassa kusalā dhammā āyatantīti āyatanacariyāya carati , evampi paṭipanno visesamadhigacchatīti visesacariyāya caratī ’’ ti yāM0.18 imā aparāpi aṭṭha cariyā vuttā , tāsaṃ sabbāsaṃ pāramitāsveva samorodho veditabbo . Tena vuttaṃ ‘‘ caritanti cariyā , samattiṃsapāramisaṅgahāP0.18 dānasīlādipaṭipattī ’’ ti . Hetucariyāya eva pana idhādhippetattā maggacariyāpatticariyānaṃ idha anavarodho veditabbo . Tena vuttaṃ ‘‘ sabbaṃ taṃ bodhipācanan ’’ ti . TatthaV0.17 sabba -saddo sabbasabbaṃ āyatanasabbaṃ sakkāyasabbaṃ padesasabbanti catūsu atthesu dissati . Tathā hi ‘‘ sabbe dhammā sabbākārena buddhassa bhagavato ñāṇamukhe āpāthamāgacchantī ’’ tiādīsu ( mahāni .156; cūḷani . mogharājamāṇavapucchāniddesa 85) sabbasabbasmiṃ . ‘‘ Sabbaṃ vo , bhikkhave , desessāmi taṃ suṇātha , kiñca , bhikkhave , sabbaṃ cakkhuñceva rūpā ca … pe … mano ceva dhammā cā ’’ ti ( saṃ . ni .4.23) ettha āyatanasabbasmiṃ . ‘‘ Sabbaṃ sabbato sañjānātī ’’ tiādīsu ( ma . ni .1.6) sakkāyasabbasmiṃ . ‘‘ Sabbesampi vo , sāriputta , subhāsitaṃ pariyāyenā ’’ tiādīsu ( ma . ni .1.345) padesasabbasmiṃ . Idhāpi padesasabbasmiṃ eva veditabbo , bodhisambhārabhūtassa caritassa adhippetattā . Bodhīti rukkhopi ariyamaggopi nibbānampi sabbaññutaññāṇampi . ‘‘ Bodhirukkhamūle paṭhamābhisambuddho ’’ ti ( mahāva .1; udā .1) ca ‘‘ antarā ca gayaṃ antarā ca bodhin ’’ ti ( ma . ni .1.285; mahāva .11) ca āgataṭṭhāne bujjhati etthāti rukkho bodhi . ‘‘ Bodhi vuccati catūsu maggesu ñāṇan ’’ ti ( cūḷani . khaggavisāṇasuttaniddesa 121) āgataṭṭhāne cattāri ariyasaccāni bujjhati etenāti ariyamaggo bodhi . ‘‘ Patvāna bodhiṃ amataṃ asaṅkhatan ’’ ti āgataṭṭhāne bujjhati etasmiṃ nimittabhūteti nibbānaṃ bodhi . ‘‘ Pappoti bodhiṃ varabhūrimedhaso ’’ ti ( dī . ni .3.217) āgataṭṭhāne sabbe dhamme sabbākārena bujjhati etenāti sabbaññutaññāṇaṃ bodhi . Idhāpi sabbaññutaññāṇaṃ adhippetaṃ . Arahattamaggasabbaññutaññāṇāni vā idha bodhīti veditabbāni ( pārā . aṭṭha .1.11), mahābodhiyā adhippetattā bhagavato . Āsavakkhayañāṇapadaṭṭhānañhi sabbaññutaññāṇaṃ sabbaññutaññāṇapadaṭṭhānañca āsavakkhayañāṇaṃ ‘‘ mahābodhī ’’ ti vuccati . Etthāyaṃ saṅkhepattho – yathāvuttakālaparicchede yaṃ mama dānāsīlādipaṭipattisaṅkhātaṃ caritaṃ , taṃ sabbaṃ anavasesaṃ mahābodhiyā pācanaṃ sādhakaṃ nibbattakanti . Etena bodhisambhārānaṃ nirantarabhāvanaṃ dasseti . Atha vāM0.19 sabban ti etthantare yathāvuttakālaparicchede yaṃ caritaṃ , taṃ sabbaṃ sakalameva anavasesaṃ bodhisambhārabhūtameva . Etena sabbasambhārabhāvanaṃ dasseti . Tasso hi bodhisambhāresuP0.19 bhāvanā sabbasambhārabhāvanā nirantarabhāvanā cirakālabhāvanā sakkaccabhāvanā cāti . Tāsu ‘‘ kappe ca satasahasse , caturo ca asaṅkhiye ’’ ti iminā cirakālabhāvanā vuttā . Yo cettha accantasaṃyogo , tena paṭhame atthavikappe sabbaggahaṇena ca nirantarabhāvanā , dutiye atthavikappe sabbaṃ caritan ’’ ti iminā sabbasambhārabhāvanā , bodhipācanan ’’ tiV0.18 iminā sakkaccabhāvanā vuttā hoti , yathā taṃ caritaṃ sammāsambodhiṃ pāceti evaṃbhūtabhāvadīpanato . Tathā hi taṃ ‘‘ bodhipācanan ’’ ti vattabbataṃ arahati , na aññathāti . Kathaṃ panettha bodhicariyāya nirantarabhāvo veditabbo ? Yadi cittanirantaratāya taṃ na yujjati , na hi mahābodhisattānaṃ mahābhinīhārato uddhaṃ bodhisambhārasambharaṇacittato aññaṃ cittaṃ nappavattatīti sakkā vattuṃ . Atha kiriyamayacittappavattiṃ sandhāya vucceyya , evampi na yujjati , na hi sabbāni tesaṃ kiriyamayacittāni bodhisambhārasambharaṇavaseneva pavattanti . Eteneva payoganirantaratāpi paṭikkhittāti daṭṭhabbā . Jātinirantaratāya pana nirantarabhāvanā veditabbā . Yassañhi jātiyaṃ mahābodhisattena mahāpaṇidhānaṃ nibbattitaṃ , tato paṭṭhāya yāva carimattabhāvā na sā nāma jāti upalabbhati , yā sabbena sabbaṃ bodhisambhārasambhatā na siyā antamaso dānapāramimattaṃ upādāya . Ayañhi niyatipatthitānaṃ bodhisattānaṃ dhammatā . Yāva ca te kammādīsu vasībhāvaṃ na pāpuṇanti , tāva sappadesampi sambhāresu payogamāpajjanti . Yadā pana sabbaso kammādīsu vasībhāvappattā honti , atha tato paṭṭhāya nippadesato eva bodhisambhāresu samīhanaṃ sātaccakiriyā ca sampajjati . Sakkaccakāritā pana sabbakālaṃ hoti , evaṃ yena yena bodhisattānaṃ tattha tattha yathādhippāyaṃ samijjhanaṃ sampajjatīti . Evametāya gāthāya bodhisambhāresu sabbasambhārabhāvanā cirakālabhāvanā nirantarabhāvanā sakkaccabhāvanā cāti catassopi bhāvanā pakāsitāti veditabbā . Tatra yasmā bodhisattacaritaṃ bodhisambhārā bodhicariyā aggayānaṃ pāramiyoti atthato ekaṃ , byañjanameva nānaṃ , yasmā ca parato vibhāgenaM0.20 vakkhamānānaṃP0.20 dānapāramiādīnaṃ caritanti idaṃ avisesavacanaṃ , tasmā sabbabodhisambhāresu kosallajananatthaṃ pāramiyo idha saṃvaṇṇetabbā . Tā parato pakiṇṇakakathāyaṃ sabbākārena saṃvaṇṇayissāma .

2. Iti bhagavā attano bodhisattabhūmiyaṃ caritaṃ ārambhato paṭṭhāya yāva pariyosānā mahābodhiyā paripācanamevāti avisesato dassetvā idāni tassa paramukkaṃsagamanena atisayato bodhiparipācanabhāvaṃ dassetuṃ imasmiṃ bhaddakappe katipayā pubbacariyā vibhāgato vibhāvento ‘‘ atītakappe ’’ tiādimāha . Tattha atītakappeti ito purime purimatare vā sabbasmiṃ atikkante yathāvuttaparicchede mahākappe , kappānaṃ satasahassādhikesu catūsu asaṅkhyeyyesūti attho . Caritan ti ciṇṇaṃ dānādipaṭipattiṃ . Ṭhapayitvāti muñcitvā aggahetvā , avatvāti attho . Bhavābhaveti bhave ca abhaveV0.19 ca ,‘‘ itibhavābhavakathan ’’ ti ( dī . ni .1.17) ettha hi vuddhihāniyo bhavābhavāti vuttā . ‘‘ Itibhavābhavatañca vītivatto ’’ ti ( udā .20) ettha sampattivipattivuddhihānisassatucchedapuññapāpānibhavābhavāti adhippetāni . ‘‘ Itibhavābhavahetu vā , bhikkhave , bhikkhuno taṇhā uppajjamānā uppajjatī ’’ ti ( a . ni .4.9; itivu .105) ettha pana paṇītapaṇītatarāni sappinavanītādibhesajjāni bhavābhavāti adhippetāni . Sampattibhavesu paṇītatarā paṇītatamā bhavābhavātipi vadanti eva , tasmā idhāpi so eva attho veditabbo , khuddake ceva mahante ca bhavasminti vuttaṃ hoti . Imamhi kappeti imasmiṃ bhaddakappe . Pavakkhissan ti kathayissaṃ . Suṇohīti dhammasenāpatiṃ savane niyojeti . Meti mama santike , mama bhāsatoti attho . Nidānakathā niṭṭhitā . 1. Akittivaggo 1. Akitticariyāvaṇṇanā 2.

‘‘ Taññevādhipatiṃ katvā , saṃvegamanubrūhayiṃ ; Mātāpitū ca vanditvā , pabbajjamanuyācahan ’’ ti . Tattha sūriyātapeti sūriyātapahetu , sūriyarasmisamphassanimittaṃ . ‘‘ Sūriyātapenā ’’ tipi pāṭho . Patitaṃ disvānāti vinaṭṭhaṃ passitvā , pubbe rukkhaggādīsu muttājālādiākārena laggaṃ hutvā dissamānaṃ sūriyarasmisamphassena vinaṭṭhaṃ paññācakkhunā oloketvā . Saṃvijin ti yathā etāni , evaṃ sattānaṃ jīvitānipi lahuṃ lahuṃ bhijjamānasabhāvānīti aniccatāmanasikāravasena saṃvegamāpajjiṃ . Taññevādhipatiṃ katvā , saṃvegamanubrūhayin ti taññeva ussāvabindūnaṃ aniccataṃ adhipatiṃ mukhaṃ pubbaṅgamaṃ purecārikaṃ katvā tatheva sabbasaṅkhārānaṃ ittaraṭṭhitikataṃ parittakālataṃ manasikaronto ekavāraṃ uppannaṃ saṃvegaṃ punappunaṃ uppādanena anuvaḍḍhesiṃ . Pabbajjamanuyācahan ti ‘‘ tiṇagge ussāvabindū viya na ciraṭṭhitike sattānaṃ jīvite mayā byādhijarāmaraṇehi anabhibhūteneva pabbajitvā yattha etāni na santi , taṃ amataṃ mahānibbānaṃ gavesitabban ’’ ti cintetvā mātāpitaro upasaṅkamitvā vanditvā ‘‘ pabbajjaṃ me anujānāthā ’’ ti te ahaṃ pabbajjaṃ yāciṃ . Evaṃ mahāsattena pabbajjāya yācitāya sakalanagare mahantaṃ kolāhalamahosi – ‘‘ uparājā kira yudhañjayo pabbajitukāmo ’’ tiP0.184 . Tena ca samayena kāsiraṭṭhavāsino rājānaṃ daṭṭhuṃ āgantvā rammake paṭivasanti . Te sabbepi sannipatiṃsu . Iti sapariso rājā negamā ceva jānapadā ca bodhisattassa mātā devī ca sabbe ca orodhā mahāsattaṃ ‘‘ mā kho tvaṃ , tāta kumāra , pabbajī ’’ ti nivāresuṃ . Tattha rājā ‘‘ sace te kāmehi ūnaṃ , ahaṃ te paripūrayāmi , ajjeva rajjaṃ paṭipajjāhī ’’ ti āha . Tassa mahāsatto – ‘‘ Mā maṃ deva nivārehi , pabbajantaṃ rathesabha ; Māhaṃ kāmehi sammatto , jarāya vasamanvagū ’’ ti .( jā .1.11.77)– AttanoM0.179 pabbajjāchandameva vatvā taṃ sutvā saddhiṃ orodhehi mātuyā karuṇaṃ paridevantiyā – ‘‘ UssāvovaV0.169 tiṇaggamhi , sūriyuggamanaṃ pati ; Evamāyu manussānaṃ , mā maṃ amma nivārayā ’’ ti .( jā .1.11.79)– Attano pabbajjākāraṇaṃ kathetvā nānappakāraṃ tehi yāciyamānopi abhisaṃvaḍḍhamānasaṃvegattā anosakkitamānaso piyatare mahati ñātiparivaṭṭe uḷāre rājissariye ca nirapekkhacitto pabbaji . Tena vuttaṃ –

3. EvaṃM0.21V0.20 bhagavā āyasmato sāriputtattherassa sadevamanussāya ca parisāya attano pubbacariyāya savane ussāhaṃ janetvā idāni taṃ pubbacaritaṃ bhavantarapaṭicchannaṃ hatthatale āmalakaṃ viya paccakkhaṃ karonto ‘‘ yadā ahaṃ brahāraññe ’’ tiādimāha .

Tattha yadāti yasmiṃ kāle . Brahāraññeti mahāaraññe , araññāniyaṃ , mahante vaneti attho . Suññeti janavivitte . Vipinakānaneti vipinabhūte kānane , padadvayenāpi tassa araññassa gahanabhāvameva dīpeti , sabbametaṃ kāradīpaṃP0.21 sandhāya vuttaṃ . Ajjhogāhetvāti anupavisitvā . Viharāmīti dibbabrahmaariyaāneñjavihārehi samuppāditasukhavisesena iriyāpathavihārena sarīradukkhaṃ vicchinditvā harāmi attabhāvaṃ pavattemi . Akitti nāma tāpasoti evaṃnāmako tāpaso hutvā yadā ahaṃ tasmiṃ araññe viharāmīti attho . Satthā tadā attano akittitāpasabhāvaṃ dhammasenāpatissa vadati . Tatrāyaṃ anupubbikathā – Atīte kira imasmiṃyeva bhaddakappe bārāṇasiyaṃ brahmadatte nāma rājini rajjaṃ kārente bodhisatto asītikoṭivibhavassa brāhmaṇamahāsālassa kule nibbatti ,‘‘ akittī ’’ tissa nāmaṃ kariṃsu . Tassa padasā gamanakāle bhaginīpi jāyi . ‘‘ Yasavatī ’’ tissā nāmaṃ kariṃsu . So soḷasavassakāle takkasilaṃ gantvā sabbasippāni uggahetvā paccāgamāsi . Athassa mātāpitaro kālamakaṃsu . So tesaṃ petakiccāni kāretvā katipayadivasātikkamena ratanāvalokanaṃ āyuttakapurisehi kārayamāno ‘‘ ettakaṃ mattikaṃ , ettakaṃ pettikaṃ , ettakaṃ pitāmahan ’’ ti sutvā saṃviggamānaso hutvā ‘‘ idaṃ dhanameva paññāyati , na dhanassa saṃhārakā , sabbe imaṃ dhanaṃ pahāyeva gatā , ahaṃ pana naṃ ādāya gamissāmī ’’ ti rājānaṃ āpucchitvā bheriṃ carāpesi – ‘‘ dhanena atthikā akittipaṇḍitassa gehaṃ āgacchantū ’’ ti . SoM0.22V0.21 sattāhaṃ mahādānaṃ pavattetvā dhane akhīyamāne ‘‘ kiṃ me imāya dhanakīḷāya , atthikā gaṇhissantī ’’ ti nivesanadvāraṃ vivaritvā hiraññasuvaṇṇādibharite sāragabbhe vivarāpetvā ‘‘ dinnaṃyeva harantū ’’ ti gehaṃ pahāya ñātiparivaṭṭassa paridevantassa bhaginiṃ gahetvā bārāṇasito nikkhamitvāP0.22 nadiṃ uttaritvā dve tīṇi yojanāni gantvā pabbajitvā ramaṇīye bhūmibhāge paṇṇasālaṃ karitvā vasati . Yena pana dvārena tadā nikkhami , taṃ akittidvāraṃ nāma jātaṃ . Yena titthena nadiṃ otiṇṇo , taṃ akittititthaṃ nāma jātaṃ . Tassa pabbajitabhāvaṃ sutvā bahū manussā gāmanigamarājadhānivāsino tassa guṇehi ākaḍḍhiyamānahadayā anupabbajiṃsu . Mahāparivāro ahosi , mahālābhasakkāro nibbatti , buddhuppādo viya ahosi . Atha mahāsatto ‘‘ ayaṃ lābhasakkāro mahā , parivāropi mahanto , kāyavivekamattampi idha na labhati , mayā ekākinā viharituṃ vaṭṭatī ’’ ti cintetvā paramappicchabhāvato vivekaninnatāya ca kassaci ajānāpetvā ekakova nikkhamitvā anupubbena damiḷaraṭṭhaṃ patvā kāvīrapaṭṭanasamīpe uyyāne viharanto jhānābhiññāyo nibbattesi . Tatrāpissa mahālābhasakkāro uppajji . So taṃ jigucchanto chaḍḍetvā ākāsena gantvā kāradīpe otari . Tadā kāradīpo ahidīpo nāma . So tattha mahantaṃ kārarukkhaṃ upanissāya paṇṇasālaṃ māpetvā vāsaṃ kappesi . Appicchatāya pana katthaci agantvā tassa rukkhassa phalakāle phalāni khādanto phale asati pattāni udakasittāni khādanto jhānasamāpattīhi vītināmesi . Tassa sīlatejena sakkassa paṇḍukambalasilāsanaṃ uṇhākāraṃ dassesi . Sakko ‘‘ ko nu kho maṃ imamhā ṭhānā cāvetukāmo ’’ ti āvajjento paṇḍitaṃ disvā ‘‘ kimatthaṃ nu kho ayaṃ tāpaso evaṃ dukkaraṃ tapaṃ carati , sakkattaṃ nu kho pattheti , udāhu aññaṃ , vīmaṃsissāmi naṃ . Ayañhi suvisuddhakāyavacīmanosamācāro jīvite nirapekkho udakasittāni kārapattāni khādati , sace sakkattaṃ pattheti attano sittāni kārapattāni mayhaṃ dassati , no ce , na dassatī ’’ ti brāhmaṇavaṇṇena tassa santikaṃ agamāsiP0.23 . Bodhisattopi kārapattāni sedetvā ‘‘ sītalībhūtāni khādissāmī ’’ ti paṇṇasāladvāre nisīdi . Athassa purato sakko brāhmaṇarūpenaM0.23 bhikkhāya atthiko hutvā aṭṭhāsi . Mahāsatto taṃ disvā ‘‘ lābhā vata me , suladdhaṃ vata me , cirassaṃ vata me yācako diṭṭho ’’ ti somanassappatto hutvā ‘‘ ajja mama manorathaṃ matthakaṃ pāpetvā dānaṃ dassāmī ’’ ti pakkabhājaneneva ādāya gantvā dānapāramiṃ āvajjetvā attano asesetvāva tassa bhikkhābhājane pakkhipi . Sakko taṃ gahetvā thokaṃ gantvā antaradhāyi . Mahāsattopi tassa datvā puna pariyeṭṭhiṃ anāpajjitvā teneva pītisukhena vītināmesi . DutiyadivaseV0.22 pana kārapattāni pacitvā ‘‘ hiyyo dakkhiṇeyyaṃ alabhiṃ , ajja nu kho kathan ’’ ti paṇṇasāladvāre nisīdi . Sakkopi tatheva āgami . Mahāsatto punapi tatheva datvā vītināmesi . Tatiyadivase ca tatheva datvā ‘‘ aho vata me lābhā , bahuṃ vata puññaṃ pasavāmi , sacāhaṃ dakkhiṇeyyaṃ labheyyaṃ , evameva māsampi dvemāsampi dānaṃ dadeyyan ’’ ti cintesi . Tīsupi divasesu ‘‘ tena dānena na lābhasakkārasilokaṃ na cakkavattisampattiṃ na sakkasampattiṃ na brahmasampattiṃ na sāvakabodhiṃ na paccekabodhiṃ patthemi , api ca idaṃ me dānaṃ sabbaññutaññāṇassa paccayo hotū ’’ ti yathādhikāraṃ cittaṃ ṭhapesi . Tena vuttaṃ –

4.

‘‘ Tadā maṃ tapatejena , santatto tidivābhibhū ;

Dhārento brāhmaṇavaṇṇaṃ , bhikkhāya maṃ upāgami .

5.

‘‘ Pavanā ābhataṃ paṇṇaṃ , atelañca aloṇikaṃ ; Tattha chekācariyan ti hatthibandhanādividhimhi kusalaṃ hatthācariyaṃ . Susikkhitan ti hatthīnaṃ sikkhāpanavijjāya niṭṭhaṅgamanena suṭṭhu sikkhitaṃ .

Mama dvāre ṭhitaṃ disvā , sakaṭāhena ākiriṃ .

6.

‘‘ Tassa datvānahaṃ paṇṇaṃ , nikujjitvāna bhājanaṃ ;

Punesanaṃ jahitvāna , pāvisiṃ paṇṇasālakaṃ .

7.

‘‘ Dutiyampi tatiyampi , upagañchi mamantikaṃ ; Akampito anolaggo , evamevamadāsahaṃ .

7. Bodhisatto hatthācariyaṃ disvā – ‘‘ idaṃ bhayaṃ mayhaṃ etassa purisassa santikā uppannaṃ , ahaṃ kho pana mahābalo hatthisahassampi viddhaṃsetuṃ samattho , pahomi kujjhitvā saraṭṭhakaṃ senāvāhanaṃ nāsetuṃ , sace pana kujjhissāmi , sīlaṃ me bhijjissati , tasmā sattīhi koṭṭiyamānopiV0.109 na kujjhissāmī ’’ ti cittaṃ adhiṭṭhāya sīsaṃ onāmetvā niccalova aṭṭhāsi .

8.

‘‘ Na me tappaccayā atthi , sarīrasmiṃ vivaṇṇiyaṃ ;

Pītisukhena ratiyā , vītināmemi taṃ divaṃ .

9.

‘‘ Yadi māsampi dvemāsaṃ , dakkhiṇeyyaṃ varaṃ labhe ; Akampito anolīno , dadeyyaṃ dānamuttamaṃ .

10.

‘‘ NaM0.24P0.24 tassa dānaṃ dadamāno , yasaṃ lābhañca patthayiṃ ;

Sabbaññutaṃ patthayāno , tāni kammāni ācarin ’’ ti .

Tattha tadāti yadā ahaṃ akittināmako tāpaso hutvā tasmiṃ dīpe kārāraññe viharāmi , tadāV0.23 . Man ti mama . Tapatejenāti sīlapāramitānubhāvena . Sīlañhi duccaritasaṃkilesassa tapanato ‘‘ tapo ’’ ti vuccati , nekkhammavīriyapāramitānubhāvena vā . Tāpi hi taṇhāsaṃkilesassa kosajjassa ca tapanato ‘‘ tapo ’’ ti vuccati , ukkaṃsagatā ca tā bodhisattassa imasmiṃ attabhāveti . Khantisaṃvarassa cāpi paramukkaṃsagamanato ‘‘ khantipāramitānubhāvenā ’’ tipi vattuṃ vaṭṭateva . ‘‘ Khantī paramaṃ tapo ’’ ti ( dī . ni .2.90; dha . pa .184) hi vuttaṃ . Santattoti yathāvuttaguṇānubhāvajanitena dhammatāsiddhena paṇḍukambalasilāsanassa uṇhākārena santāpito . Tidivābhibhūti devalokādhipati , sakkoti attho . Paṇṇasālāya samīpe gahitampi kārapaṇṇaṃ paṇṇasālāya araññamajjhagatattā ‘‘ pavanā ābhatan ’’ ti vuttaṃ . Atelañca aloṇikan ti deyyadhammassa anuḷārabhāvepi ajjhāsayasampattiyā dānadhammassa mahājutikabhāvaṃ dassetuṃ vuttaṃ . Mama dvāreti mayhaṃ paṇṇasālāya dvāre . Sakaṭāhena ākirin ti iminā attano kiñcipi asesetvā dinnabhāvaṃ dasseti . Punesanaṃ jahitvānāti ‘‘ ekadivasaṃ dvikkhattuṃ ghāsesanaṃ na sallekhan ’’ ti cintetvā dānapītiyā titto viya hutvā tasmiṃ divase puna āhārapariyeṭṭhiṃ akatvā . Akampitoti sudūravikkhambhitattā macchariyena acalito dānajjhāsayato calanamattampi akārito . Anolaggoti lobhavasena īsakampi alaggo . Tatiyampīti pi -saddena dutiyampīti imaṃ sampiṇḍeti . Evamevamadāsahan ti yathā paṭhamaṃ , evamevaṃ dutiyampi , tatiyampi adāsiṃ ahaṃ . Na me tappaccayāti gāthāya vuttamevatthaṃ pākaṭaṃ karoti . Tattha tappaccayāti dānapaccayā tīsu divasesu chinnāhāratāya sarīrasmiṃ yena vevaṇṇiyena bhavitabbaṃ , tampi me sarīrasmiṃ vivaṇṇiyaṃ dānapaccayāyeva natthiM0.25 . Kasmā ? Dānavisayena pītisukhena dānavisayāya eva ca ratiyā . Vītināmemi taṃ divan ti taṃ sakalaṃ timattadivasaṃ vītināmemi , na kevalañca tīṇi eva divasāni , atha kho māsadvimāsamattampi kālaṃ , evameva dātuṃ pahomīti dassetuṃP0.25 ‘‘ yadi māsampī ’’ tiādi vuttaṃ . Anolīnoti alīnacitto , dāne asaṅkucitacittoti attho . Tassāti brāhmaṇarūpena āgatassa sakkassa . Yasan ti kittiṃ , parivārasampattiṃ vā . Lābhañcāti devamanussesu cakkavattiādibhāvena laddhabbaṃ lābhaṃ vā na patthayiṃ . Atha kho sabbaññutaṃ sammāsambodhiṃ patthayāno ākaṅkhamāno tāni tīsu divasesu anekavāraṃ uppannāni dānamayāniV0.24 puñña kammāni dānassa vā parivārabhūtāni kāyasucaritādīni puññakammāni ācariṃ akāsinti . Iti bhagavā tasmiṃ attabhāve attano sudukkaraṃ puññacaritamattameva idha mahātherassa pakāsesi . Jātakadesanāyaṃ pana catutthadivase sakkassa upasaṅkamitvā bodhisattassa ajjhāsayajānanaṃ varena upanimantanā bodhisattassa varasampaṭicchanasīsena dhammadesanā deyyadhammadakkhiṇeyyānaṃ puna sakkassa anāgamanassa ca ākaṅkhamānatā ca pakāsitā . Vuttañhetaṃ – ‘‘ Akittiṃ disvāna sammantaṃ , sakko bhūtapatī bravi ; Kiṃ patthayaṃ mahābrahme , eko sammasi ghammani . ‘‘ Dukkho punabbhavo sakka , sarīrassa ca bhedanaṃ ; Sammohamaraṇaṃ dukkhaṃ , tasmā sammāmi , vāsava . ‘‘ Etasmiṃ te sulapite , patirūpe subhāsite ; Varaṃ kassapa te dammi , yaṃ kiñci manasicchasi . ‘‘ Varañce me ado sakka , sabbabhūtānamissara ; Yena putte ca dāre ca , dhanadhaññaṃ piyāni ca ; Laddhā narā na tappanti , so lobho na mayī vase . Etasmiṃ te sulapite … pe … manasicchasi . ‘‘ VarañceM0.26 me ado sakka , sabbabhūtānamissara ; Khettaṃ vatthuṃ hiraññañca , gavāssaṃ dāsaporisaṃ ; Yena jātena jīyanti , so doso na mayī vase . ‘‘ Etasmiṃ te sulapite … pe … manasicchasi . ‘‘ VarañceV0.25 me ado sakka , sabbabhūtānamissara ; Bālaṃ na passe na suṇe , na ca bālena saṃvase ; Bālenallāpasallāpaṃ , na kare na ca rocaye . ‘‘ KiṃP0.26 nu te akaraṃ bālo , vada kassapa kāraṇaṃ ; Kena kassapa bālassa , dassanaṃ nābhikaṅkhasi . ‘‘ Anayaṃ nayati dummedho , adhurāyaṃ niyuñjati ; Dunnayo seyyaso hoti , sammā vutto pakuppati ; Vinayaṃ so na jānāti , sādhu tassa adassanaṃ . ‘‘ Etasmiṃ te sulapite … pe … manasicchasi . ‘‘ Varañce me ado sakka , sabbabhūtānamissara ; Dhīraṃ passe suṇe dhīraṃ , dhīrena saha saṃvase ; Dhīrenallāpasallāpaṃ , taṃ kare tañca rocaye . ‘‘ Kiṃ nu te akaraṃ dhīro , vada kassapa kāraṇaṃ ; Kena kassapa dhīrassa , dassanaṃ abhikaṅkhasi . ‘‘ Nayaṃ nayati medhāvī , adhurāyaṃ na yuñjati ; Sunayo seyyaso hoti , sammā vutto na kuppati ; Vinayaṃ so pajānāti , sādhu tena samāgamo . ‘‘ Etasmiṃ te sulapite … pe … manasicchasi . ‘‘ Varañce me ado sakka , sabbabhūtānamissara ; Tato ratyā vivasāne , sūriyuggamanaṃ pati ; Dibbā bhakkhā pātubhaveyyuṃ , sīlavanto ca yācakā . ‘‘ DadatoV0.26 me na khīyetha , datvā nānutapeyyahaṃ ; Dadaṃ cittaṃ pasādeyyaṃ , etaṃ sakka varaṃ vare . ‘‘ Etasmiṃ te sulapite … pe … manasicchasi . ‘‘ VarañceM0.27 me ado sakka , sabbabhūtānamissara ; Na maṃ puna upeyyāsi , etaṃ sakka varaṃ vare . ‘‘ Bahūhi vatacariyāhi , narā ca atha nāriyo ; Dassanaṃ abhikaṅkhanti , kiṃ nu me dassane bhayaṃ . ‘‘ Taṃ tādisaṃ devavaṇṇaṃ , sabbakāmasamiddhinaṃ ; Disvā tapo pamajjeyyaṃ , etaṃ te dassane bhayan ’’ ti .( jā .1.13.83-103); Atha sakko ‘‘ sādhu , bhante , na te ito paṭṭhāya santikaṃ āgamissāmī ’’ ti taṃ abhivādetvā pakkāmi . Mahāsatto yāvajīvaṃ tattheva vasanto āyupariyosāne brahmaloke nibbatti . Anuruddhatthero tadā sakko ahosi , lokanātho akittipaṇḍito . Tassa mahābhinikkhamanasadisaṃ nikkhantattā nekkhammapāramī . Suvisuddhasīlācāratāya sīlapāramī . KāmavitakkādīnaṃP0.27 suṭṭhu vikkhambhitattā vīriyapāramī . Khantisaṃvarassa paramukkaṃsagamanato khantipāramī . Paṭiññānurūpaṃ paṭipattiyā saccapāramī . Sabbattha acalasamādānādhiṭṭhānena adhiṭṭhānapāramī . Sabbasattesu hitajjhāsayena mettāpāramī . Sattasaṅkhārakatavippakāresu majjhattabhāvappattiyā upekkhāpāramī . Tāsaṃ upakārānupakāre dhamme jānitvā anupakāre dhamme pahāya upakāradhammesu pavattāpanapurecarā sahajātā ca upāyakosallabhūtā atisallekhavuttisādhanī ca paññā paññāpāramīti imāpi dasa pāramiyo labbhanti . DānajjhāsayassaV0.27 pana atiuḷārabhāvena dānamukhena desanā pavattā . Tasmā sabbattha samakā mahākaruṇā , dvepi puññañāṇasambhārā , kāyasucaritādīni tīṇi bodhisattasucaritāni , saccādhiṭṭhānādīni cattāri adhiṭṭhānāni , ussāhādayo catasso buddhabhūmiyo , saddhādayo pañca mahābodhiparipācanīyā dhammā , alobhajjhāsayādayo cha bodhisattānaṃ ajjhāsayā , tiṇṇo tāressāmītiādayo satta paṭiññā dhammā , appicchassāyaṃ dhammo , nāyaṃ dhammo mahicchassātiādayo ( dī . ni .3.358; a . ni .8.30) aṭṭha mahāpurisavitakkā ( dī . ni .3.358), nava yonisomanasikāramūlakā dhammā , dānajjhāsayādayo dasa mahāpurisajjhāsayā , dānasīlādayo dasa puññakiriyavatthūnīti evamādayo ye anekasataanekasahassappabhedā bodhisambhārabhūtāM0.28 mahābodhisattaguṇā . Te sabbepi yathārahaṃ idha niddhāretvā vattabbā . Api cettha mahantaṃ bhogakkhandhaṃ mahantañca ñātiparivaṭṭaṃ pahāya mahābhinikkhamanasadisaṃ gehato nikkhamanaṃ , nikkhamitvā pabbajitassa bahujanasammatassa sato paramappicchabhāvena kulesu gaṇesu ca alaggatā , accantameva lābhasakkārasilokajigucchā , pavivekābhirati , kāyajīvitanirapekkho pariccāgo , anāhārasseva sato divasattayampi dānapītiyā parituṭṭhassa nibbikārasarīrayāpanaṃ , māsadvimāsamattampi kālaṃ yācake sati āhāraṃ tatheva datvā ‘‘ dānagateneva pītisukhena sarīraṃ yāpessāmī ’’ ti pariccāge anolīnavuttisādhako uḷāro dānajjhāsayo , dānaṃ datvā punaP0.28 āhārapariyeṭṭhiyā akaraṇahetubhūtā paramasallekhavuttīti evamādayo mahāsattassa guṇānubhāvā veditabbā . Tenetaṃ vuccati – ‘‘ Evaṃ acchariyā hete , abbhutā ca mahesino ; Mahākāruṇikā dhīrā , sabbalokekabandhavā . ‘‘ Acinteyyānubhāvā ca , sadā saddhammagocarā ; Bodhisattā mahāsattā , sucisallekhavuttino . ‘‘ Mahāvātasamuddhata-vīcimālo mahodadhi ; Api laṅgheyya velantaṃ , bodhisattā na dhammataṃ . ‘‘ LokeV0.28 sañjātavaddhāpi , na te bhāvitabhāvino ; Limpanti lokadhammehi , toyena padumaṃ yathā . ‘‘ Yesaṃ ve attani sneho , nihīyati yathā yathā ; Sattesu karuṇāsneho , vaḍḍhateva tathā tathā . ‘‘ Yathā cittaṃ vase hoti , na ca cittavasānugā ; Tathā kammaṃ vase hoti , na ca kammavasānugā . ‘‘ Dosehi nābhibhūyanti , samugghātenti vā na te ; Carantā bodhipariyeṭṭhiṃ , purisājāniyā budhā . ‘‘ TesuM0.29 cittappasādopi , dukkhato parimocaye ; Pagevānukiriyā tesaṃ , dhammassa anudhammato ’’ ti . Paramatthadīpaniyā cariyāpiṭakasaṃvaṇṇanāya Akitticariyāvaṇṇanā niṭṭhitā .

2. Saṅkhabrāhmaṇacariyāvaṇṇanā

12. Tatthāti tasmiṃ devaloke .

13. Tan ti taṃ paccekabuddhaṃ . Imamatthan ti imaṃ idāni vakkhamānaṃ ‘‘ idaṃ khettan ’’ tiādikaṃV0.29 atthaṃ . Vicintayin ti tadā saṅkhabrāhmaṇabhūto cintesinti satthā vadati . Tatrāyaṃ anupubbikathā – Atīte ayaṃ bārāṇasī moḷinī nāma ahosi . Moḷinīnagare brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto saṅkho nāma brāhmaṇo hutvā aḍḍho mahaddhano catūsu nagaradvāresu nagaramajjhe attano nivesanadvāreti chasu ṭhānesu cha dānasālāyo kāretvā devasikaṃ chasatasahassāni vissajjento kapaṇaddhikādīnaṃ mahādānaṃ pavattesi . So ekadivasaṃ cintesi – ‘‘ ahaṃ gehe dhane khīṇe dānaṃ dātuṃ na sakkhissāmi , aparikkhīṇeyeva dhane nāvāya suvaṇṇabhūmiṃ gantvā dhanaṃ āharissāmī ’’ ti . So nāvaṃ bhaṇḍassa pūrāpetvā puttadāraṃ āmantetvā ‘‘ yāvāhaṃ āgacchissāmi , tāva me dānaṃ anupacchindantā pavatteyyāthā ’’ ti vatvā dāsakammakaraparivuto upāhanaṃ āruyha chattena dhāriyamānena paṭṭanagāmābhimukho pāyāsi . TasmiṃM0.30 khaṇe gandhamādane eko paccekabuddho sattāhaṃ nirodhasamāpattiṃ samāpajjitvā nirodhasamāpattito vuṭṭhāya lokaṃ volokento taṃ dhanāharaṇatthaṃ gacchantaṃ disvā ‘‘ mahāpuriso dhanaṃ āharituṃ gacchati , bhavissati nu kho assa mahāsamudde antarāyo , no ’’ ti āvajjetvā ‘‘ bhavissatī ’’ ti ñatvā ‘‘ esa maṃ disvā chattañca upāhanañca mayhaṃ datvā upāhanadānanissandena samudde bhinnāya nāvāya patiṭṭhaṃ labhissati , karissāmissa anuggahan ’’ ti ākāsena gantvā tassa avidūre otaritvā majjhanhikasamaye caṇḍavātātapena aṅgārasanthatasadisaṃ uṇhavālukaṃ maddanto tassa abhimukhaṃ āgañchi . So taṃ disvāva haṭṭhatuṭṭho ‘‘ puññakkhettaṃ me āgataṃ , ajja mayā ettha bījaṃ ropetuṃ vaṭṭatī ’’ ti cintesi . Tena vuttaṃ ‘‘ tamahaṃ paṭipathe disvā , imamatthaṃ vicintayin ’’ tiādi . Tattha idaṃ khettan tiādi cintitākāradassanaṃ . Khettan tiP0.30 khittaṃ bījaṃ mahapphalabhāvakaraṇena tāyatīti khettaṃ , pubbaṇṇāparaṇṇaviruhanabhūmi . Idha pana khettaṃ viyāti khettaṃ , aggadakkhiṇeyyo paccekabuddho . Tenevāha ‘‘ puññakāmassa jantuno ’’ ti .

13. Sarīrakiccan ti mukhadhovanādisarīrapaṭijagganaṃ . Bhutvā yāpanamattakan ti indriyāni nibbisevanāni kātuṃ sarīraṭṭhitimattakaṃ āhāraṃ āharitvā . Caturo aṅgeti cattāri aṅgāni . Adhiṭṭhāyāti adhiṭṭhahitvā . Semīti sayāmi .

14. Mahāgaman ti vipulaphalāgamaṃ , sassasampattidāyakanti attho . Bījaṃ na ropetīti bījaṃ na vapati .

14. Chaviyātiādi tesaṃ catunnaṃ aṅgānaṃ dassanaṃ . Tattha ca chavicammānaṃ vissajjanaṃ ekaṃ aṅgaṃ , sesāni ekekameva , maṃsaggahaṇeneva cettha rudhirampi saṅgahitanti daṭṭhabbaṃ . Etenāti etehiV0.114 . Harātu soti yassa etehi chaviādīhi karaṇīyaṃ atthi , tassa mayā dinnamevetaṃ . Sabbaṃ so haratūti attano attabhāve anapekkhapavāraṇaṃ pavāreti . EvaṃP0.118 mahāsattassa iminā niyāmeneva anvaddhamāsaṃ uposathakammaṃ karontassa dīgho addhā vītivatto . Evaṃ gacchante kāle ekadivasaṃ aññataro nesādabrāhmaṇo somadattena nāma attano puttena saha taṃ ṭhānaṃ patvā aruṇuggamanasamaye nāgakaññāhi parivāriyamānaṃ mahāsattaṃ disvā tassa santikaṃ agamāsi . Tāvadeva nāgakaññāyo pathaviyaṃ nimujjitvā nāgabhavanameva gatā . Brāhmaṇo mahāsattaṃ pucchi – ‘‘ ko nu kho tvaṃ , mārisa , devo vā yakkho vā nāgo vā ’’ ti ? Bodhisatto yathābhūtaṃ attānaṃ āvi katvā sacāyaṃ ito gaccheyya , idha me vāsaṃ mahājanassa pākaṭaṃ kareyya , tena me uposathavāsassa antarāyopi siyā . Yaṃnūnāhaṃ ito imaṃ nāgabhavanaṃ netvā mahatiyā sampattiyā yojeyyaṃ . Evāyaṃ tattheva abhiramissati , tena me uposathakammaṃ addhaniyaṃ siyāti . Atha naṃ āha – ‘‘ brāhmaṇa , mahantaṃ te yasaṃ dassāmi , ramaṇīyaṃ nāgabhavanaṃ , ehi tattha gacchāmā ’’ ti . Sāmi , putto me atthi , tasmiṃ āgacchante āgamissāmīti . Gaccha , brāhmaṇa , puttaṃ ānehīti . Brāhmaṇo gantvā puttassa tamatthaṃ ārocetvā taṃ ānesi . Mahāsatto te ubhopi ādāya attano ānubhāvena nāgabhavanaṃM0.119 ānesi . Tesaṃ tattha dibbo attabhāvo pātubhavi . Atha tesaṃ mahāsatto dibbasampattiṃ datvā cattāri cattāri nāgakaññāsatāni adāsi . Te mahatiṃ sampattiṃ anubhaviṃsu . Bodhisattopi appamatto uposathakammaṃ karoti . Anvaddhamāsaṃ mātāpitūnaṃ upaṭṭhānaṃ gantvā dhammakathaṃ kathetvā tato ca brāhmaṇassa santikaṃ gantvā ārogyaṃ pucchitvā ‘‘ yena te attho , taṃ vadeyyāsī ’’ ti āpucchitvā ‘‘ anukkaṇṭhamāno abhiramā ’’ ti vatvā somadattenapi saddhiṃ paṭisanthāraṃ katvā attano nivesanaṃ gacchati . Brāhmaṇo saṃvaccharaṃ tattha vasitvā mandapuññatāya ukkaṇṭhitvā anicchamānampi puttaṃ gahetvā bodhisattaṃ āpucchitvā tena dīyamānaṃ bahuṃ dhanaṃ sabbakāmadadaṃ maṇiratanampi alakkhikatāya aggahetvā ‘‘ manussalokaṃ gantvā pabbajissāmī ’’ ti āha . Mahāsatto nāgamāṇavake āṇāpetvā taṃ saputtakaṃ manussalokaṃ pāpesi . Te ubhopi dibbābharaṇāni dibbavatthāni ca omuñcitvā nhāyituṃP0.119 ekaṃ pokkharaṇiṃ otariṃsu , tasmiṃ khaṇe tāni antaradhāyitvā nāgabhavanameva agamaṃsu . Atha paṭhamanivatthakāsāvapilotikāva sarīre paṭimuñci , dhanusarasattiyo gahetvā araññaṃ gantvā mige vadhitvā purimaniyāmeneva jīvikaṃ kappesuṃ . TenaV0.115 ca samayena aññataro tāpaso supaṇṇarājato laddhaṃ alampāyanamantaṃ tassa anucchavikāni osadhāni mantūpacārañca attānaṃ upaṭṭhahantassa aññatarassa brāhmaṇassa adāsi . So ‘‘ laddho me jīvikūpāyo ’’ ti katipāhaṃ vasitvā tāpasaṃ āpucchitvā pakkamanto anupubbena yamunātīraṃ patvā taṃ mantaṃ sajjhāyanto mahāmaggena gacchati . Tadā bodhisattassa bhavanato tassa paricārikā nāgamāṇavikā taṃ sabbakāmadadaṃ maṇiratanaṃ ādāya yamunātīre vālukārāsimatthake ṭhapetvā tassobhāsena rattiyaṃ kīḷitvā aruṇuggamane tassa brāhmaṇassa mantasaddaṃ sutvā ‘‘ supaṇṇo ’’ ti saññāya bhayatajjitā maṇiratanaṃ aggahetvā pathaviyaṃ nimujjitvā nāgabhavanaṃ agamaṃsu . Brāhmaṇo taṃ maṇiratanaṃ ādāya pāyāsi . Tasmiṃ khaṇe so nesādabrāhmaṇo puttena saddhiṃ migavadhāya araññaṃ gacchanto tassa hattheM0.120 taṃ maṇiratanaṃ disvā ‘‘ idaṃ bhūridattassa sabbakāmadadaṃ maṇiratanan ’’ ti sañjānitvā taṃ gaṇhitukāmo tena saddhiṃ allāpasallāpaṃ katvā mantavādibhāvaṃ jānitvā evamāha – ‘‘ sace me tvaṃ imaṃ maṇiratanaṃ dassasi , evāhaṃ te mahānubhāvaṃ nāgaṃ dassessāmi , yaṃ tvaṃ gahetvā gāmanigamarājadhāniyo caranto bahudhanaṃ lacchasī ’’ ti . ‘‘ Tena hi dassetvā gaṇhāhī ’’ ti vutte taṃ ādāya bodhisattaṃ uposathakaraṇaṭṭhāne vammikamatthake bhoge ābhujitvā nipannaṃ avidūre ṭhito hatthaṃ pasāretvā dassesi . Mahāsatto taṃ nesādaṃ disvā ‘‘ ayaṃ uposathassa me antarāyaṃ kareyyāti nāgabhavanaṃ netvā mahāsampattiyaṃ patiṭṭhāpitopi na icchi . Tato apakkamitvā sayaṃ gantukāmo mayā dīyamānampi maṇiratanaṃ gaṇhituṃ na icchi . Idāni pana ahiguṇḍikaṃ gahetvā āgacchati . SacāhaṃP0.120 imassa mittadubbhino kujjheyyaṃ , sīlaṃ me khaṇḍaṃ bhavissati . Mayā kho pana paṭhamaṃyeva caturaṅgasamannāgato uposatho adhiṭṭhito , so yathādhiṭṭhitova hotu . Alampāyano maṃ chindatu vā mā vā , nevassa kujjhissāmī ’’ ti cintetvā akkhīni nimmīletvā adhiṭṭhānapāramiṃ purecārikaṃ katvā bhogantare sīsaṃ pakkhipitvā niccalova hutvā nipajji . Nesādabrāhmaṇopi ‘‘ bho alampāyana , imaṃ nāgaṃ gaṇha , maṇiṃ me dehī ’’ ti āha . Alampāyano nāgaṃ disvā tuṭṭho maṇiṃ kismiñci agaṇetvā ‘‘ gaṇha , brāhmaṇā ’’ ti hatthe khipi . So tassa hatthato bhassitvā pathaviyaṃ patitamattova pathaviṃ pavisitvā nāgabhavanameva gato . Nesādabrāhmaṇo maṇiratanato bhūridattena saddhiṃ mittabhāvato ca parihāyitvā nippaccayova pakkanto .

15.

Khettavaruttaman ti khettavaresupi uttamaṃ . Sīlādiguṇasampannā hi visesato ariyasāvakāV0.30 khettavarā , tatopi aggabhūto paccekabuddho khettavaruttamo . Kāran ti sakkāraṃ . Yadi na karomīti sambandho . Idaṃ vuttaṃ hoti – idamīdisaṃ anuttaraṃ puññakkhettaṃ labhitvā tattha pūjāsakkāraṃ yadi na karomi , puññena atthiko nāmāhaṃ na bhaveyyanti .

16-17.

Yathā amaccotiādīnaṃ dvinnaṃ gāthānaṃ ayaṃ saṅkhepattho – yathā nāma yo koci raññā muddādhikāre ṭhapito lañchanadharo amaccapuriso senāpati vā so antepure jane bahiddhā ca balakāyādīsu rañño yathānusiṭṭhaṃ na paṭipajjati na tesaṃ dhanadhaññaṃ deti , taṃ taṃ kattabbaṃ vattaṃ parihāpeti . So muddito parihāyati muddādhikāraladdhavibhavatoM0.31 paridhaṃsati , evameva ahampi puññakammassa rato laddhabbapuññaphalasaṅkhātaṃ puññakāmo dakkhiṇāya vipulaphalabhāvakaraṇena vipulaṃ disvāna taṃ dakkhiṇaṃ uḷāraṃ dakkhiṇeyyaṃ labhitvā tassa dānaṃ yadi na dadāmi puññato āyatiṃ puññaphalato ca paridhaṃsāmi . Tasmā idha mayā puññaṃ kātabbamevāti .

Evaṃ pana cintetvā mahāpuriso dūratova upāhanā orohitvā vegena upasaṅkamitvā vanditvā ‘‘ bhante , mayhaṃ anuggahatthāya imaṃ rukkhamūlaṃ upagacchathā ’’ ti vatvā tasmiṃ rukkhamūlaṃ upasaṅkamante tattha vālukaṃ ussāpetvā uttarāsaṅgaṃ paññāpetvā paccekabuddhe tattha nisinne vanditvā vāsitaparissāvitena udakena tassa pāde dhovitvā , gandhatelena makkhetvā , attano upāhanaṃ puñchitvā , gandhatelena makkhetvā , tassa pāde paṭimuñcitvā ‘‘ bhante , imaṃ upāhanaṃ āruyha , imaṃ chattaṃ matthake katvā gacchathā ’’ ti chattupāhanaṃ adāsi . Sopissa anuggahatthāya taṃ gahetvā pasādasaṃvaḍḍhanatthaṃ passantasseva vehāsaṃ uppatitvā gandhamādanaṃ agamāsi . Tena vuttaṃ –

16-17.

Yathā amaccotiādīnaṃ dvinnaṃ gāthānaṃ ayaṃ saṅkhepattho – yathā nāma yo koci raññā muddādhikāre ṭhapito lañchanadharo amaccapuriso senāpati vā so antepure jane bahiddhā ca balakāyādīsu rañño yathānusiṭṭhaṃ na paṭipajjati na tesaṃ dhanadhaññaṃ deti , taṃ taṃ kattabbaṃ vattaṃ parihāpeti . So muddito parihāyati muddādhikāraladdhavibhavatoM0.31 paridhaṃsati , evameva ahampi puññakammassa rato laddhabbapuññaphalasaṅkhātaṃ puññakāmo dakkhiṇāya vipulaphalabhāvakaraṇena vipulaṃ disvāna taṃ dakkhiṇaṃ uḷāraṃ dakkhiṇeyyaṃ labhitvā tassa dānaṃ yadi na dadāmi puññato āyatiṃ puññaphalato ca paridhaṃsāmi . Tasmā idha mayā puññaṃ kātabbamevāti .

18.

‘‘ EvāhaṃP0.31 cintayitvāna , orohitvā upāhanā ; Tassa pādāni vanditvā , adāsiṃ chattupāhanan ’’ ti . Bodhisatto taṃ disvā ativiya pasannacitto paṭṭanaṃ gantvā nāvaṃ abhiruhi . Athassa mahāsamuddaṃ tarantassa sattame divase nāvā vivaramadāsi . Udakaṃ ussiñcituṃ nāsakkhiṃsu . Mahājano maraṇabhayabhīto attano attano devatā namassitvā mahāviravaṃ viravi . Bodhisatto ekaṃ upaṭṭhākaṃ gahetvā sakalasarīraṃ telena makkhetvā sappinā saddhiṃ sakkharacuṇṇāni yāvadatthaṃ khāditvā tampi khādāpetvā tena saddhiṃ kūpakayaṭṭhimatthakaṃ āruyha ‘‘ imāya disāya amhākaṃ nagaran ’’ ti disaṃ vavatthapetvā macchakacchapaparipanthato attānaṃ saccādhiṭṭhānena pamocento tena saddhiṃ usabhamattaṭṭhānaṃ atikkamitvā patitvā samuddaṃ tarituṃ ārabhi . Mahājano pana tattheva vināsaṃV0.31 pāpuṇi . Tassa tarantasseva satta divasā gatā . So tasmimpi kāle loṇodakena mukhaṃ vikkhāletvā uposathiko ahosiyeva . TadāM0.32 pana īdisānaṃ purisavisesānaṃ rakkhaṇatthāya catūhi lokapālehi ṭhapitā maṇimekhalā nāma devadhītā attano issariyena sattāhaṃ pamajjitvā sattame divase taṃ disvā ‘‘ sacāyaṃ idha marissa , ativiya gārayhā abhavissan ’’ ti saṃviggahadayā suvaṇṇapātiyā dibbabhojanassa pūretvā vegenāgantvā ‘‘ brāhmaṇa , idaṃ dibbabhojanaṃ bhuñjā ’’ ti āha . So taṃ ulloketvā ‘‘ nāhaṃ bhuñjāmi , uposathikomhī ’’ ti paṭikkhipitvā taṃ pucchanto – ‘‘ Yaṃ tvaṃ sukhenābhisamekkhase maṃ , bhuñjassu bhattaṃ iti maṃ vadesi ; Pucchāmi taṃ nāri mahānubhāve , devī nusi tvaṃ uda mānusī nū ’’ ti .( jā .1.10.42)– Āha . Sā tassa paṭivacanaṃ dentī – ‘‘ Devī ahaṃ saṅkha mahānubhāvā , idhāgatā sāgaravārimajjhe ; Anukampikā no ca paduṭṭhacittā , taveva atthāya idhāgatāsmi . ‘‘ Idhannapānaṃ sayanāsanañca , yānāni nānāvividhāni saṅkha ; SabbassaP0.32 tyāhaṃ paṭipādayāmi , yaṃ kiñci tuyhaṃ manasābhipatthitan ’’ ti .( jā .1.10.43-44)– Imā gāthā abhāsi . Taṃ sutvā mahāsatto ‘‘ ayaṃ devadhītā samuddapiṭṭhe mayhaṃ ‘ idañcidañca dammī ’ ti vadati , yañcesā mayhaṃ deti , tampi mama puññeneva , taṃ pana puññaṃ ayaṃ devadhītā jānāti nu kho , udāhu na jānāti , pucchissāmi tāva nan ’’ ti cintetvā pucchanto imaṃ gāthamāha – ‘‘ Yaṃ kiñci yiṭṭhañca hutañca mayhaṃ , sabbassa no issarā tvaṃ sugatte ; Sussoṇi subbhūru vilaggamajjhe , kissa me kammassa ayaṃ vipāko ’’ ti .( jā .1.10.45); TatthaM0.33V0.32 yiṭṭhan ti dānavasena yajitaṃ . Hutan ti āhunapāhunavasena dinnaṃ . Sabbassa no issarā tvan ti amhākaṃ puññakammassa sabbassa tvaṃ issarā ,‘‘ ayaṃ imassa vipāko , ayaṃ imassā ’’ ti byākarituṃ samatthā . Sussoṇīti sundarajaghane . Subbhūrūti sundarehi bhamukehi ūrūhi ca samannāgate . Vilaggamajjheti vilaggatanumajjhe . Kissa meti mayā katakammesu katara kammassa ayaṃ vipāko , yenāhaṃ appatiṭṭhe mahāsamudde ajja patiṭṭhaṃ labhāmīti . Taṃ sutvā devadhītā ‘‘ ayaṃ brāhmaṇo ‘ yaṃ attanā kusalakammaṃ kataṃ , taṃ kammaṃ na jānātī ’ ti saññāya pucchati maññe , kathessāmi nan ’’ ti nāvābhiruhanadivase paccekabuddhassa chattupāhanadānapuññameva tassa kāraṇanti kathentī – ‘‘ Ghamme pathe brāhmaṇa ekabhikkhuṃ , ugghaṭṭapādaṃ tasitaṃ kilantaṃ ; Paṭipādayī saṅkha upāhanāni , sā dakkhiṇā kāmaduhā tavajjā ’’ ti .( jā .1.10.46)– Gāthamāha . Tattha ekabhikkhun ti ekaṃ paccekabuddhaṃ sandhāyāha . Ugghaṭṭapādan ti uṇhavālukāya ghaṭṭapādaṃ , vibādhitapādantiP0.33 attho . Tasitan ti pipāsitaṃ . Paṭipādayīti paṭipādesi yojesi . Kāmaduhāti sabbakāmadāyikā . Taṃ sutvā mahāsatto ‘‘ evarūpepi nāma appatiṭṭhe mahāsamudde mayā dinnaṃ chattupāhanadānaṃ mama sabbakāmadadaṃ jātaṃ aho sudinnan ’’ ti tuṭṭhacitto – ‘‘ Sā hotu nāvā phalakūpapannā , anavassutā erakavātayuttā ; Aññassa yānassa na hettha bhūmi , ajjeva maṃ moḷiniṃ pāpayassū ’’ ti .( jā .1.10.47)– Gāthamāha . TatthaM0.34V0.33 phalakūpapannāti mahānāvatāya bahūhi phalakehi upetā . Udakappavesanābhāvena anavassutā . Sammā gahetvā gamanakavātena erakavātayuttā . Devadhītā tassa vacanaṃ sutvā tuṭṭhahaṭṭhā dīghato aṭṭhausabhaṃ vitthārato catuusabhaṃ gambhīrato vīsatiyaṭṭhikaṃ sattaratanamayaṃ nāvaṃ māpetvā kūpaphiyārittayuttāni indanīlarajatasuvaṇṇamayādīni nimminitvā sattannaṃ ratanānaṃ pūretvā brāhmaṇaṃ āliṅgetvā nāvaṃ āropesi , upaṭṭhākaṃ panassa na olokesi . Brāhmaṇo attanā katakalyāṇato tassa pattiṃ adāsi , so anumodi . Atha devadhītā tampi āliṅgetvā nāvāya patiṭṭhāpetvā taṃ nāvaṃ moḷinīnagaraṃ netvā brāhmaṇassa ghare dhanaṃ patiṭṭhāpetvā attano vasanaṭṭhānameva agamāsi . Tenāha bhagavā – ‘‘ Sā tattha vittā sumanā patītā , nāvaṃ sucittaṃ abhinimminitvā ; Ādāya saṅkhaṃ purisena saddhiṃ , upānayī nagaraṃ sādhuramman ’’ ti .( jā .1.10.48); Mahāpurisassa hi cittasampattiyā paccekabuddhassa ca nirodhato vuṭṭhitabhāvena sattasu cetanāsu ādicetanā diṭṭhadhammavedanīyā atiuḷāraphalā ca jātā . Idampi tassa dānassaP0.34 appamattaphalanti daṭṭhabbaṃ . Aparimāṇaphalañhi taṃ dānaṃ bodhisambhārabhūtaṃ . Tena vuttaṃ –

18. Nirantaraṃ jātisatan ti mama jātīnaṃ anekasatampi anekasatāsupi jātīsu nirantarameva sīlassa avītikkamanahetu . Mama jīvitaṃ cajeyyaṃ cajituṃ sakkomi . Neva sīlaṃ pabhindeyyan ti sīlaṃ pana samādinnaṃ ekampi neva bhindeyyaṃ na vināseyyaṃ . Catuddīpāna hetūti cakkavattirajjasiriyāpi kāraṇāti dasseti .

19.

‘‘ Tenevāhaṃ sataguṇato , sukhumālo sukhedhito ; Api ca dānaṃ paripūrento , evaṃ tassa adāsahan ’’ ti . Tattha tenāti tato paccekabuddhato , sataguṇatoti sataguṇena ahaṃ tadā saṅkhabhūto sukhumālo , tasmā sukhedhito sukhasaṃvaḍḍho , api ca evaṃ santepi dānaṃ paripūrento , evaṃ mayhaṃ dānapāramī paripūretūti tassa paccekabuddhassa attano sarīradukkhaṃ anapekkhitvā chattupāhanaṃ adāsin ti attano dānajjhāsayassa uḷārabhāvaṃ satthā pavedesi . BodhisattopiM0.35 yāvajīvaṃ amitadhanagehaṃ ajjhāvasanto bhiyyosomattāya dānāni datvā sīlāni rakkhitvā āyupariyosāne sapariso devanagaraṃ pūresi . Tadā devadhītā uppalavaṇṇā ahosi , puriso ānandatthero , lokanātho saṅkhabrāhmaṇo . TassaV0.34 suvisuddhaniccasīlauposathasīlādivasena sīlapāramī dānasīlādīnaṃ paṭipakkhato nikkhantattā kusaladhammavasena nekkhammapāramī , dānādinipphādanatthaṃ abbhussahanavasena tathā mahāsamuddataraṇavāyāmavasena ca vīriyapāramī , tadatthaṃ adhivāsanakhantivasena khantipāramī , paṭiññānurūpappaṭipattiyā saccapāramī , sabbattha acalasamādānādhiṭṭhānavasena adhiṭṭhānapāramī , sabbasattesu hitajjhāsayavasena mettāpāramī , sattasaṅkhārakatavippakāresu majjhattabhāvappattiyā upekkhāpāramī , sabbapāramīnaṃ upakārānupakāre dhamme jānitvā anupakāre dhamme pahāya upakāradhammesu pavattāpanapurecarā sahajātā ca upāyakosallabhūtā paññā paññāpāramīti imāpi pāramiyo labbhanti . Dānajjhāsayassa pana atiuḷārabhāvena dānapāramīvasena desanā pavattā . Yasmā cettha dasa pāramiyo labbhanti , tasmā heṭṭhā vuttā mahākaruṇādayo bodhisattaguṇā idhāpi yathārahaṃ niddhāretabbā . Tathā attano bhogasukhaṃ anapekkhitvā mahākaruṇāya ‘‘ dānapāramiṃ pūressāmī ’’ ti dānasambhārasaṃharaṇatthaṃ samuddataraṇaṃ , tattha ca samuddapatitassapi uposathādhiṭṭhānaṃ , sīlakhaṇḍabhayena devadhītāyapi upagatāya āhārānāharaṇanti evamādayo mahāsattassa guṇā veditabbā . Idāni vakkhamānesu sesacaritesu imināva nayena guṇaniddhāraṇaṃ veditabbaṃP0.35 . Tattha tattha visesamattameva vakkhāma . Tenetaṃ vuccati – ‘‘ Evaṃ acchariyā hete , abbhutā ca mahesino … pe …; Pagevānukiriyā tesaṃ , dhammassa anudhammato ’’ ti . Saṅkhabrāhmaṇacariyāvaṇṇanā niṭṭhitā .

3. Kururājacariyāvaṇṇanā

20.

TatiyeM0.36 indapatthe puruttameti indapatthanāmake kururaṭṭhassa puravare uttamanagare . Rājāti dhammena samena catūhi saṅgahavatthūhi parisaṃ rañjetīti rājā . Kusale dasahupāgatoti kusalehiV0.35 dasahi samannāgato , dānādīhi dasahi puññakiriyavatthūhi , dasahi kusalakammapathehi vā yuttoti attho .

21. Kaliṅgaraṭṭhavisayāti kaliṅgaraṭṭhasaṅkhātavisayā .

Brāhmaṇā upagañchu man ti kaliṅgarājena uyyojitā aṭṭha brāhmaṇā maṃ upasaṅkamiṃsu . Upasaṅkamitvā ca pana āyācuṃ maṃ hatthināgan ti hatthibhūtaṃ mahānāgaṃ maṃ āyāciṃsu . Dhaññan ti dhanāyitabbasirisobhaggappattaṃ lakkhaṇasampannaṃ . Maṅgalasammatan ti tāyayeva lakkhaṇasampattiyā maṅgalaṃ abhivuḍḍhikāraṇanti abhisammataṃ janehi .

22. Avuṭṭhikoti vassarahito . Dubbhikkhoti dullabhabhojano . Chātako mahāti mahatī jighacchābādhā vattatīti attho . Dadāhīti dehi . Nīlan ti nīlavaṇṇaṃ . Añjanasavhayan ti añjanasaddena avhātabbaṃ , añjananāmakanti attho . Idaṃ vuttaṃ hoti – amhākaṃ kaliṅgaraṭṭhaṃ avuṭṭhikaṃ , tena idāni mahādubbhikkhaṃ tattha mahantaṃ chātakabhayaṃ uppannaṃ , tassa vūpasamatthāya imaṃ añjanagirisaṅkāsaṃ tuyhaṃ añjananāmakaṃ maṅgalahatthiṃ dehi , imasmiñhi tattha nīte devo vassissati , tena taṃ sabbabhayaṃ vūpasammissatīti . Tatrāyaṃ anupubbikathā – Atīte kururaṭṭhe indapatthanagare bodhisatto kururājassa aggamahesiyā kucchimhi paṭisandhiṃ gahetvā anupubbena viññutaṃ patto , takkasilaṃ gantvā yogavihitāni sippāyatanāni vijjāṭṭhānāni ca uggahetvā paccāgato pitarā uparajje ṭhapito , aparabhāge pitu accayena rajjaṃ patvā dasa rājadhammeP0.36 akopento dhammena rajjaṃ kāresi dhanañjayo nāma nāmena . So catūsu nagaradvāresu nagaramajjhe nivesanadvāreti cha dānasālāyo kāretvā devasikaṃ chasatasahassaṃ dhanaṃ vissajjento sakalajambudīpaṃ unnaṅgalaṃ katvā dānaṃ adāsi . Tassa dānajjhāsayatā dānābhirati sakalajambudīpaṃ patthari . TasmiṃM0.37 kāle kaliṅgaraṭṭhe dubbhikkhabhayaṃ chātakabhayaṃ rogabhayanti tīṇi bhayāni uppajjiṃsu . Sakalaraṭṭhavāsino dantapuraṃ gantvā rājabhavanadvāre ukkuṭṭhimakaṃsu ‘‘ devaṃ vassāpehi devā ’’ ti . Rājā taṃ sutvā ‘‘ kiṃkāraṇā ete viravantī ’’ ti amacce pucchi . Amaccā rañño tamatthaṃ ārocesuṃ . Rājā porāṇakarājāno deve avassante kiṃ karontīti . ‘‘ Devo vassatū ’’ ti dānaṃ datvā uposathaṃ adhiṭṭhāya samādinnasīlā sirigabbhaṃ pavisitvā dabbasanthare sattāhaṃ nipajjantīti . Taṃ sutvā tathā akāsi . Devo na vassi , evaṃ rājā ahaṃ mayā kattabbakiccaṃ akāsiṃ , devo na vassati , kinti karomāti . Deva , indapatthanagare dhanañjayassa nāma kururājassa maṅgalahatthimhi ānīte devo vassissatītiV0.36 . So rājā balavāhanasampanno duppasaho , kathamassa hatthiṃ ānessāmāti . Mahārāja , tena saddhiṃ yuddhakiccaṃ natthi , dānajjhāsayo so rājā dānābhirato yācito samāno alaṅkatasīsampi chinditvā pasādasampannāni akkhīnipi uppāṭetvā sakalarajjampi niyyātetvā dadeyya , hatthimhi vattabbameva natthi , avassaṃ yācito samāno dassatīti . Ke pana yācituṃ samatthāti ? Brāhmaṇā , mahārājāti . Rājā aṭṭha brāhmaṇe pakkosāpetvā sakkārasammānaṃ katvā paribbayaṃ datvā hatthiyācanatthaṃ pesesi . Te sabbattha ekarattivāsena turitagamanaṃ gantvā katipāhaṃ nagaradvāre dānasālāsu bhuñjantā sarīraṃ santappetvā rañño dānaggaṃ āgamanapathe kālaṃ āgamayamānā pācīnadvāre aṭṭhaṃsu . Bodhisattopi pātova nhātānulitto sabbālaṅkārappaṭimaṇḍito alaṅkatavaravāraṇakhandhagato mahantena rājānubhāvena dānasālaṃ gantvā otaritvā sattaṭṭhajanānaṃ sahatthena dānaṃ datvā ‘‘ imināva nīhārena dethā ’’ ti vatvā hatthiṃ abhiruhitvāP0.37 dakkhiṇadvāraṃ agamāsi . Brāhmaṇā pācīnadvāre ārakkhassa balavatāya okāsaṃ alabhitvā dakkhiṇadvāraṃ gantvā rājānaṃ āgacchantaṃ ullokayamānā dvārato nātidūre unnataṭṭhāne ṭhitā sampattaṃ rājānaṃ hatthe ukkhipitvā jayāpesuṃ . Rājā vajiraṅkusena vāraṇaṃ nivattetvā tesaṃ santikaṃ gantvā te brāhmaṇe ‘‘ kiṃ icchathā ’’ ti pucchi . Brāhmaṇā ‘‘ kaliṅgaraṭṭhaṃ dubbhikkhabhayena chātakabhayena rogabhayena ca upaddutaṃ . So upaddavo imasmiṃ tava maṅgalahatthimhi nīteM0.38 vūpasammissati . Tasmā imaṃ añjanavaṇṇaṃ nāgaṃ amhākaṃ dehī ’’ ti āhaṃsu . Tamatthaṃ pakāsento satthā āha ‘‘ kaliṅgaraṭṭhavisayā … pe … añjanasavhayan ’’ ti . Tassattho vutto eva . Atha bodhisatto ‘‘ na metaṃ patirūpaṃ , yaṃ me yācakānaṃ manorathavighāto siyā , mayhañca samādānabhedo siyā ’’ ti hatthikkhandhato otaritvā ‘‘ sace analaṅkataṭṭhānaṃ atthi , alaṅkaritvā dassāmī ’’ ti samantato oloketvā analaṅkataṭṭhānaṃ adisvā soṇḍāya naṃ gahetvā brāhmaṇānaṃ hatthesu ṭhapetvā ratanabhiṅgārena pupphagandhavāsitaṃ udakaṃ pātetvā adāsi . Tena vuttaṃ –

22. Yaṃ yaṃ so vaṇṇaṃ cintayīti so ahituṇḍikabrāhmaṇo ‘‘ yaṃ yaṃ nīlādivaṇṇaṃ hotū ’’ ti cintesi . Tena vuttaṃ ‘‘ nīlaṃ va pītalohitan ’’ ti . Tattha nīlaṃ vāti vā -saddo aniyamattho , gāthāsukhatthaṃ rassaṃ katvā vutto , tena vāsaddena vuttāvasiṭṭhaṃ odātādivaṇṇavisesañceva vaṭṭādisaṇṭhānavisesañca aṇuṃthūlādipamāṇavisesañca saṅgaṇhāti . Tassa cittānuvattantoti tassa ahituṇḍikassa cittaṃ anuvattanto . Cintitasannibhoti tena cintitacintitākārena pekkhajanassa upaṭṭhahāmīti dasseti .

23.

‘‘ Na me yācakamanuppatte , paṭikkhepo anucchavo ; Mā me bhijji samādānaṃ , dassāmi vipulaṃ gajaṃ .

24.

‘‘ Nāgaṃ gahetvā soṇḍāya , bhiṅgāre ratanāmaye ; Jalaṃ hatthe ākiritvā , brāhmaṇānaṃ adaṃ gajan ’’ ti . TatthaV0.37 yācakamanuppatteti yācake anuppatte . Anucchavoti anucchaviko patirūpo . Mā me bhijji samādānan ti sabbaññutaññāṇatthāya sabbassa yācakassa sabbaṃ anavajjaṃ icchitaṃ dadanto dānapāramiṃ pūressāmīti yaṃ mayhaṃ samādānaṃ , taṃ mā bhijji . Tasmā dassāmi vipulaṃ gajan ti mahantaṃ imaṃ maṅgalahatthiṃ dassāmīti . Adan ti adāsiṃ .

25.

Tasmiṃ pana hatthimhi dinne amaccā bodhisattaṃ etadavocuṃ – ‘‘ kasmā , mahārāja , maṅgalahatthiṃ dadattha , nanu añño hatthī dātabbo , raññā nāma evarūpo opavayho maṅgalahatthī issariyaṃ abhivijayañca ākaṅkhantena na dātabbo ’’ tiP0.38 . Mahāsatto yaṃ maṃ yācakā yācanti , tadeva mayā dātabbaṃ , sace pana maṃ rajjaṃ yāceyyuṃ , rajjampi tesaṃ dadeyyaṃ , mayhaṃ rajjatopi jīvitatopi sabbaññutaññāṇameva piyataraṃ , tasmā taṃ hatthiṃ adāsinti āha . Tena vuttaṃ ‘‘ tassa nāge padinnamhī ’’ tiādi . Tattha tassāti tassa tena , tasmiṃ nāge hatthimhi dinne .

26. Maṅgalasampannan ti maṅgalaguṇehi samannāgataṃ . Saṅgāmavijayuttaman ti saṅgāmavijayā uttamaṃ , saṅgāmavijaye vā uttamaṃ padhānaṃ pavaraṃ nāgaṃ . Kiṃ te rajjaṃM0.39 karissatīti tasmiṃ nāge apagate tava rajjaṃ kiṃ karissati , rajjakiccaṃ na karissati , rajjampi apagatamevāti dasseti .

27. Rajjampi me dade sabban ti tiṭṭhatu nāgo tiracchānagato , idaṃ me sabbaṃ kururaṭṭhampi yācakānaṃ dadeyyaṃ . Sarīraṃ dajjamattanoti rajjepi vā kiṃ vattabbaṃ , attano sarīrampi yācakānaṃ dadeyyaṃ , sabbopi hi me ajjhattikabāhiro pariggaho lokahitatthameva mayā pariccatto . Yasmā sabbaññutaṃ piyaṃ mayhaṃ sabbaññutā ca dānapāramiṃ ādiṃ katvā sabbapāramiyo apūrentena na sakkā laddhuṃ , tasmā nāgaṃ adāsiṃ ahanti dasseti .

Evampi tasmiṃ nāge ānīte kaliṅgaraṭṭhe devo na vassateva . Kaliṅgarājā ‘‘ idānipi na vassati , kiṃ nu kho kāraṇan ’’ ti pucchitvā ‘‘ kururājā garudhamme rakkhati , tenassa raṭṭhe anvaddhamāsaṃ anudasāhaṃ devo vassati , rañño guṇānubhāvo esa , na imassa tiracchānagatassā ’’ ti jānitvā ‘‘ mayampi garudhamme rakkhissāma , gacchatha dhanañcayakorabyassa santike te suvaṇṇapaṭṭe likhāpetvā ānethā ’’ ti amacce pesesi . Garudhammā vuccanti pañca sīlāni , tāni bodhisatto suparisuddhāni katvā rakkhati , yathā ca bodhisatto . Evamassa mātāV0.38 aggamahesī , kaniṭṭhabhātā uparājā , purohito brāhmaṇo , rajjuggāhako amacco , sārathi seṭṭhi , doṇamāpako dovāriko , nagarasobhinī vaṇṇadāsīti . Tena vuttaṃ – ‘‘ Rājā mātā mahesī ca , uparājā purohito ; Rajjuggāho sārathī seṭṭhi , doṇo dovāriko tathā ; Gaṇikā te ekādasa , garudhamme patiṭṭhitā ’’ ti . TeP0.39 amaccā bodhisattaṃ upasaṅkamitvā vanditvā tamatthaṃ ārocesuṃ . Mahāsatto ‘‘ mayhaṃ garudhamme kukkuccaṃ atthi , mātā pana me surakkhitaṃ rakkhati , tassā santike gaṇhathā ’’ ti vatvā tehi ‘‘ mahārāja , kukkuccaṃ nāma sikkhākāmassa sallekhavuttino hoti , detha no ’’ ti yācito ‘‘ pāṇo na hantabbo , adinnaṃ na ādātabbaṃ , kāmesumicchācāro na caritabbo , musā na bhaṇitabbaṃ , majjaṃ na pātabban ’’ ti suvaṇṇapaṭṭe likhāpetvā ‘‘ evaṃ santepi mātu santike gaṇhathā ’’ ti āha . DūtāM0.40 rājānaṃ vanditvā tassā santikaṃ gantvā ‘‘ devi , tumhe kira garudhammaṃ rakkhatha , taṃ no dethā ’’ ti vadiṃsu . Bodhisattassa mātāpi tatheva attano kukkuccassa atthibhāvaṃ vatvāva tehi yācitā adāsi . Tathā mahesiādayopi . Te sabbesampi santike suvaṇṇapaṭṭe garudhamme likhāpetvā dantapuraṃ gantvā kaliṅgarañño datvā taṃ pavattiṃ ārocesuṃ . Sopi rājā tasmiṃ dhamme vattamāno pañca sīlāni pūresi . Tato sakalakaliṅgaraṭṭhe devo vassi . Tīṇi bhayāni vūpasantāni . Raṭṭhaṃ khemaṃ subhikkhaṃ ahosi . Bodhisatto yāvajīvaṃ dānādīni puññāni katvā sapariso saggapuraṃ pūresi . Tadā gaṇikādayo uppalavaṇṇādayo ahesuṃ . Vuttañhetaṃ – ‘‘ Gaṇikā uppalavaṇṇā , puṇṇo dovāriko tadā ; Rajjuggāho ca kaccāno , doṇamāpako ca kolito . ‘‘ Sāriputto tadā seṭṭhi , anuruddho ca sārathi ; Brāhmaṇo kassapo thero , uparājānandapaṇḍito . ‘‘ MahesīV0.39 rāhulamātā , māyādevī janettikā ; Kururājā bodhisatto , evaṃ dhāretha jātakan ’’ ti .( dha . pa . aṭṭha .2.361 haṃsaghātakabhikkhuvatthu ); Idhāpi nekkhammapāramiādayo sesadhammā ca vuttanayeneva niddhāretabbāti . Kururājacariyāvaṇṇanā niṭṭhitā .

4. Mahāsudassanacariyāvaṇṇanā

28. CatuttheP0.40 kusāvatimhi nagareti kusāvatīnāmake nagare , yasmiṃ ṭhāne etarahi kusinārā niviṭṭhā .

Mahīpatīti khattiyo , nāmena mahāsudassano nāma . Yadā āsin ti sambandho .

Cakkavattīti cakkaratanaṃ vatteti catūhi vā sampatticakkehi vattati , tehi ca paraṃ pavatteti , parahitāya ca iriyāpathacakkānaṃ vatto etasmiṃ atthītipi cakkavattī . Atha vā catūhi acchariyadhammehi saṅgahavatthūhi ca samannāgatena , parehi anabhibhavanīyassa anatikkamanīyassa āṇāsaṅkhātassa cakkassa vatto etasmiṃ atthītipi cakkavattī . PariṇāyakaratanapubbaṅgamenaM0.41 hatthiratanādipamukhena mahābalakāyena puññānubhāvanibbattena kāyabalena ca samannāgatattā mahabbalo .

29. Bodhisattopi yāvatāyukaṃ puññaṃ katvā devaloke nibbattitvā tato cuto manussalokaṃ āgacchanto kusāvatiyā rājadhāniyā nibbattitvā mahāsudassano nāma rājā ahosi cakkavattī . Tassissariyānubhāvo ‘‘ bhūtapubbaṃ , ānanda , rājā mahāsudassano nāma ahosi khattiyoM0.42 muddhāvasitto ’’ tiādinā ( dī . ni .2.242) nayena sutte āgato eva . Tassa kira caturāsīti nagarasahassāni kusāvatīrājadhānippamukhāni , caturāsīti pāsādasahassāni dhammapāsādappamukhāni , caturāsīti kūṭāgārasahassāni mahābyūhakūṭāgārappamukhāni , tāni sabbāni tassa therassa katāya ekissā paṇṇasālāya nissandena nibbattāni , caturāsīti pallaṅkasahassāni nāgasahassāni assasahassāni rathasahassāni tassa dinnassa mañcapīṭhassa , caturāsīti maṇisahassāni tassa dinnassa padīpassa , caturāsīti pokkharaṇisahassāni ekapokkharaṇiyā , caturāsīti itthisahassāni puttasahassāni gahapatisahassāni ca pattathālakādiparibhogārahassa pabbajitaparikkhāradānassa , caturāsīti dhenusahassāni pañcagorasadānassa , caturāsīti vatthakoṭṭhasahassāni nivāsanapārupanadānassa , caturāsīti thālipākasahassāni bhojanadānassa nissandena nibbattāni . So sattahi ratanehi catūhi iddhīhi ca samannāgato rājādhirājā hutvā sakalaṃ sāgarapariyantaṃ pathavimaṇḍalaṃ dhammena abhivijiya ajjhāvasanto anekasatesu ṭhānesu dānasālāyo kāretvā mahādānaṃ paṭṭhapesi .

Divasassa tikkhattuṃ nagare bheriṃ carāpesi ‘‘ yo yaṃ icchati , so dānasālāsu āgantvā taṃ gaṇhātū ’’ ti . Tena vuttaṃ ‘‘ tatthāhaṃ divase tikkhattuṃ , ghosāpemi tahiṃ tahin ’’ tiādi . Tattha tatthāti tasmiṃ nagare . ‘‘ Tadāhan ’’ tipi pāṭho , tassa tadā ahaṃ , mahāsudassanakāletiV0.41 attho . Tahiṃ tahin ti tasmiṃ tasmiṃ ṭhāne , tassa tassa pākārassa anto ca bahi cātiP0.42 attho .

Ko kiṃ icchatīti brāhmaṇādīsu yo koci satto annādīsu deyyadhammesu yaṃ kiñci icchati . Patthetīti tasseva vevacanaṃ . Kassa kiṃ dīyatu dhanan ti anekavāraṃ pariyāyantarehi ca dānaghosanāya pavattitabhāvadassanatthaṃ vuttaṃ , etena dānapāramiyā sarūpaṃ dasseti . Deyyadhammapaṭiggāhakavikapparahitā hi bodhisattānaṃ dānapāramīti .

30. Idāni dānaghosanāya tassa tassa deyyadhammassa anucchavikapuggalaparikittanaṃ dassetuṃ ‘‘ ko chātako ’’ tiādi vuttaṃ .

TatthaM0.43 chātakoti jighacchito . Tasitoti pipāsito . Ko mālaṃ ko vilepanan tipi ‘‘ icchatī ’’ ti padaṃ ānetvā yojetabbaṃ . Naggoti vatthavikalo , vatthena atthikoti adhippāyo . Paridahissatīti nivāsissati .

31. Ko pathe chattamādetīti ko pathiko pathe magge attano vassavātātaparakkhaṇatthaṃ chattaṃ gaṇhāti , chattena atthikoti attho . Kopāhanā mudū subhāti dassanīyatāya subhā sukhasamphassatāya mudū upāhanā attano pādānaṃ cakkhūnañca rakkhaṇatthaṃ . Ko ādetīti ko tāhi atthikoti adhippāyo . Sāyañca pāto cāti ettha ca -saddena majjhanhike cāti āharitvā vattabbaṃ . ‘‘ Divase tikkhattuṃ ghosāpemī ’’ ti hi vuttaṃ .

32. Na taṃ dasasu ṭhānesūti taṃ dānaṃ na dasasu ṭhānesu paṭiyattanti yojanā . Napi ṭhānasatesu vā paṭiyattaṃ , api ca kho anekasatesu ṭhānesu paṭiyattaṃ . Yācake dhanan ti yācake uddissa dhanaṃ paṭiyattaṃ upakkhaṭaṃ . Dvādasayojanāyāme hi nagare sattayojanavitthate sattasu pākārantaresu satta tālapantiparikkhepā , tāsu tālapantīsu caturāsīti pokkharaṇisahassāni pāṭiyekkaṃ pokkharaṇitīre mahādānaṃ paṭṭhapitaṃ . Vuttañhetaṃ bhagavatā – ‘‘ Paṭṭhapesi kho , ānanda , rājā mahāsudassano tāsaṃ pokkharaṇīnaṃ tīre evarūpaṃ dānaṃ annaṃ annatthikassa , pānaṃ pānatthikassa , vatthaṃ vatthatthikassa , yānaṃ yānatthikassa , sayanaṃ sayanatthikassa , itthiṃ itthitthikassa , hiraññaṃ hiraññatthikassa , suvaṇṇaṃ suvaṇṇatthikassā ’’ ti ( dī . ni .2.254).

33. TatthāyaṃV0.42 dānassa pavattitākāro – mahāpuriso hi itthīnañca purisānañca anucchavike alaṅkāre kāretvā itthimattameva tattha paricāravasena sesañca sabbaṃ pariccāgavasenaP0.43 ṭhapetvā ‘‘ rājā mahāsudassano dānaṃ deti , taṃ yathāsukhaṃ paribhuñjathā ’’ ti bheriṃ carāpesi .

Tena vuttaṃ ‘‘ divā vā yadi vā rattiṃ , yadi eti vanibbako ’’ tiādi . Tattha divā vā yadi vā rattiṃ , yadi etīti etenassa yathākālaṃ dānaṃ dasseti . Yācakānañhi lābhāsāya upasaṅkamanakālo eva bodhisattānaṃ dānassa kālo nāma . Vanibbakoti yācako .

Laddhā yadicchakaṃ bhogan ti etena yathābhirucitaṃ dānaṃ . Yo yo hi yācako yaṃ yaṃ deyyadhammaṃ icchati , tassa tassa taṃtadeva bodhisatto deti . Na tassa mahagghadullabhādibhāvaṃ attano uparodhaṃ cintesi . Pūrahatthova gacchatīti etena yāvadicchakaṃ dānaṃ dasseti , yattakañhi yācakā icchanti , tattakaṃ aparihāpetvāva mahāsatto deti uḷārajjhāsayatāya ca mahiddhikatāya ca .

34.‘‘ Yāvajīvikan ’’ ti etena dānassa kālapariyantābhāvaṃ dasseti . Samādānato paṭṭhāya hi mahāsattā yāvapāripūri vemajjhe na kālaparicchedaṃ karonti , bodhisambhārasambharaṇe saṅkocābhāvena antarantarā avosānāpattito maraṇenapi anupacchedo eva , tato parampi tatheva paṭipajjanato ,‘‘ yāvajīvikan ’’ ti pana mahāsudassanacaritassa vasena vuttaṃ .

Napāhaṃ dessaṃ dhanaṃ dammīti idaṃ dhanaṃ nāma mayhaṃP0.44 na dessaṃ amanāpanti evarūpaṃ mahādānaṃ dento gehato ca dhanaṃ nīharāpemi . Napi natthi nicayo mayīti mama samīpe dhananicayo dhanasaṅgaho nāpi natthi , sallekhavuttisamaṇo viya asaṅgahopi na homīti attho . Idaṃ yena ajjhāsayena tassidaṃ mahādānaṃ pavattitaṃ , taṃ dassetuṃ vuttaṃ .

35. IdāniM0.45V0.43 taṃ upamāya vibhāvetuṃ ‘‘ yathāpi āturo nāmā ’’ tiādimāha .

Tatthidaṃ upamāsaṃsandanena saddhiṃ atthadassanaṃ – yathā nāma āturo rogābhibhūto puriso rogato attānaṃ parimocetukāmo dhanena hiraññasuvaṇṇādinā vejjaṃ tikicchakaṃ tappetvā ārādhetvā yathāvidhi paṭipajjanto tato rogato vimuccati .

36. Tatheva evameva ahampi aṭṭabhūtaṃ sakalalokaṃ kilesarogato sakalasaṃsāradukkharogato ca parimocetukāmo tassa tato parimocanassa ayaṃ sabbasāpateyyapariccāgo dānapāramiupāyoti jānamāno bujjhamāno asesato deyyadhammassa paṭiggāhakānañca vasena anavasesato mahādānassa vasena sattānaṃ ajjhāsayaṃ paripūretuṃ attano ca na mayhaṃ dānapāramī paripuṇṇā , tasmā ūnamanan ti pavattaṃ ūnaṃ manaṃ pūrayituṃ pavattayituṃ vanibbake yācake adāsiṃ taṃ dānaṃ evarūpaṃ mahādānaṃ dadāmi , tañca kho tasmiṃ dānadhamme tassa ca phale nirālayo anapekkho apaccāso kiñcipi apaccāsīsamāno kevalaṃ sambodhimanupattiyā sabbaññutaññāṇameva adhigantuṃ demīti .

Evaṃ mahāsatto mahādānaṃ pavattento attano puññānubhāvanibbattaṃ dhammapāsādaṃ abhiruyha mahābyūhakūṭāgāradvāre eva kāmavitakkādayo nivattetvā tattha sovaṇṇamaye rājapallaṅke nisinno jhānābhiññāyo nibbattetvā tato nikkhamitvā sovaṇṇamayaṃ kūṭāgāraṃ pavisitvā tattha rajatamaye pallaṅke nisinno cattāro brahmavihāre bhāvetvā caturāsīti vassasahassāni jhānasamāpattīhi vītināmetvā maraṇasamaye dassanāya upagatānaṃ subhaddādevīpamukhānaṃ caturāsītiyā itthāgārasahassānaṃ amaccapārisajjādīnañca – ‘‘ AniccāP0.45 vata saṅkhārā , uppādavayadhammino ; Uppajjitvā nirujjhanti , tesaṃ vūpasamo sukho ’’ ti .( dī . ni .2.221,272; saṃ . ni .1.186;2.143)– Imāya gāthāya ovaditvā āyupariyosāne brahmalokaparāyano ahosi . Tadā subhaddādevī rāhulamātā ahosi , pariṇāyakaratanaṃ rāhulo , sesaparisā buddhaparisā , mahāsudassano pana lokanātho . IdhāpiM0.46V0.44 dasa pāramiyo sarūpato labbhanti eva , dānajjhāsayassa pana uḷāratāya dānapāramī eva pāḷiyaṃ āgatā . Sesadhammā heṭṭhā vuttanayā eva . Tathā uḷāre sattaratanasamujjale catudīpissariyepi ṭhitassa tādisaṃ bhogasukhaṃ analaṅkaritvā kāmavitakkādayo dūrato vikkhambhetvā tathārūpe mahādāne pavattentasseva caturāsīti vassasahassāni samāpattīhi vītināmetvā aniccatādipaṭisaṃyuttaṃ dhammakathaṃ katvāpi vipassanāya anussukkanaṃ sabbattha anissaṅgatāti evamādayo guṇānubhāvā niddhāretabbāti . Mahāsudassanacariyāvaṇṇanā niṭṭhitā .

5. Mahāgovindacariyāvaṇṇanā

37.

‘‘ Punāparaṃ yadā homi , sattarājapurohito ; Pūjito naradevehi , mahāgovindabrāhmaṇo ’’ ti . Atha bodhisattassa puññānubhāvasamussāhitehi rājūhi tesaṃ anuyuttehi khattiyehi brāhmaṇagahapatikehi negamajānapadehi ca uparūpari upanīto samantato mahogho viya ajjhottharamāno aparimeyyo uḷāro lābhasakkāro uppajji , yathā taṃ aparimāṇāsu jātīsu upacitavipulapuññasañcayassa uḷārābhijātassa parisuddhasīlācārassa pesalassa pariyodātasabbasippassa sabbasattesu puttasadisamahākaruṇāvipphārasiniddhamuduhadayassa . So cintesi – ‘‘ etarahi kho mayhaṃ mahālābhasakkāro , yaṃnūnāhaṃ iminā sabbasatte santappetvā dānapāramiṃ paripūreyyan ’’ ti . So nagarassa majjhe catūsu dvāresu attano nivesanadvāreti cha dānasālāyo kāretvā devasikaṃ aparimitadhanapariccāgena mahādānaṃP0.47 pavattesi . Yaṃ yaṃ upāyanaṃ ānīyati , yañca attano atthāya abhisaṅkharīyati , sabbaṃ taṃ dānasālāsu eva pesesi . Evaṃ divase divase mahāpariccāgaṃ karontassa cassa cittassa titti vā santoso vā nāhosi , kuto pana saṅkoco . Dānaggañcassa lābhāsāya āgacchantehi deyyadhammaṃ gahetvā gacchantehi ca mahāsattassa ca guṇavisese kittayantehi mahājanakāyehi antonagaraṃ bahinagarañcaM0.48 samantato ekoghabhūtaṃ kappavuṭṭhānamahāvāyusaṅghaṭṭaparibbhamitaṃ viya mahāsamuddaṃ ekakolāhalaṃ ekaninnādaṃ ahosi . Tena vuttaṃ –

38.

‘‘ Tadāhaṃ sattarajjesu , yaṃ me āsi upāyanaṃ ; Tattha tadāhan ti yadā sattarājapurohito mahāgovindabrāhmaṇo homi , tadā ahaṃ . Sattarajjesūti reṇuādīnaṃ sattannaṃ rājūnaṃ rajjesu .

Tena demi mahādānaṃ , akkhobhaṃ sāgarūpaman ’’ ti . Akkhobhan ti abbhantarehi ca bāhirehi ca paccatthikehiV0.46 appaṭisedhanīyatāya kenaci akkhobhanīyaṃ . ‘‘ Accubbhan ’’ tipi pāṭho . Atipuṇṇadānajjhāsayassa deyyadhammassa ca uḷārabhāvena vipulabhāvena ca ativiya paripuṇṇanti attho . Sāgarūpaman ti sāgarasadisaṃ , yathā sāgare udakaṃ sakalenapi lokena harantena khepetuṃ na sakkā , evaṃ tassa dānagge deyyadhammanti .

39. Osānagāthāya varaṃ dhanan ti uttamaṃ icchitaṃ vā dhanaṃ . Sesaṃ vuttanayameva . Evaṃ mahāsatto paṭhamakappikamahāmegho viya mahāvassaṃ avibhāgena mahantaṃ dānavassaṃ vassāpento dānabyāvaṭo hutvāpi sesaṃ sattannaṃ rājūnaṃ atthadhamme appamatto anusāsati . Satta ca brāhmaṇamahāsāle vijjāsippaṃ sikkhāpeti , satta ca nhātakasatāni mante vāceti . Tassa aparena samayena evaṃ kalyāṇo kittisaddo abbhuggato ‘‘ sakkhi mahāgovindo brāhmaṇo brahmānaṃ passati , sakkhi mahāgovindo brāhmaṇo brahmunā sākaccheti sallapati mantetī ’’ ti ( dī . ni .2.312). So cintesi – ‘‘ etarahi kho mayhaṃ ayaṃ abhūto kittisaddo abbhuggato ‘ brahmānaṃ passati , sakkhi mahāgovindo brāhmaṇo brahmunā sākaccheti sallapati mantetī ’ ti , yaṃnūnāhaṃ imaṃ bhūtaṃ eva kareyyan ’’ ti . So ‘‘ te satta rājāno satta ca brāhmaṇamahāsāle satta ca nhātakasatāni attano puttadārañca āpucchitvā brahmānaṃP0.48 passeyyan ’’ ti cittaṃ paṇidhāya vassike cattāro māse brahmavihārabhāvanamanuyuñji . Tassa cetasā cetoparivitakkamaññāya brahmā sanaṅkumāro purato pāturahosi . Taṃ disvā mahāpuriso pucchi – ‘‘ VaṇṇavāM0.49 yasavā sirimā , ko nu tvamasi mārisa ; Ajānantā taṃ pucchāma , kathaṃ jānemu taṃ mayan ’’ ti .( dī . ni .2.318); Tassa brahmā attānaṃ jānāpento – ‘‘ Maṃ ve kumāraṃ jānanti , brahmaloke sanantanaṃ ; Sabbe jānanti maṃ devā , evaṃ govinda jānāhī ’’ ti .( dī . ni .2.318)– Vatvā tena – ‘‘ ĀsanaṃV0.47 udakaṃ pajjaṃ , madhusākañca brahmuno ; Agghe bhavantaṃ pucchāma , agghaṃ kurutu no bhavan ’’ ti .( dī . ni .2.318)– Upanītaṃ atithisakkāraṃ anatthikopi brahmā tassa cittasampahaṃsanatthaṃ vissāsakaraṇatthañca sampaṭicchanto ‘‘ paṭiggaṇhāma te agghaṃ , yaṃ , tvaṃ govinda , bhāsasī ’’ ti . Vatvā okāsadānatthaṃ – ‘‘ Diṭṭhadhammahitatthāya , samparāyasukhāya ca ; Katāvakāso pucchassu , yaṃkiñci abhipatthitan ’’ ti .( dī . ni .2.318)– Okāsamakāsi . Atha naṃ mahāpuriso samparāyikaṃ eva atthaṃ – ‘‘ Pucchāmi brahmānaṃ sanaṅkumāraṃ , kaṅkhī akaṅkhiṃ paravediyesu ; Katthaṭṭhito kimhi ca sikkhamāno , pappoti macco amataṃ brahmalokan ’’ ti .( dī . ni .2.319)– Pucchi . Tassa brahmā byākaronto – ‘‘ Hitvā mamattaṃ manujesu brahme , ekodibhūto karuṇedhimutto ; Nirāmagandho virato methunasmā , etthaṭṭhito ettha ca sikkhamāno ; Pappoti macco amataṃ brahmalokan ’’ ti .( dī . ni .2.319)– Brahmalokagāmimaggaṃ kathesi . TatthaM0.50P0.49 maṃ ve kumāraṃ jānantīti ve ekaṃsena maṃ ‘‘ kumāro ’’ ti jānanti . Brahmaloketi seṭṭhaloke . Sanantanan ti ciratanaṃ porāṇaṃ . Evaṃ , govinda , jānāhīti , govinda , evaṃ maṃ dhārehi . Āsanan tiV0.48 idaṃ bhoto brahmuno nisīdanatthāya āsanaṃ paññattaṃ . Idaṃ udakaṃ paribhojanīyaṃ pādānaṃ dhovanatthaṃ pānīyaṃ pipāsaharaṇatthāya . Idaṃ pajjaṃ parissamavinodanatthaṃ pādabbhañjanatelaṃ . Idaṃ madhusākaṃ atakkaṃ aloṇikaṃ adhūpanaṃ udakena seditaṃ sākaṃ sandhāya vadati . Tadā hi bodhisattassa taṃ catumāsaṃ brahmacariyaṃ abhisallekhavuttiparamukkaṭṭhaṃ ahosi . Tassime sabbe agghe katvā pucchāma , tayidaṃ agghaṃ kurutu paṭiggaṇhātu no bhavaṃ idaṃ agghanti vuttaṃ hoti . Iti mahāpuriso brahmuno nesaṃ aparibhuñjanaṃ jānantopi vattasīse ṭhatvā attano āciṇṇaṃ atithipūjanaṃ dassento evamāha . Brahmāpissa adhippāyaṃ jānanto ‘‘ paṭiggaṇhāma te agghaṃ , yaṃ tvaṃ , govinda , bhāsasī ’’ ti āha . Tattha tassa te āsane mayaṃ nisinnā nāma homa , pādodakena pādā dhotā nāma hontu , pānīyaṃ pītā nāma homa , pādabbhañjanena pādā makkhitā nāma hontu , udakasākampi paribhuttaṃ nāma hotūti attho . Kaṅkhī akaṅkhiṃ paravediyesūti ahaṃ savicikiccho parena sayaṃ abhisaṅkhatattā parassa pākaṭesu paravediyesu pañhesu nibbicikicchaṃ . Hitvā mamattan ti ‘‘ idaṃ mama , idaṃ mamā ’’ ti pavattanakaṃ upakaraṇataṇhaṃ cajitvā . Manujesūti sattesu . Brahmeti bodhisattaṃ ālapati . Ekodibhūtoti eko udeti pavattatīti ekodibhūto ekībhūto , ekena kāyavivekaṃ dasseti . Atha vā eko udetīti ekodi , samādhi . Taṃ bhūto pattoti ekodibhūto , upacārappanāsamādhīhi samāhitoti attho . Etaṃ ekodibhāvaṃ karuṇābrahmavihāravasena dassento ‘‘ karuṇedhimutto ’’ ti āha . Karuṇajjhāne adhimutto , taṃ jhānaṃ nibbattetvāti attho . Nirāmagandhoti kilesasaṅkhātavissagandharahito . Etthaṭṭhitoti etesu dhammesu ṭhito , ete dhamme sampādetvā . Ettha ca sikkhamānoti etesu dhammesu sikkhamānoM0.51 , etaṃ brahmavihārabhāvanaṃ bhāventoti attho . Ayamettha saṅkhepo , vitthāro pana pāḷiyaṃ ( dī . ni .2.293 ādayo ) āgatoyevāti . Atha mahāpuriso tassa brahmuno vacanaṃ sutvā āmagandhe jigucchanto ‘‘ idānevāhaṃ pabbajissāmī ’’ ti āha . BrahmāpiP0.50 ‘‘ sādhu , mahāpurisa , pabbajassu . Evaṃ sati mayhampi tava santike āgamanaṃ svāgamanameva bhavissati , tvaṃ , tāta , sakalajambudīpe aggapuriso paṭhamavaye ṭhito , evaṃ mahantaṃ nāma sampattiṃ issariyañca pahāya pabbajanaṃ nāma gandhahatthino ayobandhanaṃ chinditvāV0.49 vanagamanaṃ viya atiuḷāraṃ , buddhatanti nāmesā ’’ ti mahābodhisattassa daḷhīkammaṃ katvā brahmalokameva gato . Mahāsattopi ‘‘ mama ito nikkhamitvā pabbajanaṃ nāma na yuttaṃ , ahaṃ rājakulānaṃ atthaṃ anusāsāmi , tasmā tesaṃ ārocetvā sace tepi pabbajanti sundarameva , no ce purohitaṭṭhānaṃ niyyātetvā pabbajissāmī ’’ ti cintetvā reṇussa tāva rañño ārocetvā tena bhiyyosomattāya kāmehi nimantiyamāno attano saṃvegahetuṃ ekantena pabbajitukāmatañcassa nivedetvā tena ‘‘ yadi evaṃ ahampi pabbajissāmī ’’ ti vutte ‘‘ sādhū ’’ ti sampaṭicchitvā eteneva nayena sattabhūādayo cha khattiye , satta ca brāhmaṇamahāsāle , satta ca nhātakasatāni , attano bhariyāyo ca āpucchitvā sattāhamattameva tesaṃ cittānurakkhaṇatthaṃ ṭhatvā mahābhinikkhamanasadisaṃ nikkhamitvā pabbaji . Tassa te sattarājāno ādiṃ katvā sabbeva anupabbajiṃsu . Sā ahosi mahatī parisā . Anekayojanavitthārāya parisāya parivuto mahāpuriso dhammaṃ desento gāmanigamajanapadarājadhānīsu cārikaṃ carati , mahājanaṃ puññe patiṭṭhāpeti . Gatagataṭṭhāne buddhakolāhalaṃ viya hoti . Manussā ‘‘ govindapaṇḍito kira āgacchatī ’’ ti sutvā puretarameva maṇḍapaṃ kāretvā taṃ alaṅkārāpetvā paccuggantvā maṇḍapaṃ pavesetvā nānaggarasabhojanena patimānenti . Mahālābhasakkāro mahogho viya ajjhottharanto uppajji . Mahāpuriso mahājanaṃ puññe patiṭṭhāpesi sīlasampadāya indriyasaṃvare bhojane mattaññutāya jāgariyānuyoge kasiṇaparikamme jhānesu abhiññāsu aṭṭhasamāpattīsu brahmavihāresūti . Buddhuppādakālo viya ahosi . BodhisattoM0.52 yāvatāyukaṃ pāramiyo pūrento samāpattisukhena vītināmetvā āyupariyosāne brahmaloke nibbatti . Tassa taṃ brahmacariyaṃ iddhañceva phītañca vitthārikaṃ bāhujaññaṃ puthubhūtaṃ yāva devamanussehi suppakāsitaṃ ciraṃ dīghamaddhānaṃ pavattittha . TassaP0.51 ye sāsanaṃ sabbena sabbaṃ ājāniṃsu , te kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ brahmalokaṃ upapajjiṃsu . Ye na ājāniṃsu , te appekacce paranimmitavasavattīnaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjiṃsu . Appekacce nimmānaratīnaṃ … pe … tusitānaṃ yāmānaṃ tāvatiṃsānaṃ cātumahārājikānaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjiṃsu . Ye sabbanihīnā , te gandhabbakāyaṃ paripūresuṃ . Iti mahājano yebhuyyena brahmalokūpago saggūpago ca ahosi . Tasmā devabrahmalokā paripūriṃsu . Cattāro apāyā suññā viya ahesuṃ . IdhāpiV0.50 akittijātake ( jā .1.13.83 ādayo ) viya bodhisambhāraniddhāraṇā veditabbā – tadā satta rājāno mahātherā ahesuṃ , sesaparisā buddhaparisā , mahāgovindo lokanātho . Tathā reṇuādīnaṃ sattannaṃ rājūnaṃ aññamaññāvirodhena yathā sakarajje patiṭṭhāpanaṃ , tathā mahati sattavidhe rajje tesaṃ atthadhammānusāsane appamādo ,‘‘ brahmunāpi sākacchaṃ samāpajjatī ’’ ti pavattasambhāvanaṃ yathābhūtaṃ kātuṃ cattāro māse paramukkaṃsagato brahmacariyavāso . Tena brahmuno attani samāpajjanaṃ , brahmuno ovāde ṭhatvā sattahi rājūhi sakalena ca lokena upanītaṃ lābhasakkāraṃ kheḷapiṇḍaṃ viya chaḍḍetvā aparimāṇāya khattiyabrāhmaṇādiparisāya anupabbajjānimittāya pabbajjāya anuṭṭhānaṃ , buddhānaṃ sāsanassa viya attano sāsanassa cirakālānuppabandhoti evamādayo guṇānubhāvā vibhāvetabbāti . Mahāgovindacariyāvaṇṇanā niṭṭhitā .

40. Chaṭṭhe mithilāyaṃ puruttameti mithilānāmake videhānaṃ uttamanagare .

Nimi nāma mahārājāti nemiṃ ghaṭento viya uppanno ‘‘ nimī ’’ ti laddhanāmo , mahantehi dānasīlādiguṇavisesehi mahatā caM0.53 rājānubhāvena samannāgatattā mahanto rājāti mahārājā . Paṇḍito kusalatthikoti attano ca paresañca puññatthiko . Atīte kira videharaṭṭhe mithilānagare amhākaṃ bodhisattoP0.52 maghadevo nāma rājā ahosi . So caturāsīti vassasahassāni kumārakīḷaṃ kīḷitvā caturāsīti vassahassāni uparajjaṃ kāretvā caturāsīti vassasahassāni rajjaṃ kārento ‘‘ yadā me sirasmiṃ palitāni passeyyāsi , tadā me āroceyyāsī ’’ ti kappakassa vatvā aparabhāge tena palitāni disvā ārocite suvaṇṇasaṇḍāsena uddharāpetvā hatthe patiṭṭhāpetvā palitaṃ oloketvā ‘‘ pātubhūto kho mayhaṃ devadūto ’’ ti saṃvegajāto ‘‘ idāni mayā pabbajituṃ vaṭṭatī ’’ ti cintetvā satasahassuṭṭhānakaṃ gāmavaraṃ kappakassa datvā jeṭṭhakumāraṃ pakkosāpetvā tassa – ‘‘ Uttamaṅgaruhā mayhaṃ , ime jātā vayoharā ; Pātubhūtā devadūtā , pabbajjāsamayo mamā ’’ ti .( jā .1.1.9)– VatvāV0.51 sādhukaṃ rajje samanusāsitvā yadipi attano aññānipi caturāsīti vassasahassāni āyu atthi , evaṃ santepi maccuno santike ṭhitaṃ viya attānaṃ maññamāno saṃviggahadayo pabbajjaṃ roceti . Tena vuttaṃ – ‘‘ Sirasmiṃ palitaṃ disvā , maghadevo disampati ; Saṃvegaṃ alabhī dhīro , pabbajjaṃ samarocayī ’’ ti .( ma . ni . aṭṭha .2.309); So puttaṃ ‘‘ imināva nīhārena vatteyyāsi yathā mayā paṭipannaṃ , mā kho tvaṃ antimapuriso ahosī ’’ ti ovaditvā nagarā nikkhamma bhikkhupabbajjaṃ pabbajitvā caturāsīti vassasahassāni jhānasamāpattīhi vītināmetvā āyupariyosāne brahmalokaparāyano ahosi . Puttopissa bahūni vassasahassāni dhammena rajjaṃ kāretvā teneva upāyena pabbajitvā brahmalokaparāyano ahosi . Tathā tassa putto , tathā tassa puttoti evaṃ dvīhi ūnāni caturāsīti khattiyasahassāni sīse palitaṃ disvāva pabbajitāni . Atha bodhisatto brahmaloke ṭhitova ‘‘ pavattati nu kho mayā manussaloke kataṃ kalyāṇaṃ na pavattatī ’’ ti āvajjento addasaM0.54 ‘‘ ettakaṃ addhānaṃ pavattaṃ , idāni nappavattissatī ’’ ti . So ‘‘ na kho panāhaṃ mayhaṃ paveṇiyā ucchijjituṃ dassāmī ’’ ti attano vaṃse jātarañño eva aggamahesiyā kucchimhi paṭisandhiṃ gaṇhitvā attano vaṃsassa nemiṃ ghaṭento viya nibbatto . Tena vuttaṃ ‘‘ nemiṃ ghaṭento viya uppannotiP0.53 nimīti laddhanāmo ’’ ti . Tassa hi nāmaggahaṇadivase pitarā ānītā lakkhaṇapāṭhakā . Lakkhaṇāni oloketvā ‘‘ mahārāja , ayaṃ kumāro tumhākaṃ vaṃsaṃ paggaṇhāti , pitupitāmahehipi mahānubhāvo mahāpuñño ’’ ti byākariṃsu . Taṃ sutvā rājā yathāvuttenatthena ‘‘ nimī ’’ tissa nāmaṃ akāsi , so daharakālato paṭṭhāya sīle uposathakamme ca yuttappayutto ahosi . Athassa pitā purimanayeneva palitaṃ disvā kappakassa gāmavaraṃ datvā puttaṃ rajje samanusāsitvā nagarā nikkhamma pabbajitvā jhānāni nibbattetvā brahmalokaparāyano ahosi . Nimirājā pana dānajjhāsayatāya catūsu nagaradvāresu nagaramajjhe cāti pañca dānasālāyo kāretvā mahādānaṃ pavattesi . Ekekāya dānasālāya satasahassaṃ satasahassaṃ katvā devasikaṃ pañcasatasahassāni pariccaji , pañca sīlāni rakkhi , pakkhadivasesu uposathakammaṃ samādiyiV0.52 , mahājanampi dānādīsu puññesu samādapesi , saggamaggaṃ ācikkhi , nirayabhayena tajjesi , pāpato nivāresi . Tassa ovāde ṭhatvā mahājano dānādīni puññāni katvā tato cuto devaloke nibbatti , devaloko paripūri , nirayo tuccho viya ahosi . Tadā pana attano dānajjhāsayassa uḷārabhāvaṃ savisesaṃ dānapāramiyā pūritabhāvañca pavedento satthā –

41.

‘‘ Tadāhaṃ māpayitvāna , catussālaṃ catummukhaṃ ; Tattha dānaṃ pavattesiṃ , migapakkhinarādinan ’’ ti . – ādimāha ; Tattha tadāti tasmiṃ nimirājakāle . Māpayitvānāti kārāpetvā . Catussālan ti catūsu disāsu sambandhasālaṃ . Catummukhan ti catūsu disāsu catūhi dvārehi yuttaṃ . Dānasālāya hi mahantabhāvato deyyadhammassa yācakajanassa ca bahubhāvato na sakkā ekeneva dvārenaM0.55 dānadhammaṃ pariyantaṃ kātuṃ deyyadhammañca pariyosāpetunti sālāya catūsu disāsu cattāri mahādvārāni kārāpesi . Tattha dvārato paṭṭhāya yāva koṇā deyyadhammo rāsikato tiṭṭhati . Aruṇuggaṃ ādiṃ katvā yāva pakatiyā saṃvesanakālo , tāva dānaṃ pavatteti . Itarasmimpi kāle anekasatā padīpā jhāyanti . Yadā yadā atthikā āgacchanti , tadā tadā dīyateva . Tañca dānaṃ na kapaṇaddhikavanibbakayācakānaññevaP0.54 , atha kho aḍḍhānaṃ mahābhogānampi upakappanavasena mahāsudassanadānasadisaṃ uḷāratarapaṇītatarānaṃ deyyadhammānaṃ pariccajanato sabbepi sakalajambudīpavāsino manussā paṭiggahesuñceva paribhuñjiṃsu ca . Sakalajambudīpañhi unnaṅgalaṃ katvā mahāpuriso tadā mahādānaṃ pavattesi . Yathā ca manussānaṃ , evaṃ migapakkhike ādiṃ katvā tiracchānagatānampi dānasālāya bahi ekamante tesaṃ upakappanavasena dānaṃ pavattesi . Tena vuttaṃ – ‘‘ tattha dānaṃ pavattesiṃ , migapakkhinarādinan ’’ ti . Na kevalañca tiracchānānameva , petānampi divase divase pattiṃ dāpesi . Yathā ca ekissā dānasālāya , evaṃ pañcasupi dānasālāsu dānaṃ pavattittha . Pāḷiyaṃ pana ‘‘ tadāhaṃ māpayitvāna , catussālaṃ catummukhan ’’ ti ekaṃ viya vuttaṃ , taṃ nagaramajjhe dānasālaṃ sandhāya vuttaṃ .

42. Idāni tattha deyyadhammaṃ ekadesena dassento ‘‘ acchādanañca sayanaṃ , annaṃ pānañca bhojanan ’’ ti āha .

Tattha acchādanan ti khomasukhumādinānāvidhanivāsanapārupanaṃ . Sayanan ti mañcapallaṅkādiñceva gonakacittakādiñca anekavidhaṃ sayitabbakaṃ , āsanampi cettha sayanaggahaṇenevaV0.53 gahitanti daṭṭhabbaṃ . Annaṃ pānañca bhojanan ti tesaṃ tesaṃ sattānaṃ yathābhirucitaṃ nānaggarasaṃ annañceva pānañca avasiṭṭhaṃ nānāvidhabhojanavikatiñca . Abbocchinnaṃ karitvānāti ārambhato paṭṭhāya yāva āyupariyosānā ahorattaṃ avicchinnaṃ katvā .

45. SattameM0.59P0.58 ekarājassa atrajoti ekarājassa nāma kāsirañño orasaputto .

Nagare pupphavatiyāti pupphavatināmake nagare . Candasavhayoti candasaddena avhātabbo , candanāmoti attho . Atīte kira ayaṃ bārāṇasī pupphavatī nāma ahosi . Tattha vasavattirañño putto ekarājā nāma rajjaṃ kāresi . Bodhisatto tassa gotamiyā nāma aggamahesiyā kucchimhi paṭisandhiṃ aggahesi . ‘‘ Candakumāro ’’ tissa nāmamakaṃsu . Tassa padasā gamanakāle aparopi putto uppanno , tassa ‘‘ sūriyakumāro ’’ ti nāmamakaṃsu . Tassa padasā gamanakāle ekā dhītā uppannā ,‘‘ selā ’’ tissā nāmamakaṃsu . Vemātikā ca nesaṃ bhaddaseno sūro cāti dve bhātaro ahesuṃ . Bodhisatto anupubbena vuddhippatto sippesu ca vijjāṭṭhānesu ca pāraṃ agamāsi . Tassa rājā anucchavikaṃ candaṃ nāma rājadhītaraṃ ānetvā uparajjaṃ adāsi . Bodhisattassa eko putto uppanno , tassa ‘‘ vāsulo ’’ ti nāmamakaṃsu . Tassa pana rañño khaṇḍahālo nāma purohito , taṃ rājā vinicchaye ṭhapesi . So lañjavittako hutvā lañjaṃ gahetvā assāmike sāmike karoti , sāmike ca assāmike karoti . Athekadivasaṃ aṭṭaparājito eko puriso vinicchayaṭṭhāne upakkosento nikkhamitvā rājūpaṭṭhānaṃ gacchantaṃ bodhisattaṃ disvā tassa pādesu nipatitvā ‘‘ sāmi khaṇḍahālo vinicchaye vilopaṃ khādati , ahaṃ tena lañjaṃ gahetvā parājayaṃ pāpito ’’ ti aṭṭassaramakāsi . Bodhisatto ‘‘ mā bhāyī ’’ ti taṃ assāsetvā vinicchayaṃ netvā sāmikameva sāmikaṃ akāsi . Mahājano mahāsaddena sādhukāramadāsi . Rājā ‘‘ bodhisattena kira aṭṭo suvinicchito ’’ ti sutvā taṃ āmantetvā ‘‘ tāta , ito paṭṭhāyaV0.57 tvameva aṭṭakaraṇe vinicchayaṃ vinicchināhī ’’ ti vinicchayaṃ bodhisattassa adāsi . Khaṇḍahālassa āyo pacchijji . So tato paṭṭhāya bodhisatte āghātaṃ bandhitvāP0.59 otārāpekkho vicari . So pana rājā mudhappasanno . So ekadivasaṃ supinantena devalokaṃ passitvā tattha gantukāmo hutvā ‘‘ purohitaṃM0.60 brahmalokagāmimaggaṃ ācikkhā ’’ ti āha . So ‘‘ atidānaṃ dadanto sabbacatukkena yaññaṃ yajassū ’’ ti vatvā raññā ‘‘ kiṃ atidānan ’’ ti puṭṭho ‘‘ attano piyaputtā piyabhariyā piyadhītaro mahāvibhavaseṭṭhino maṅgalahatthiassādayoti ete cattāro cattāro katvā dvipadacatuppade yaññatthāya pariccajitvā tesaṃ galalohitena yajanaṃ atidānaṃ nāmā ’’ ti saññāpesi . Iti so ‘‘ saggamaggaṃ ācikkhissāmī ’’ ti nirayamaggaṃ ācikkhi . Rājāpi tasmiṃ paṇḍitasaññī hutvā ‘‘ tena vuttavidhi saggamaggo ’’ ti saññāya taṃ paṭipajjitukāmo mahantaṃ yaññāvāṭaṃ kārāpetvā tattha bodhisattādike cattāro rājakumāre ādiṃ katvā khaṇḍahālena vuttaṃ sabbaṃ dvipadacatuppadaṃ yaññapasutaṭṭhāne nethāti āṇāpesi . Sabbañca yaññasambhāraṃ upakkhaṭaṃ ahosi . Taṃ sutvā mahājano mahantaṃ kolāhalaṃ akāsi . Rājā vippaṭisārī hutvā khaṇḍahālena upatthambhito punapi tathā taṃ āṇāpesi . Bodhisatto ‘‘ khaṇḍahālena vinicchayaṭṭhānaṃ alabhantena mayi āghātaṃ bandhitvā mameva maraṇaṃ icchantena mahājanassa anayabyasanaṃ uppāditan ’’ ti jānitvā nānāvidhehi upāyehi rājānaṃ tato duggahitaggāhato vivecetuṃ vāyamitvāpi nāsakkhi . Mahājano paridevi , mahantaṃ kāruññamakāsi . Mahājanassa paridevantasseva yaññāvāṭe sabbakammāni niṭṭhāpesi . Rājaputtaṃ netvā gīvāya nāmetvā nisīdāpesuṃ . Khaṇḍahālo suvaṇṇapātiṃ upanāmetvā khaggaṃ ādāya ‘‘ tassa gīvaṃ chindissāmī ’’ ti aṭṭhāsi . Taṃ disvā candā nāma rājaputtassa devī ‘‘ aññaṃ me paṭisaraṇaṃ natthi , attano saccabalena sāmikassa sotthiṃ karissāmī ’’ ti añjaliṃ paggayha parisāya antare vicarantī ‘‘ idaṃ ekanteneva pāpakammaṃ , yaṃ khaṇḍahālo saggamaggoti karoti . Iminā mayhaṃ saccavacanena mama sāmikassa sotthi hotu . ‘‘ Yā devatā idha loke , sabbā tā saraṇaṃ gatā ; Anāthaṃ tāyatha mamaṃ , yathāhaṃ patimā siyan ’’ ti . – Saccakiriyamakāsi . SakkoP0.60 devarājā tassā paridevanasaddaṃ sutvā taṃ pavattiṃ ñatvā jalitaṃ ayokūṭaṃ ādāya āgantvā rājānaṃ tāsetvāM0.61 sabbe vissajjāpesi . Sakkopi tadā attano dibbarūpaṃ dassetvā sampajjalitaṃ sajotibhūtaṃ vajiraṃ paribbhamanto ‘‘ are , pāparāja kāḷakaṇṇi , kadā tayā pāṇātipātena sugatigamanaṃ diṭṭhapubbaṃ , candakumāraṃ sabbañca imaṃ janaṃ bandhanatoV0.58 mocehi , no ce mocessasi , ettheva te imassa ca duṭṭhabrāhmaṇassa sīsaṃ phālessāmī ’’ ti ākāse aṭṭhāsi . Taṃ acchariyaṃ disvā rājā brāhmaṇo ca sīghaṃ sabbe bandhanā mocesuṃ . Atha mahājano ekakolāhalaṃ katvā sahasā yaññāvāṭaṃ ajjhottharitvā khaṇḍahālassa ekekaṃ leḍḍuppahāraṃ dento tattheva naṃ jīvitakkhayaṃ pāpetvā rājānampi māretuṃ ārabhi . Bodhisatto puretarameva pitaraṃ palissajitvā ṭhito māretuṃ na adāsi . Mahājano ‘‘ jīvitaṃ tāvassa pāparañño dema , chattaṃ panassa na dassāma , nagare vāsaṃ vā na dassāma , taṃ caṇḍālaṃ katvā bahinagare vāsāpessāmā ’’ ti rājavesaṃ hāretvā kāsāvaṃ nivāsāpetvā haliddipilotikāya sīsaṃ veṭhetvā caṇḍālaṃ katvā caṇḍālagāmaṃ pahiṇiṃsu . Ye pana taṃ pasughātayaññaṃ yajiṃsu ceva yajāpesuñca anumodiṃsu ca , sabbe te nirayaparāyanā ahesuṃ . Tenāha bhagavā – ‘‘ Sabbe patiṭṭhā nirayaṃ , yathā taṃ pāpakaṃ karitvāna ; Na hi pāpakammaṃ katvā , labbhā sugatiṃ ito gantun ’’ ti .( jā .2.22.1143); Atha sabbāpi rājaparisā nāgarā ceva jānapadā ca samāgantvā bodhisattaṃ rajje abhisiñciṃsu . So dhammena rajjaṃ anusāsanto taṃ attano mahājanassa ca akāraṇeneva uppannaṃ anayabyasanaṃ anussaritvā saṃvegajāto puññakiriyāsu bhiyyosomattāya ussāhajāto mahādānaṃ pavattesi , sīlāni rakkhi , uposathakammaṃ samādiyi . Tena vuttaṃ –

45. Hīḷitā jīvitā vāpīti vā -saddo avadhāraṇe . Evaṃ viññūhi hīḷitā garahitā jīvitāpi parisuddhena parisuddhasīlena hutvā mataṃ vā maraṇameva varaṃ uttamaṃ seyyo . Kyāhaṃ jīvitahetupiV0.134 , kāhāmi paraheṭhanan ti evaṃ jānanto ca ahaṃ mayhaṃ jīvitanimittampi parasattavihiṃsanaṃ kiṃ kāhāmi kiṃ karissāmi , etassa karaṇe kāraṇaṃ natthīti attho . Ayaṃ pana aññepi maṃ viya maññamāno evaṃP0.143 anācāraṃ karissati , tato yesaṃ caṇḍamahiṃsānaṃ evaṃ karissati , te eva etaṃ vadhissanti , sā etassa aññehi māraṇā mayhaṃ dukkhato ca pāṇātipātato ca mutti bhavissatīti āha . Tena vuttaṃ –

46.

‘‘ Tadāhaṃ yajanā mutto , nikkhanto yaññavāṭato ; Saṃvegaṃ janayitvāna , mahādānaṃ pavattayin ’’ ti . – ādi ; TatthaM0.62P0.61 yajanā muttoti khaṇḍahālena vihitayaññavidhito vuttanayena ghātetabbato mutto . Nikkhanto yaññavāṭatoti abhisekakaraṇatthāya ussāhajātena mahājanena saddhiṃ tato yaññabhūmito niggato . Saṃvegaṃ janayitvānāti evaṃ ‘‘ bahuantarāyo lokasannivāso ’’ ti ativiya saṃvegaṃ uppādetvā . Mahādānaṃ pavattayin ti cha dānasālāyo kārāpetvā mahatā dhanapariccāgena vessantaradānasadisaṃV0.59 mahādānamadāsiṃ . Etena abhisekakaraṇato paṭṭhāya tassa mahādānassa pavattitabhāvaṃ dasseti .

47. Dakkhiṇeyye adatvānāti dakkhiṇārahe puggale deyyadhammaṃ apariccajitvā . Api chappañca rattiyoti appekadā chapi pañcapi rattiyo attano pivanakhādanabhuñjanāni na karomīti dasseti . Tadā kira bodhisatto sakalajambudīpaṃ unnaṅgalaṃ katvā mahāmegho viya abhivassanto mahādānaṃ pavattesi . Tattha kiñcāpi dānasālāsu annapānādiuḷāruḷārapaṇītapaṇītameva yācakānaṃ yathārucitaṃ divase divase dīyati , tathāpi attano sajjitaṃ āhāraṃ rājārahabhojanampi yācakānaṃ adatvā na bhuñjati , taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘ nāhaṃ pivāmī ’’ tiādi .

47. Dakkhiṇeyye adatvānāti dakkhiṇārahe puggale deyyadhammaṃ apariccajitvā . Api chappañca rattiyoti appekadā chapi pañcapi rattiyo attano pivanakhādanabhuñjanāni na karomīti dasseti . Tadā kira bodhisatto sakalajambudīpaṃ unnaṅgalaṃ katvā mahāmegho viya abhivassanto mahādānaṃ pavattesi . Tattha kiñcāpi dānasālāsu annapānādiuḷāruḷārapaṇītapaṇītameva yācakānaṃ yathārucitaṃ divase divase dīyati , tathāpi attano sajjitaṃ āhāraṃ rājārahabhojanampi yācakānaṃ adatvā na bhuñjati , taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘ nāhaṃ pivāmī ’’ tiādi .

47. Dakkhiṇeyye adatvānāti dakkhiṇārahe puggale deyyadhammaṃ apariccajitvā . Api chappañca rattiyoti appekadā chapi pañcapi rattiyo attano pivanakhādanabhuñjanāni na karomīti dasseti . Tadā kira bodhisatto sakalajambudīpaṃ unnaṅgalaṃ katvā mahāmegho viya abhivassanto mahādānaṃ pavattesi . Tattha kiñcāpi dānasālāsu annapānādiuḷāruḷārapaṇītapaṇītameva yācakānaṃ yathārucitaṃ divase divase dīyati , tathāpi attano sajjitaṃ āhāraṃ rājārahabhojanampi yācakānaṃ adatvā na bhuñjati , taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘ nāhaṃ pivāmī ’’ tiādi .

48. Idāni tathā yācakānaṃ dāne kāraṇaṃ dassento upamaṃ tāva āharati ‘‘ yathāpi vāṇijo nāmā ’’ tiādinā .

Tassattho – yathā nāma vāṇijo bhaṇḍaṭṭhānaṃ gantvā appena pābhatena bahuṃ bhaṇḍaṃ vikkiṇitvā vipulaṃ bhaṇḍasannicayaṃ katvā desakālaṃ jānanto yattha ssa lābho udayo mahā hoti , tattha dese kāle vā taṃ bhaṇḍaṃ harati upaneti vikkiṇāti .

49. Sakabhuttāpīti sakabhuttatopi attanā paribhuttatopi . ‘‘ Sakaparibhuttāpī ’’ tipi pāṭho . Pareti parasmiṃ paṭiggāhakapuggale . Satabhāgoti anekasatabhāgo āyatiṃ bhavissati . Idaṃ vuttaṃ hoti – yathā vāṇijena kītabhaṇḍaṃ tattheva avikkiṇitvā tathārūpe dese kāle ca vikkiṇiyamānaṃ bahuṃ udayaṃ vipulaṃ phalaṃ hoti , tatheva attano santakaṃ attanā anupabhuñjitvā parasmiṃ paṭiggāhakapuggale dinnaṃ mahapphalaṃ anekasatabhāgo bhavissati , tasmā attanāM0.63 abhuñjitvāpi parassa dātabbamevāti . Vuttañhetaṃ bhagavatā – ‘‘ tiracchānagate dānaṃ datvā sataguṇāP0.62 dakkhiṇā pāṭikaṅkhitabbā . Puthujjanadussīle dānaṃ datvā sahassaguṇā ’’ ti ( ma . ni .3.379) vitthāro . Aparampi vuttaṃ ‘‘ evaṃ ce , bhikkhave , sattā jāneyyuṃ dānasaṃvibhāgassa vipākaṃ , yathāhaṃ jānāmi , na adatvā bhuñjeyyuṃ , na ca nesaṃ maccheramalaṃ cittaṃ pariyādāya tiṭṭheyya . Yopi nesaṃ assa carimo ālopo carimaṃ kabaḷaṃ , tatopi na asaṃvibhajitvā bhuñjeyyun ’’ tiādi ( itivu .26).

50. Etamatthavasaṃ ñatvāti etaṃ dānassa mahapphalabhāvasaṅkhātañceva sammāsambodhiyā paccayabhāvasaṅkhātañcaV0.60 atthavasaṃ kāraṇaṃ jānitvā .

Na paṭikkamāmi dānatoti dānapāramito īsakampi na nivattāmi abhikkamāmi eva . Kimatthaṃ ? Sambodhimanupattiyāti sambodhiṃ sabbaññutaññāṇaṃ anuppattiyā anuppattiyatthaṃ , adhigantunti attho .

Tadā bodhisatto mahājanena pitari caṇḍālagāmaṃ pavesite dātabbayuttakaṃ paribbayaṃ dāpesi nivāsanāni pārupanāni ca . Sopi nagaraṃ pavisituṃ alabhanto bodhisatte uyyānakīḷādiatthaṃ bahigate upasaṅkamati , puttasaññāya pana na vandati , na añjalikammaṃ karoti ,‘‘ ciraṃ jīva , sāmī ’’ ti vadati . Bodhisattopi diṭṭhadivase atirekasammānaṃ karoti . So evaṃ dhammena rajjaṃ kāretvā āyupariyosāne sapariso devalokaṃ pūresi . Tadā khaṇḍahālo devadatto ahosi , gotamī devī mahāmāyā , candā rājadhītā rāhulamātā , vāsulo rāhulo , selā uppalavaṇṇā , sūro mahākassapo , bhaddaseno mahāmoggallāno , sūriyakumāro sāriputto , candarājā lokanātho . Tassa idhāpi pubbe vuttanayeneva yathārahaṃ sesapāramiyo niddhāretabbā . Tadā khaṇḍahālassa kakkhaḷapharusabhāvaṃ jānantopi ajjhupekkhitvā dhammena samena aṭṭassa vinicchayo , attānaṃ māretukāmasseva khaṇḍahālassa tathā yaññavidhānaṃ jānitvāpi tassa upari cittappakopābhāvo , attano parisaṃ gahetvā pitu sattu bhavituṃ samatthopi ‘‘ mādisassa nāma garūhi virodho na yutto ’’ ti attānaṃ purisapasuṃ katvā ghātāpetukāmassa pitu āṇāyaṃ avaṭṭhānaṃ , kosiyā asiṃ gahetvā sīsaṃM0.64 chindituṃ upakkamanteP0.63 purohite attano pitari putte sabbasattesu ca mettāpharaṇena samacittatā , mahājane pitaraṃ māretuṃ upakkamante sayaṃ palissajitvā tassa jīvitadānañca , divase divase vessantaradānasadisaṃ mahādānaṃ dadatopi dānena atittabhāvo , mahājanena caṇḍālesu vāsāpitassa pitu dātabbayuttakaṃ datvā posanaṃ , mahājanaṃ puññakiriyāsu patiṭṭhāpananti evamādayo guṇānubhāvā niddhāretabbāti .

Candakumāracariyāvaṇṇanā niṭṭhitā .

8. Sivirājacariyāvaṇṇanā

51. AṭṭhameV0.61 ariṭṭhasavhaye nagareti ariṭṭhapuranāmake nagare .

Sivi nāmāsi khattiyoti sivīti gottato evaṃnāmako rājā ahosi . Atīte kira siviraṭṭhe ariṭṭhapuranagare sivirāje rajjaṃ kārente mahāsatto tassa putto hutvā nibbatti . ‘‘ Sivikumāro ’’ tissa nāmamakaṃsu . So vayappatto takkasilaṃ gantvā uggahitasippo āgantvā pitu sippaṃ dassetvā uparajjaṃ labhitvā aparabhāge pitu accayena rājā hutvā agatigamanaṃ pahāya dasa rājadhamme akopetvā rajjaṃ kārento nagarassa catūsu dvāresu nagaramajjhe nivesanadvāreti cha dānasālāyo kāretvā devasikaṃ chasatasahassapariccāgena mahādānaṃ pavattesi . Aṭṭhamīcātuddasīpannarasīsu sayaṃ dānasālaṃ gantvā dānaggaṃ oloketi . So ekadā puṇṇamadivase pātova samussitasetacchatte rājapallaṅke nisinno attanā dinnadānaṃ āvajjento bāhiravatthuṃ attanā adinnaṃ nāma adisvā ‘‘ na me bāhirakadānaṃ tathā cittaṃ toseti , yathā ajjhattikadānaṃ , aho vata mama dānasālaṃ gatakāle koci yācako bāhiravatthuṃ ayācitvāP0.64 ajjhattikameva yāceyya , sace hi me koci sarīre maṃsaṃ vā lohitaṃ vā sīsaṃ vā hadayamaṃsaṃ vā akkhīni vā upaḍḍhasarīraṃ vā sakalameva vā attabhāvaṃ dāsabhāvena yāceyya , taṃtadevassaM0.65 adhippāyaṃ pūrento dātuṃ sakkomī ’’ ti cintesi . Pāḷiyaṃ pana akkhīnaṃ eva vasena āgatā . Tena vuttaṃ –

‘‘ Nisajja pāsādavare , evaṃ cintesahaṃ tadā ’’.

52.

‘‘ Yaṃkiñci mānusaṃ dānaṃ , adinnaṃ me na vijjati ; Yopi yāceyya maṃ cakkhuṃ , dadeyyaṃ avikampito ’’ ti . Tattha mānusaṃ dānan ti pakatimanussehi dātabbadānaṃ annapānādi .

Evaṃ pana mahāsattassa uḷāre dānajjhāsaye uppanne sakkassa paṇḍukambalasilāsanaṃ uṇhākāraṃ dassesi . So tassa kāraṇaṃ āvajjento bodhisattassa ajjhāsayaṃ disvā ‘‘ sivirājā ajja sampattayācakā cakkhūni ce yācanti , cakkhūni uppāṭetvā nesaṃ dassāmīti cintesī ’’ ti sakko devaparisāyaV0.62 vatvā ‘‘ so sakkhissati nu kho taṃ dātuṃ , udāhu noti vīmaṃsissāmi tāva nan ’’ ti bodhisatte soḷasahi gandhodakaghaṭehi nhatvā sabbālaṅkārehi paṭimaṇḍite alaṅkatahatthikkhandhavaragate dānaggaṃ gacchante jarājiṇṇo andhabrāhmaṇo viya hutvā tassa cakkhupathe ekasmiṃ unnatappadese ubho hatthe pasāretvā rājānaṃ jayāpetvā ṭhito bodhisattena tadabhimukhaṃ vāraṇaṃ pesetvā ‘‘ brāhmaṇa , kiṃ icchasī ’’ ti pucchito ‘‘ tava dānajjhāsayaṃ nissāya samuggatena kittighosena sakalalokasannivāso nirantaraṃ phuṭo , ahañca andho , tasmā taṃ yācāmī ’’ ti upacāravasena ekaṃ cakkhuṃ yāci . Tena vuttaṃ –

53.

‘‘ Mama saṅkappamaññāya , sakko devānamissaro ;

Nisinno devaparisāya , idaṃ vacanamabravi .

54.

‘‘ Nisajja pāsādavare , sivirājā mahiddhiko ;

Cintento vividhaṃ dānaṃ , adeyyaṃ so na passati .

55.

‘‘ Tathaṃ nu vitathaṃ netaṃ , handa vīmaṃsayāmi taṃ ; Muhuttaṃ āgameyyātha , yāva jānāmi taṃ manaṃ .

56.

‘‘ Pavedhamāno palitasiro , valigatto jarāturo ;

Andhavaṇṇova hutvāna , rājānaṃ upasaṅkami .

57.

‘‘ SoM0.66 tadā paggahetvāna , vāmaṃ dakkhiṇabāhu ca ;

Sirasmiṃ añjaliṃ katvā , idaṃ vacanamabravi .

58.

‘‘‘ Yācāmi taṃ mahārāja , dhammika raṭṭhavaḍḍhana ;

Tava dānaratā kitti , uggatā devamānuse .

59.

‘‘‘ Ubhopi nettā nayanā , andhā upahatā mama ; Ekaṃ me nayanaṃ dehi , tvampi ekena yāpayā ’’’ ti .

Tvampi ekena yāpayāti ekena cakkhunā samavisamaṃ passanto sakaṃ attabhāvaṃ tvaṃ yāpehi , ahampi bhavato laddhena ekena yāpemīti dasseti .

60.

‘‘ Tassāhaṃ vacanaṃ sutvā , haṭṭho saṃviggamānaso ; Katañjalī vedajāto , idaṃ vacanamabraviṃ .

61.

‘‘‘ Idānāhaṃ cintayitvāna , pāsādato idhāgato ;

Tvaṃ mama cittamaññāya , nettaṃ yācitumāgato .

62.

‘‘‘ AhoM0.67 me mānasaṃ siddhaṃ , saṅkappo paripūrito ; Adinnapubbaṃ dānavaraṃ , ajja dassāmi yācake ’’’ ti . Tattha tassāti tassa brāhmaṇarūpadharassa sakkassa . Haṭṭhoti tuṭṭho . Saṃviggamānasoti mama cittaṃ jānitvā viya iminā brāhmaṇena cakkhu yācitaṃ , ettakaṃ kālaṃ evaṃ acintetvā pamajjito vatamhīti saṃviggacitto . Vedajātoti jātapītipāmojjo . Abravin ti abhāsiṃ . Mānasan ti manasi bhavaṃ mānasaṃ , dānajjhāsayo ,‘‘ cakkhuṃ dassāmī ’’ ti uppannadānajjhāsayoti attho . Saṅkappoti manoratho . Paripūritoti paripuṇṇo . Atha bodhisatto cintesi – ‘‘ ayaṃ brāhmaṇo mama cittācāraṃ ñatvā viya duccajampi cakkhuṃ maṃ yācati , siyā nu kho kāyaci devatāya anusiṭṭho bhavissati , pucchissāmi tāva nan ’’ ti cintetvā taṃ brāhmaṇaṃ pucchi . Tenāha bhagavā jātakadesanāyaṃ – ‘‘ KenānusiṭṭhoV0.64 idhamāgatosi , vanibbaka cakkhupathāni yācituṃ ; SuduccajaṃP0.66 yācasi uttamaṅgaṃ , yamāhu nettaṃ purisena duccajan ’’ ti .( jā .1.15.53); Taṃ sutvā brāhmaṇarūpadharo sakko āha – ‘‘ Yamāhu devesu sujampatīti , maghavāti naṃ āhu manussaloke ; Tenānusiṭṭho idhamāgatosmi , vanibbako cakkhupathāni yācituṃ . ‘‘ Vanibbato mayhaṃ vaniṃ anuttaraṃ , dadāhi te cakkhupathāni yācito ; Dadāhi me cakkhupathaṃ anuttaraṃ , yamāhu nettaṃ purisena duccajan ’’ ti .( jā .1.15.54-55); Mahāsatto āha – ‘‘ Yena atthena āgacchi , yamatthamabhipatthayaṃ ; Te te ijjhantu saṅkappā , labha cakkhūni brāhmaṇa . ‘‘ EkaṃM0.68 te yācamānassa , ubhayāni dadāmahaṃ ; Sa cakkhumā gaccha janassa pekkhato , Yadicchase tvaṃ tada te samijjhatū ’’ ti .( jā .1.15.56-57); Tattha vanibbakāti taṃ ālapati . Cakkhupathānīti dassanassa pathabhāvato cakkhūnamevetaṃ nāmaṃ . Yamāhūti yaṃ loke ‘‘ duccajan ’’ ti kathenti . Vanibbatoti yācantassa . Vanin ti yācanaṃ . Te teti te tava tassa andhassa saṅkappā . Sa cakkhumāti so tvaṃ mama cakkhūhi cakkhumā hutvā . Tada te samijjhatūti yaṃ tvaṃ mama santikā icchasi , taṃ te samijjhatūti . Rājā ettakaṃ kathetvā ‘‘ ayaṃ brāhmaṇo sakkena anusiṭṭho idhāgatosmīti bhaṇati , nūna imassa iminā upāyena cakkhu sampajjissatī ’’ ti ñatvā ‘‘ idheva mayā cakkhūni uppāṭetvā dātuṃ asāruppan ’’ ti cintetvā brāhmaṇaṃ ādāya antepuraṃ gantvā rājāsane nisīditvā sivakaṃ nāma vejjaṃ pakkosāpesi . Atha ‘‘ amhākaṃ kira rājā akkhīni uppāṭetvā brāhmaṇassa dātukāmo ’’ ti sakalanagare ekakolāhalaṃP0.67 ahosi . Atha naṃ rañño ñātisenāpatiādayo rājavallabhāV0.65 amaccā pārisajjā nāgarā orodhā ca sabbe sannipatitvā nānāupāyehi nivāresuṃ . Rājāpi ne anuvāresi tenāha – ‘‘ Mā no deva adā cakkhuṃ , mā no sabbe parākari ; Dhanaṃ dehi mahārāja , muttā veḷuriyā bahū . ‘‘ Yutte deva rathe dehi , ājānīye calaṅkate ; Nāge dehi mahārāja , hemakappanavāsase . ‘‘ Yathā taṃ sivayo sabbe , sayoggā sarathā sadā ; Samantā parikireyyuṃ , evaṃ dehi rathesabhā ’’ ti .( jā .1.15.58-60); Atha rājā tisso gāthā abhāsi – ‘‘ Yo ve dassanti vatvāna , adāne kurute mano ; Bhūmyaṃ so patitaṃ pāsaṃ , gīvāyaṃ paṭimuñcati . ‘‘ YoM0.69 ve dassanti vatvāna , adāne kurute mano ; Pāpā pāpataro hoti , sampatto yamasādhanaṃ . ‘‘ Yañhi yāce tañhi dade , yaṃ na yāce na taṃ dade ; Svāhaṃ tameva dassāmi , yaṃ maṃ yācati brāhmaṇo ’’ ti .( jā .1.15.61-63); Tattha mā no , devāti noti nipātamattaṃ . Deva , mā cakkhuṃ adāsi . Mā no sabbe parākarīti amhe sabbe mā pariccaji . Akkhīsu hi dinnesu tvaṃ rajjaṃ na karissasi , evaṃ tayā mayaṃ pariccattā nāma bhavissāmāti adhippāyena evamāhaṃsu . Parikireyyun ti parivāreyyuṃ . Evaṃ dehīti yathā taṃ avikalacakkhuṃ sivayo ciraṃ parivāreyyuṃ , evaṃ dehi dhanamevassa dehi , mā akkhīni , akkhīsu hi dinnesu na taṃ sivayo parivāressantīti dasseti . Paṭimuñcatīti paṭipaveseti . Pāpā pāpataro hotīti lāmakā lāmakataro nāma hoti . Sampatto yamasādhanan ti yamassa āṇāpavattiṭṭhānaṃ ussadanirayaṃ esa patto nāma hoti . Yañhi yācetiV0.66 yaṃ vatthuṃ yācako yācati , dāyakopi tadeva dadeyya , na ayācitaṃ , ayañca brāhmaṇo cakkhuṃ maṃ yācati , na muttādikaṃ dhanaṃ , taṃ dassāmīti vadati . AthaP0.68 naṃ ‘‘ āyuādīsu kiṃ patthetvā cakkhūni desi devā ’’ ti pucchiṃsu . Mahāpuriso ‘‘ nāhaṃ diṭṭhadhammikaṃ samparāyikaṃ vā sampattiṃ patthetvā demi , api ca bodhisattānaṃ āciṇṇasamāciṇṇo porāṇakamaggo esa , yadidaṃ dānapāramipūraṇaṃ nāmā ’’ ti āha . Tena vuttaṃ – ‘‘ Āyuṃ nu vaṇṇaṃ nu sukhaṃ balaṃ nu , kiṃ patthayāno nu janinda desi ; Kathañhi rājā sivinaṃ anuttaro , cakkhūni dajjā paralokahetu . ‘‘ Na vāhametaṃ yasasā dadāmi , na puttamicche na dhanaṃ na raṭṭhaṃ ; Satañca dhammo carito purāṇo , icceva dāne ramate mano mamā ’’ ti .( jā .1.15.64-65); TatthaM0.70 paralokahetūti , mahārāja , kathaṃ nāma tumhādiso paṇḍitapuriso sakkasampattisadisaṃ sandiṭṭhikaṃ issariyaṃ pahāya paralokahetu cakkhūni dadeyyāti . Na vāhan ti na ve ahaṃ . Yasasāti dibbassa vā mānusassa vā issariyassa kāraṇā , apica sataṃ bodhisattānaṃ dhammo buddhakārako carito ācarito āciṇṇo purātano icceva iminā kāraṇena dāne yeva īdiso mama mano niratoti . Evañca pana vatvā rājā amacce saññāpetvā sivakaṃ vejjaṃ āṇāpesi – ‘‘ ehi , sivaka , mama ubhopi akkhīni imassa brāhmaṇassa dātuṃ sīghaṃ uppāṭetvā hatthe patiṭṭhapehī ’’ ti . Tena vuttaṃ –

62. ‘‘ Vicaranto anukūlamhi , uddhaṃ me assamaddasa ; Tattha maṃ paribhāsetvā , abhisapi muddhaphālanan ’’ ti . Tattha vicaranto anukūlamhīti ucchiṭṭhadantakaṭṭhe attano jaṭāsu lagge tassa āgamanagavesanavasena gaṅgāya tīre anuvicaranto . Uddhaṃ me assamaddasāti attano vasanaṭṭhānato uparisote mama assamaṃ paṇṇasālaṃ addakkhi . Tattha maṃ paribhāsetvāti mama assamaṃ āgantvā jātiṃ sutvā tatova paṭikkamitvā savanūpacāre ṭhatvā ‘‘ nassa , vasala caṇḍāla , kāḷakaṇṇi mā idha vasī ’’ tiādīni vatvā bhayena santajjetvā . Abhisapi muddhaphālanan ti ‘‘ sace jīvitukāmosi , ettova sīghaṃ palāyassū ’’ ti vatvā ‘‘ sace na pakkamissati , ito te sattame divase sattadhā muddhā phalatū ’’ ti me abhisapaṃ adāsi . Kiṃ pana tassa abhisapena muddhā phalatīti ? Na phalati , kuhako pana so , evamayaṃ maraṇabhayatajjito sudūraṃ pakkamissatīti saññāya santāsanatthaṃ tathā āha .

63.

‘‘ Ehi sivaka uṭṭhehi , mā dandhayi mā pavedhayi ;

Ubhopi nayanaṃ dehi , uppāṭetvā vanibbake .

64.

‘‘ Tato so codito mayhaṃ , sivako vacanaṃkaro ; Uddharitvāna pādāsi , tālamiñjaṃva yācake ’’ ti .

TatthaV0.67 uṭṭhehīti uṭṭhānavīriyaṃ karohi . Imasmiṃ mama cakkhudāne sahāyakiccaṃ karohīti dasseti . Mā dantayīti mā cirāyi . Ayañhi atidullabho cirakālaṃ patthito mayā uttamo dānakkhaṇo paṭiladdho , so mā virajjhīti adhippāyo . Mā pavedhayīti ‘‘ amhākaṃ rañño cakkhūni uppāṭemī ’’ ti cittutrāsavasena mā vedhayi sarīrakampaṃ mā āpajji . UbhopiP0.69 nayanan ti ubhopi nayane . Vanibbaketi yācakassa mayhan ti mayā . Uddharitvāna pādāsīti so vejjo rañño akkhikūpato ubhopi akkhīni uppāṭetvā rañño hatthe adāsi . Dento ca na satthakena uddharitvā adāsi . So hi cintesi – ‘‘ ayuttaṃ mādisassa susikkhitavejjassa rañño akkhīsu satthapātanan ’’ ti bhesajjāni ghaṃsetvā bhesajjacuṇṇena nīluppalaṃ paribhāvetvā dakkhiṇakkhiṃ upasiṅghāpesi , akkhi parivatti , dukkhā vedanā uppajji . So paribhāvetvā punapi upasiṅghāpesi , akkhi akkhikūpato mucci , balavatarā vedanā udapādi , tatiyavāre kharataraṃ paribhāvetvā upanāmesi , akkhi osadhabalena paribbhamitvā akkhikūpato nikkhamitvā nhārusuttakena olambamānaṃ aṭṭhāsi , adhimattāM0.71 vedanā udapādi , lohitaṃ pagghari , nivatthasāṭakāpi lohitena temiṃsu . Orodhā ca amaccā ca rañño pādamūle patitvā ‘‘ deva , akkhīni mā dehi , deva , akkhīni mā dehī ’’ ti mahāparidevaṃ parideviṃsu . Rājā vedanaṃ adhivāsetvā ‘‘ tāta , mā papañcaṃ karī ’’ ti āha . So ‘‘ sādhu , devā ’’ ti vāmahatthena akkhiṃ dhāretvā dakkhiṇahatthena satthakaṃ ādāya akkhisuttakaṃ chinditvā akkhiṃ gahetvā mahāsattassa hatthe ṭhapesi . So vāmakkhinā dakkhiṇakkhiṃ oloketvā pariccāgapītiyā abhibhuyyamānaṃ dukkhavedanaṃ vedento ‘‘ ehi , brāhmaṇā ’’ ti brāhmaṇaṃ pakkosāpetvā ‘‘ mama ito cakkhuto sataguṇena sahassaguṇena satasahassaguṇena samantacakkhumeva piyataraṃ , tassa me idaṃ akkhidānaṃ paccayo hotū ’’ ti brāhmaṇassa akkhiṃ adāsi . So taṃ ukkhipitvā attano akkhimhi ṭhapesi , taṃ tassānubhāvena vikasitanīluppalaṃ viya hutvā upaṭṭhāsi . Mahāsatto vāmakkhinā tassa taṃ akkhiṃ disvā ‘‘ aho sudinnaṃ mayā akkhī ’’ ti antosamuggatāya pītiyā nirantaraṃ phuṭasarīro hutvā aparampi adāsi . Sakkopi taṃP0.70 tatheva katvā rājanivesanā nikkhamitvā mahājanassa olokentasseva nagarā nikkhamitvā devalokameva gato . Rañño nacirasseva akkhīni āvāṭabhāvaṃ appattāni kambalageṇḍukaṃ viya uggatena maṃsapiṇḍena pūretvā cittakammarūpassa viya ruhiṃsu , vedanā pacchijji . Atha mahāsatto katipāhaṃ pāsāde vasitvā ‘‘ kiṃ andhassa rajjenāti amaccānaṃ rajjaṃ niyyātetvā uyyānaṃ gantvā pabbajitvā samaṇadhammaṃV0.68 karissāmī ’’ ti cintetvā amaccānaṃ tamatthaṃ ārocetvā ‘‘ mukhadhovanādidāyako eko puriso mayhaṃ santike hotu , sarīrakiccaṭṭhānesupi me rajjukaṃ bandhathā ’’ ti vatvā sivikāya gantvā pokkharaṇitīre rājapallaṅke nisīdi . Amaccāpi vanditvā paṭikkamiṃsu . Bodhisattopi attano dānaṃ āvajjesi . Tasmiṃ khaṇe sakkassa āsanaṃ uṇhākāraṃ dassesi . Sakko taṃ disvā ‘‘ mahārājassa varaṃ datvā cakkhuṃ paṭipākatikaṃ karissāmī ’’ ti bodhisattassa samīpaṃ gantvā padasaddamakāsi . Mahāsattena ca ‘‘ ko eso ’’ ti vutte – ‘‘ SakkohamasmiM0.72 devindo , āgatosmi tavantike ; Varaṃ varassu rājīsi , yaṃ kiñci manasicchasī ’’ ti .( jā .1.15.71)– Vatvā tena – ‘‘ Pahūtaṃ me dhanaṃ sakka , balaṃ koso canappako ; Andhassa me sato dāni , maraṇaññeva ruccatī ’’ ti .( jā .1.15.72)– Vutte atha naṃ sakko āha – ‘‘ sivirāja , kiṃ pana tvaṃ maritukāmo hutvā maraṇaṃ rocesi , udāhu andhabhāvenā ’’ ti . Andhabhāvena , devāti . ‘‘ Mahārāja , dānaṃ nāma na kevalaṃ samparāyatthameva diyyati , diṭṭhadhammatthāyapi paccayo hoti , tasmā tava dānapuññameva nissāya saccakiriyaṃ karohi , tassa baleneva te cakkhu uppajjissatī ’’ ti vutte ‘‘ tena hi mayā mahādānaṃ sudinnan ’’ ti vatvā saccakiriyaṃ karonto – ‘‘ YeP0.71 maṃ yācitumāyanti , nānāgottā vanibbakā ; Yopi maṃ yācate tattha , sopi me manaso piyo ; Etena saccavajjena , cakkhu me upapajjathā ’’ ti .( jā .1.15.74)– Āha . Tattha ye man ti ye maṃ yācitumāgacchanti , tesupi āgatesu yo imaṃ nāma dehīti vācaṃ nicchārentoV0.69 maṃ yācate , sopi me manaso piyo . Etenāti sace mayhaṃ sabbepi yācakā piyā , saccamevetaṃ mayā vuttaṃ , etena me saccavacanena ekaṃ cakkhu upapajjatha uppajjatūti . Athassa vacanasamanantarameva paṭhamaṃ cakkhu udapādi . Tato dutiyassa uppajjanatthāya – ‘‘ Yaṃ maṃ so yācituṃ āgā , dehi cakkhunti brāhmaṇo ; Tassa cakkhūni pādāsiṃ , brāhmaṇassa vanibbato . ‘‘ Bhiyyo maṃ āvisī pīti , somanassañcanappakaṃ ; Etena saccavajjena , dutiyaṃ me upapajjathā ’’ ti .( jā .1.15.75-76)– Āha . Tattha yaṃ man ti yo maṃ . Soti so cakkhuyācako brāhmaṇo . Āgāti āgato . Vanibbatoti yācantassa . Maṃ āvisīti brāhmaṇassaM0.73 cakkhūni datvā andhakālepi tathārūpaṃ vedanaṃ agaṇetvā ‘‘ aho sudinnaṃ me dānan ’’ ti paccavekkhantaṃ maṃ bhiyyo atirekatarā pīti āvisi . Somanassañcanappakan ti aparimāṇaṃ somanassaṃ uppajji . Etenāti sace tadā mama anappakaṃ pītisomanassaṃ uppannaṃ , saccamevetaṃ mayā vuttaṃ , etena me saccavacanena dutiyampi cakkhu upapajjatūti . Taṃkhaṇaññeva dutiyampi cakkhu udapādi . Tāni panassa cakkhūni neva pākatikāni , na dibbāni . Sakkabrāhmaṇassa hi dinnaṃ cakkhuṃ puna pākatikaṃ kātuṃ na sakkā , upahatacakkhuno ca dibbacakkhu nāma nuppajjati , vuttanayena panassa ādimajjhapariyosānesu aviparītaṃ attano dānapītiṃ upādāya pītipharaṇavasena nibbattāni ‘‘ saccapāramitācakkhūnī ’’ ti vuttāni . Tena vuttaṃ –

65.

‘‘ DadamānassaP0.72 dentassa , dinnadānassa me sato ; Cittassa aññathā natthi , bodhiyāyeva kāraṇā ’’ ti . Tattha dadamānassāti cakkhūni dātuṃ vejjena uppāṭentassa . Dentassāti uppāṭitāni tāni sakkabrāhmaṇassaV0.70 hatthe ṭhapentassa . Dinnadānassāti cakkhudānaṃ dinnavato . Cittassa aññathāti dānajjhāsayassa aññathābhāvo . Bodhiyāyeva kāraṇāti tañca sabbaññutaññāṇasseva hetūti attho .

66. Sabbaññutaññāṇassa sudullabhatāya evaṃ sudukkaraṃ mayā katanti na cakkhūnaṃ na attabhāvassapi appiyatāyāti dassento ‘‘ na me dessā ’’ ti osānagāthamāha .

Tattha attā na me na dessiyoti paṭhamo na -kāro nipātamatto . Attā na me kujjhitabbo , na appiyoti attho . ‘‘ Attānaṃ me na dessiyan ’’ tipi pāṭho . Tassattho – me attānaṃ ahaṃ na dessiyaṃ na kujjheyyaṃ na kujjhituṃ arahāmi na so mayā kujjhitabboti . ‘‘ Attāpi me na dessiyo ’’ tipi paṭhanti .

Adāsahan ti adāsiṃ ahaṃ . ‘‘ Adāsihan ’’ tipi pāṭho .

Tadā pana bodhisattassa saccakiriyāya cakkhūsu uppannesu sakkānubhāvena sabbā rājaparisā sannipatitāva ahosi . Athassa sakko mahājanamajjhe ākāse ṭhatvā – ‘‘ DhammenaM0.74 bhāsitā gāthā , sivīnaṃ raṭṭhavaḍḍhana ; Etāni tava nettāni , dibbāni paṭidissare . ‘‘ Tirokuṭṭaṃ tiroselaṃ , samatiggayha pabbataṃ ; Samantā yojanasataṃ , dassanaṃ anubhontu te ’’ ti .( jā .1.15.77-78)– Imāhi gāthāhi thutiṃ katvā devalokameva gato . Bodhisattopi mahājanaparivuto mahantena sakkārena nagaraṃ pavisitvā rājagehadvāre susajjite mahāmaṇḍape samussitasetacchatte rājapallaṅke nisinno cakkhupaṭilābhena tuṭṭhahaṭṭhapamuditānaṃ daṭṭhuṃ āgatānaṃ nāgarānaṃ jānapadānaṃ rājaparisāya ca dhammaṃ desento – ‘‘ Ko nīdha vittaṃ na dadeyya yācito , api visiṭṭhaṃ supiyampi attano ; Tadiṅgha sabbe sivayo samāgatā , dibbāni nettāni mamajja passatha . ‘‘ TirokuṭṭaṃP0.73 tiroselaṃ , samatiggayha pabbataṃ ; Samantā yojanasataṃ , dassanaṃ anubhonti me . ‘‘ NaV0.71 cāgamattā paramatthi kiñci , maccānaṃ idha jīvite ; Datvāna mānusaṃ cakkhuṃ , laddhaṃ me cakkhu amānusaṃ . ‘‘ Etampi disvā sivayo , detha dānāni bhuñjatha ; Datvā ca bhutvā ca yathānubhāvaṃ , aninditā saggamupetha ṭhānan ’’ ti .( jā .1.15.79-82)– Imā gāthā abhāsi . Tattha dhammena bhāsitāti , mahārāja , imā te gāthā dhammena sabhāveneva bhāsitā . Dibbānīti dibbānubhāvayuttāni . Paṭidissareti paṭidissanti . Tirokuṭṭan ti parakuṭṭaṃ . Tiroselan ti paraselaṃ . Samatiggayhāti atikkamitvā . Samantā dasadisā yojanasataṃ rūpa dassanaṃ anubhontu sādhentu . Ko nīdhāti ko nu idha . Api visiṭṭhan ti uttamampi samānaṃ . Na cāgamattāti cāgappamāṇato aññaṃ varaṃ nāma natthi . Idha jīviteti imasmiṃM0.75 jīvaloke . ‘‘ Idha jīvatan ’’ tipi paṭhanti . Imasmiṃ loke jīvamānānanti attho . Amānusan ti dibbacakkhu mayā laddhaṃ , iminā kāraṇena veditabbametaṃ ‘‘ cāgato uttamaṃ nāma natthī ’’ ti . Etampi disvāti etaṃ mayā laddhaṃ dibbacakkhuṃ disvāpi . Iti imāhi catūhi gāthāhi na kevalaṃ tasmiṃyeva khaṇe , atha kho anvaddhamāsampi uposathe mahājanaṃ sannipātetvā dhammaṃ desesi . Taṃ sutvā mahājano dānādīni puññāni katvā devalokaparāyano ahosi . Tadā vejjo ānandatthero ahosi , sakko anuruddhatthero , sesaparisā buddhaparisā , sivirājā lokanātho . Tassa idhāpi vuttanayeneva yathārahaṃ pāramiyo niddhāretabbā . Tathā divase divase yathā adinnapubbaṃ bāhiradeyyadhammavatthu na hoti , evaṃ aparimitaṃ mahādānaṃ pavattentassa tena aparituṭṭhassa kathaṃ nu kho ahaṃ ajjhattikavatthukaṃ dānaṃ dadeyyaṃ , kadā nu kho maṃ koci āgantvāP0.74 ajjhattikaṃ deyyadhammaṃ yāceyya , sace hi koci yācako me hadayamaṃsassa nāmaṃ gaṇheyya , kaṇayena naṃ nīharitvā pasannaudakato sanāḷaṃ padumaṃ uddharanto viya lohitabinduṃ paggharantaṃV0.72 hadayaṃ nīharitvā dassāmi . Sace sarīramaṃsassa nāmaṃ gaṇheyya , avalekhanena tālaguḷapaṭalaṃ uppāṭento viya sarīramaṃsaṃ uppāṭetvā dassāmi . Sace lohitassa nāmaṃ gaṇheyya , asinā vijjhitvā yantamukhe vā patitvā upanītaṃ bhājanaṃ pūretvā lohitaṃ dassāmi . Sace pana koci ‘‘ gehe me kammaṃ nappavattati , tattha me dāsakammaṃ karohī ’’ ti vadeyya , rājavesaṃ apanetvā tassa attānaṃ sāvetvā dāsakammaṃ karissāmi . Sace vā pana koci akkhīnaṃ nāmaṃ gaṇheyya , tālamiñjaṃ nīharanto viya akkhīni uppāṭetvā tassa dassāmīti evaṃ anaññasādhāraṇavasībhāvappattānaṃ mahābodhisattānaṃyeva āveṇikā uḷāratarā parivitakkuppatti , cakkhuyācakaṃ labhitvā amaccapārisajjādīhi nivāriyamānassāpi tesaṃ vacanaṃ anādiyitvā attano parivitakkānurūpaṃ paṭipattiyā ca paramā pītipaṭisaṃvedanā , tassā pītimanatāya avitathabhāvaṃ nissāya sakkassa purato saccakiriyākaraṇaṃ , tena ca attano cakkhūnaṃ paṭipākatikabhāvo , tesañca dibbānubhāvatāti evamādayo mahāsattassa guṇānubhāvā veditabbāti . Sivirājacariyāvaṇṇanā niṭṭhitā .

9. Vessantaracariyāvaṇṇanā

67. NavameM0.76 yā me ahosi janikāti ettha meti vessantarabhūtaṃ attānaṃ sandhāya satthā vadati . Tenevāha – ‘‘ phussatī nāma khattiyā ’’ ti . Tadā hissa mātā ‘‘ phussatī ’’ ti evaṃnāmikā khattiyānī ahosi .

Sā atītāsu jātīsūti sā tato anantarātītajātiyaṃ . Ekatthe hi etaṃ bahuvacanaṃ . Sakkassa mahesī piyā ahosīti sambandho . Atha vā yā me ahosi janikā imasmiṃ carimattabhāve , sā atītāsu jātīsu phussatī nāma , tattha atītāya jātiyā khattiyā , yatthāhaṃ tassā kucchimhi vessantaroP0.75 hutvā nibbattiṃ , tato anantarātītāya sakkassa mahesī piyā ahosīti . Tatrāyaṃ anupubbikathā – Ito hi ekanavute kappe vipassī nāma satthā loke udapādi . Tasmiṃ bandhumatīnagaraṃ upanissāya kheme migadāye viharante bandhumā rājā kenaci raññā pesitaṃ mahagghaṃ candanasāraṃ attanoV0.73 jeṭṭhadhītāya adāsi . Sā tena sukhumaṃ candanacuṇṇaṃ kāretvā samuggaṃ pūretvā vihāraṃ gantvā satthu suvaṇṇavaṇṇaṃ sarīraṃ pūjetvā sesacuṇṇāni gandhakuṭiyaṃ vikiritvā ‘‘ bhante , anāgate tumhādisassa buddhassa mātā bhaveyyan ’’ ti patthanaṃ akāsi . Sā tato cutā tassā candanacuṇṇapūjāya phalena rattacandanaparipphositena viya sarīrena devesu ca manussesu ca saṃsarantī tāvatiṃsabhavane sakkassa devarañño aggamahesī hutvā nibbatti . Athassā āyupariyosāne pubbanimittesu uppannesu sakko devarājā tassā parikkhīṇāyukataṃ ñatvā tassā anukampāya ‘‘ bhadde , phussati dasa te vare dammi , te gaṇhassū ’’ ti āha . Tena vuttaṃ –

67. ‘‘ Dasakusalakammapathe , samādapento mahājanaṃ ; Carāmi gāmanigamaṃ , samitto saparijjano ’’ ti . Tattha samittoti dhammikehi dhammavādīhi sahāyehi sasahāyo . TenaM0.158 ca samayena adhammo nāmeko devaputto kāmāvacaradevaloke nibbatti . ‘‘ So pāṇaṃ hanatha , adinnaṃ ādiyathā ’’ tiādinā nayena satte akusalakammapathe samādapento mahatiyā parisāya parivuto jambudīpaṃ vāmaṃ karoti . Tena vuttaṃ –

68.

‘‘ Tassā āyukkhayaṃ ñatvā , devindo etadabravi ; ‘ Dadāmi te dasa vare , vara bhadde yadicchasī ’’’ ti . Tattha varāti varassu varaṃ gaṇha . Bhadde , yadicchasīti , bhadde , phussati yaṃ icchasi yaṃ tava piyaṃ , taṃ dasahi koṭṭhāsehi ‘‘ varaṃ varassu paṭiggaṇhāhī ’’ ti vadati .

69. Punidamabravīti puna idaṃ sā attano cavanadhammataṃ ajānantī ‘‘ kiṃ nu me aparādhatthī ’’ tiādikaṃ abhāsi . Sā hi pamattā hutvā attano āyukkhayaṃM0.77 ajānantī ayaṃ ‘‘ varaṃ gaṇhā ’’ ti vadanto ‘‘ katthaci mama uppajjanaṃ icchatī ’’ ti ñatvā evamāha .

Tattha aparādhatthīti aparādho atthi . Kiṃ nu dessā ahaṃ tavāti kiṃ kāraṇaṃ ahaṃ tava dessā kujjhitabbā appiyā jātā . Rammā cāvesi maṃ ṭhānāti ramaṇīyā imasmā ṭhānā cāvesi . Vātova dharaṇīruhan ti yena balavā māluto viya rukkhaṃ ummūlento imamhā devalokā cāvetukāmosi kiṃ nu kāraṇanti taṃ pucchati .

70. Tassidan ti tassā idaṃ .

Na ceva te kataṃ pāpan ti na ceva tayā kiñci pāpaṃ kataṃ yena te aparādhoP0.76 siyā . Na ca me tvaṃsi appiyāti mama tvaṃ na cāpi appiyā , yena dessā nāma mama appiyāti adhippāyo .

70. ‘‘ Kalaho vattatī bhesmā , kalyāṇapāpakassa ca ; Maggā okkamanatthāya , mahāyuddho upaṭṭhito ’’ ti . Tattha dhure dhuran ti ekassa rathīsāya itarassa rathīsaṃ ghaṭṭayantā . Samimhāti samāgatā sammukhībhūtā . Puna ubhoti vacanaṃ ubhopi mayaṃ aññamaññassa paccanīkā hutvā loke vicarantā ekadivasaṃ paṭimukhaṃ āgacchantā dvīsu parisāsu ubhosu passesu maggato okkantāsu saha rathena mayaṃ ubho eva samāgatāti dassanatthaṃ vuttaṃ . Bhesmāti bhayajanako . Kalyāṇapāpakassa cāti kalyāṇassa ca pāpakassa ca . Mahāyuddho upaṭṭhitoti mahāsaṅgāmoP0.164 paccupaṭṭhito āsi . Aññamaññassa hi parisāya ca yujjhitukāmatā jātā . Tattha hi dhammo adhammaṃ āha – ‘‘ samma , tvaṃ adhammo , ahaṃ dhammo , maggo mayhaṃ anucchaviko , tava rathaṃ okkamāpetvā mayhaṃ maggaṃ dehī ’’ ti . Itaro ‘‘ ahaṃ daḷhayāno balavā asantāsī , tasmā maggaṃ na demi , yuddhaṃ pana karissāmi , yo yuddhe jinissati , tassa maggo hotū ’’ ti āha . Tenevāha – ‘‘ YasokaroV0.152 puññakarohamasmi , sadātthuto samaṇabrāhmaṇānaṃ ; Maggāraho devamanussapūjito , dhammo ahaṃ dehi adhamma maggaṃ . ‘‘ Adhammayānaṃ daḷhamāruhitvā , asantasanto balavāhamasmi ; Sa kissa hetumhi tavajja dajjaṃ , maggaṃ ahaṃ dhamma adinnapubbaṃ . ‘‘ DhammoM0.160 have pāturahosi pubbe , pacchā adhammo udapādi loke ; Jeṭṭho ca seṭṭho ca sanantano ca , uyyāhi jeṭṭhassa kaniṭṭha maggā . ‘‘ Na yācanāya napi pātirūpā , na arahatā tehaṃ dadeyya maggaṃ ; Yuddhañca no hotu ubhinnamajja , yuddhamhi yo jessati tassa maggo . ‘‘ Sabbā disā anuvisaṭohamasmi , mahabbalo amitayaso atulyo ; Guṇehi sabbehi upetarūpo , dhammo adhamma tvaṃ kathaṃ vijessasi . ‘‘ Lohena ve haññati jātarūpaṃ , na jātarūpena hananti lohaṃ ; Sace adhammo hañchati dhammamajja , ayo suvaṇṇaṃ viya dassaneyyaṃ . ‘‘ SaceP0.165 tuvaṃ yuddhabalo adhamma , na tuyhaṃ vuḍḍhā ca garū ca atthi ; Maggañca te dammi piyāppiyena , vācā duruttānipi te khamāmī ’’ ti .( jā .1.11.26-32); Imā hi tesaṃ vacanapaṭivacanakathā . Tattha yasokaroti dhamme niyojanavasena devamanussānaṃ yasadāyako . Dutiyapadepi eseva nayo . Sadātthutoti sadā thuto niccappasattho . Sa kissa hetumhi tavajja dajjan ti somhi ahaṃ adhammo adhammayānarathaṃ abhiruḷho abhīto balavā , kiṃkāraṇā ajja , bho dhamma , kassaci adinnapubbaṃ maggaṃ tuyhaṃ dammi . Pāturahosīti paṭhamakappikakāle imasmiṃ loke dasakusalakammapathadhammo pubbe pāturahosi , pacchā adhammo . Jeṭṭho cāti pure nibbattabhāvena ahaṃ jeṭṭho ca seṭṭho ca porāṇako ca , tvaṃ pana kaniṭṭho , tasmā ‘‘ maggā uyyāhī ’’ ti vadati . NapiM0.161V0.153 pātirūpāti ahañhi bhoto neva yācanāya na paṭirūpavacanena na maggārahatāya maggaṃ dadeyyaṃ . Anuvisaṭoti ahaṃ catasso disā catasso anudisāti sabbā disā attano guṇena patthaṭo paññāto . Lohenāti ayomuṭṭhikena . Hañchatīti hanissati . Yuddhabalo adhammāti sace tuvaṃ yuddhabalo asi adhamma . Vuḍḍhā ca garū cāti yadi tuyhaṃ ime vuḍḍhā ime garū paṇḍitāti etaṃ natthi . Piyāppiyenāti piyena viya appiyena , appiyenapi dadanto ( jā . aṭṭha .4.11.32) piyena viya te maggaṃ dadāmīti attho .

71. Idāni yena adhippāyena vare dātukāmo , taṃ dassento ‘‘ ettakaṃyeva te āyu , cavanakālo bhavissatī ’’ ti vatvā vare gaṇhāpento ‘‘ paṭiggaṇha mayā dinne , vare dasa varuttame ’’ ti āha .

Tattha varuttameti varesu uttame aggavare .

72. DinnavarātiV0.74 ‘‘ vare dassāmī ’’ ti paṭiññādānavasena dinnavarā .

Tuṭṭhahaṭṭhāti icchitalābhaparitosena tuṭṭhā ceva tassa ca sikhāppattidassanena hāsavasena haṭṭhā ca . Pamoditāti balavapāmojjena pamuditā . Mamaṃ abbhantaraṃ katvāti tesu varesu maṃ abbhantaraṃ karitvā . Dasa vare varīti sā attano khīṇāyukabhāvaṃ ñatvā sakkena varadānatthaṃ katokāsā sakalajambudīpatalaṃ olokentī attano anucchavikaṃ sivirañño nivesanaṃ disvā tattha tassa aggamahesibhāvo nīlanettatā nīlabhamukatā phussatītināmaṃ guṇavisesayuttaputtapaṭilābho anunnatakucchibhāvo alambatthanatā apalitabhāvo sukhumacchavitā vajjhajanānaṃ mocanasamatthatā cāti ime dasa vare gaṇhi . Iti sā dasa vare gahetvā tato cutā maddarañño aggamahesiyā kucchimhi nibbatti . Jāyamānā ca sā candanacuṇṇaparipphositena viya sarīrena jātā . Tenassā nāmaggahaṇadivase ‘‘ phussatī ’’ tveva nāmaṃ kariṃsu . Sā mahantena parivārena vaḍḍhitvā soḷasavassakāle uttamarūpadharāM0.78 ahosi . Atha naṃ jetuttaranagare sivimahārājā puttassa sañjayakumārassatthāya ānetvā setacchattaṃ ussāpetvā taṃ soḷasannaṃ itthisahassānaṃ jeṭṭhakaṃ katvā aggamahesiṭṭhāne ṭhapesi . Tena vuttaṃ –

73.

‘‘ Tato cutā sā phussatī , khattiye upapajjatha ; Jetuttaramhi nagare , sañjayena samāgamī ’’ ti . Sā sañjayarañño piyā ahosi manāpā . Atha sakko āvajjento ‘‘ mayā phussatiyā dinnavaresu nava varā samiddhā ’’ ti disvā ‘‘ puttavaro na samiddho , tampissā samijjhāpessāmī ’’ ti cintetvā bodhisattaṃ tadā tāvatiṃsadevaloke khīṇāyukaṃ disvā tassa santikaṃ gantvā ‘‘ mārisa , tayā manussalokeP0.77 sivisañjayarañño aggamahesiyā kucchimhi paṭisandhiṃ gaṇhituṃ vaṭṭatī ’’ ti tassa ceva aññesañca cavanadhammānaṃ saṭṭhisahassānaṃ devaputtānaṃ paṭiññaṃ gahetvā sakaṭṭhānameva gato . Mahāsattopi tato cavitvā tatthuppanno . Sesā devaputtāpi saṭṭhisahassānaṃ amaccānaṃ gehesu nibbattiṃsu . Mahāsatte kucchigate phussatidevī catūsu nagaradvāresu nagaramajjhe nivesanadvāreti cha dānasālāyo kāretvā devasikaṃ chasatasahassāni vissajjetvā dānaṃ dātuṃ dohaḷinī ahosi . Rājā tassā dohaḷaṃ sutvā nemittake brāhmaṇe pakkosāpetvā pucchitvā ‘‘ mahārāja , deviyā kucchimhi dānābhirato uḷāro satto uppanno , dānena tittiṃ na pāpuṇissatī ’’ ti sutvā tuṭṭhamānaso vuttappakāraṃ dānaṃ paṭṭhapesi . SamaṇabrāhmaṇajiṇṇāturakapaṇaddhikavanibbakayācakeV0.75 santappesi . Bodhisattassa paṭisandhiggahaṇato paṭṭhāya rañño āyassa pamāṇaṃ nāhosi . Tassa puññānubhāvena sakalajambudīpe rājāno paṇṇākāraṃ pahiṇanti . Tena vuttaṃ –

74.

‘‘ Yadāhaṃ phussatiyā kucchiṃ , okkanto piyamātuyā ;

Mama tejena me mātā , tadā dānaratā ahu .

75.

‘‘ AdhaneM0.79 āture jiṇṇe , yācake addhike jane ;

Samaṇe brāhmaṇe khīṇe , deti dānaṃ akiñcane ’’ ti ; Tattha mama tejenāti mama dānajjhāsayānubhāvena . Khīṇeti bhogādīhi parikkhīṇe pārijuññappatte . Akiñcaneti apariggahe . Sabbattha visaye bhummaṃ . Adhanādayo hi dānadhammassa pavattiyā visayo .

76.

‘‘ Dasamāse dhārayitvāna , karonte puraṃ padakkhiṇaṃ ; Vessānaṃ vīthiyā majjhe , janesi phussatī mamaṃ .

77.‘‘ Na mayhaṃ mattikaṃ nāmaṃ , nāpi pettikasambhavaṃ . Jātettha vessavīthiyaṃ , tasmā vessantaro ahū ’’ ti .

Tattha karonte puraṃ padakkhiṇan ti deviṃ gahetvā sañjayamahārāje nagaraṃ padakkhiṇaṃ kurumāne . Vessānan ti vāṇijānaṃ . Na mattikaṃ nāman ti na mātuāgataṃ mātāmahādīnaṃ nāmaṃ . Pettikasambhavan ti pitu idanti pettikaṃV0.76 , sambhavati etasmāti sambhavo , taṃ pettikaṃ sambhavo etassāti pettikasambhavaṃ , nāmaṃ . Mātāpitusambandhavasena na katanti dasseti . Jātetthāti jāto ettha . ‘‘ Jātomhī ’’ tipi pāṭho . Tasmā vessantaro ahūti yasmā tadā vessavīthiyaṃ jāto , tasmā vessantaro nāma ahosi , vessantaroti nāmaṃ akaṃsūti attho .

Mahāsatto mātu kucchito nikkhamanto visado hutvā akkhīni ummīletvāva nikkhami . Nikkhantamatte eva mātu hatthaṃ pasāretvā ‘‘ amma , dānaṃ dassāmi , atthi kiñcī ’’ ti āha . Athassa mātā ‘‘ tāta , yathājjhāsayaṃ dānaṃ dehī ’’ ti hatthasamīpe sahassatthavikaṃ ṭhapesi . Bodhisatto hi ummaṅgajātakeM0.80 ( jā .2.22.590 ādayo ) imasmiṃ jātake pacchimattabhāveti tīsu ṭhānesu jātamattova kathesi . Rājā mahāsattassa atidīghādidosavivajjitā madhurakhīrā catusaṭṭhidhātiyo upaṭṭhāpesi . Tena saddhiṃ jātānaṃ saṭṭhiyā dārakasahassānampi dhātiyo dāpesi . So saṭṭhidārakasahassehi saddhiṃ mahantena parivārena vaḍḍhati . Tassa rājā satasahassagghanakaṃ kumārapiḷandhanaṃ kārāpetvā adāsi . So catupañcavassikakāle taṃ omuñcitvā dhātīnaṃ datvā puna tāhi dīyamānaṃ na gaṇhāti . TaṃP0.79 sutvā rājā ‘‘ mama puttena dinnaṃ sudinnan ’’ ti vatvā aparampi kāresi . Tampi deti . Dārakakāleyeva dhātīnaṃ navavāre piḷandhanaṃ adāsi . Aṭṭhavassikakāle pana sayanapīṭhe nisinno cintesi – ‘‘ ahaṃ bāhirakadānaṃ demi , na taṃ maṃ paritoseti , ajjhattikadānaṃ dātukāmomhi . Sace hi maṃ koci hadayaṃ yāceyya , hadayaṃ nīharitvā dadeyyaṃ . Sace akkhīni yāceyya , akkhīni uppāṭetvā dadeyyaṃ . Sace sakalasarīre maṃsaṃ rudhirampi vā yāceyya , sakalasarīrato maṃsaṃ chinditvā rudhirampi asinā vijjhitvā dadeyyaṃ . Athāpi koci ‘ dāso me hohī ’ ti vadeyya , attānaṃ tassa sāvetvā dadeyyan ’’ ti . Tassevaṃ sabhāvaṃ sarasaṃ cintentassa catunahutādhikadviyojanasatasahassabahalā ayaṃ mahāpathavī udakapariyantaṃ katvā kampi . Sinerupabbatarājā onamitvā jetuttaranagarābhimukho aṭṭhāsi . Tena vuttaṃ –

78.

‘‘ Yadāhaṃ dārako homi , jātiyā aṭṭhavassiko ;

Tadā nisajja pāsāde , dānaṃ dātuṃ vicintayiṃ .

79.

‘‘ HadayaṃV0.77 dadeyyaṃ cakkhuṃ , maṃsampi rudhirampi ca ; Dadeyyaṃ kāyaṃ sāvetvā , yadi koci yācaye mamaṃ .

80.

‘‘ Sabhāvaṃ cintayantassa , akampitamasaṇṭhitaṃ ; Akampi tattha pathavī , sineruvanavaṭaṃsakā ’’ ti . Tattha sāvetvāti ‘‘ ajja paṭṭhāya ahaṃ imassa dāso ’’ ti dāsabhāvaṃ sāvetvā . Yadi koci yācaye maman ti koci maṃ yadi yāceyya . Sabhāvaṃ cintayantassāti aviparītaṃ attano yathābhūtaṃ sabhāvaṃ atittimaṃM0.81 yathājjhāsayaṃ cintentassa mama , mayi cintenteti attho . Akampitan ti kampitarahitaṃ . Asaṇṭhitan ti saṅkocarahitaṃ . Yena hi lobhādinā abodhisattānaṃ cakkhādidāne cittutrāsasaṅkhātaṃ kampitaṃ saṅkocasaṅkhātaṃ saṇṭhitañca siyā , tena vināti attho . Akampīti acali . Sineruvanavaṭaṃsakāti sinerumhi uṭṭhitanandanavanaphārusakavanamissakavanacittalatāvanādikappakataruvanaṃ sineruvanaṃ . Atha vā sineru ca jambudīpādīsu ramaṇīyavanañca sineruvanaṃP0.80 , taṃ vanaṃ vaṭaṃsakaṃ etissāti sineruvanavaṭaṃsakā . Evañca pathavikampane vattamāne madhuragambhīradevo gajjanto khaṇikavassaṃ vassi , vijjulatā nicchariṃsu , mahāsamuddo ubbhijji , sakko devarājā apphoṭesi , mahābrahmā sādhukāramadāsi , yāva brahmalokā ekakolāhalaṃ ahosi . Mahāsatto soḷasavassakāleyeva sabbasippānaṃ nipphattiṃ pāpuṇi . Tassa pitā rajjaṃ dātukāmo mātarā saddhiṃ mantetvā maddarājakulato mātuladhītaraṃ maddiṃ nāma rājakaññaṃ ānetvā soḷasannaṃ itthisahassānaṃ jeṭṭhakaṃ aggamahesiṃ katvā mahāsattaṃ rajje abhisiñci . Mahāsatto rajje patiṭṭhitakālato paṭṭhāya devasikaṃ chasatasahassāni vissajjetvā mahādānaṃ pavattento anvaddhamāsaṃ dānaṃ oloketuṃ upasaṅkamati . Aparabhāge maddidevī puttaṃ vijāyi . Taṃ kañcanajālena sampaṭicchiṃsu , tenassa ‘‘ jālikumāro ’’ tveva nāmaṃ kariṃsu . Tassa padasā gamanakāle sā dhītaraṃ vijāyi . Taṃ kaṇhājinena sampaṭicchiṃsu , tenassā ‘‘ kaṇhājinā ’’ tveva nāmaṃ kariṃsu . Tena vuttaṃ –

81.

‘‘ Anvaddhamāse pannarase , puṇṇamāse uposathe ; Paccayaṃ nāgamāruyha , dānaṃ dātuṃ upāgamin ’’ ti . Tattha anvaddhamāseti anuaddhamāse , addhamāse addhamāseti attho . Puṇṇamāseti puṇṇamāsiyaṃ , māsaparipūriyāV0.78 candaparipūriyā ca samannāgate pannarase dānaṃ dātuṃ upāgaminti sambandho . Tatrāyaṃ yojanā – paccayaṃ nāgamāruyha addhamāse addhamāse dānaṃ dātuṃ dānasālaṃ upāgamiṃ , evaṃ upagacchanto ca yadā ekasmiṃ pannarase puṇṇamāsiuposathe dānaṃ dātuṃ upāgamiṃ , tadā kaliṅgaraṭṭhavisayā brāhmaṇā upagañchuM0.82 man ti tattha paccayaṃ nāgan ti paccayanāmakaṃ maṅgalahatthiṃ . Bodhisattassa hi jātadivase ekā ākāsacārinī kareṇukā abhimaṅgalasammataṃ sabbasetahatthipotakaṃ ānetvā maṅgalahatthiṭṭhāne ṭhapetvā pakkāmi . Tassa mahāsattaṃP0.81 paccayaṃ katvā laddhattā ‘‘ paccayo ’’ tveva nāmaṃ kariṃsu . Taṃ paccayanāmakaṃ opavayhaṃ hatthināgaṃ āruyha dānaṃ dātuṃ upāgaminti . Tena vuttaṃ –

82.

‘‘ Kaliṅgaraṭṭhavisayā , brāhmaṇā upagañchu maṃ ;

Ayācuṃ maṃ hatthināgaṃ , dhaññaṃ maṅgalasammataṃ .

83.

‘‘ Avuṭṭhiko janapado , dubbhikkho chātako mahā ; Dadāhi pavaraṃ nāgaṃ , sabbasetaṃ gajuttaman ’’ ti . Tattha ‘‘ kaliṅgaraṭṭhavisayā ’’ tiādigāthā heṭṭhā kururājacaritepi ( cariyā .1.21-22) āgatā eva , tasmā tāsaṃ attho kathāmaggo ca tattha vuttanayeneva veditabbo . Idha pana maṅgalahatthino setattā ‘‘ sabbasetaṃ gajuttaman ’’ ti vuttaṃ . Bodhisatto hatthikkhandhavaragato –

84.

‘‘ Dadāmi na vikampāmi , yaṃ maṃ yācanti brāhmaṇā ; Santaṃ nappaṭigūhāmi , dāne me ramate mano ’’ ti . – Attano dānābhiratiṃ pavedento –

85.

‘‘ Na me yācakamanuppatte , paṭikkhepo anucchavo ; Mā me bhijji samādānaṃ , dassāmi vipulaṃ gajan ’’ ti .( cariyā .1.23)–

Paṭijānitvā hatthikkhandhato oruyha analaṅkataṭṭhānaṃ olokanatthaṃ anupariyāyitvā analaṅkataṭṭhānaṃ adisvā kusumamissagandhodakabharitaṃ suvaṇṇabhiṅgāraṃ gahetvā ‘‘ bhonto ito ethā ’’ tiV0.79 alaṅkatarajatadāmasadisaṃ hatthisoṇḍaṃ tesaṃ hatthe ṭhapetvā udakaṃ pātetvā alaṅkatavāraṇaṃ adāsi . Tena vuttaṃ –

86.

‘‘ Nāgaṃ gahetvā soṇḍāya , bhiṅgāre ratanāmaye ; Jalaṃ hatthe ākiritvā , brāhmaṇānaṃ adaṃ gajan ’’ ti .( cariyā .1.24); TatthaM0.83 santan ti vijjamānaṃ deyyadhammaṃ . Nappaṭigūhāmīti na paṭicchādemi . Yo hi attano santakaṃ ‘‘ mayhameva hotū ’’ ti cinteti , yācito vā paṭikkhipati , so yācakānaṃ abhimukhe ṭhitampi atthato paṭicchādeti nāma . Mahāsatto pana attano sīsaṃ ādiṃ katvā ajjhattikadānaṃ dātukāmova , kathaṃ bāhiraṃ paṭikkhipati , tasmā āha ‘‘ santaṃ nappaṭigūhāmī ’’ ti . Tenevāha ‘‘ dāne me ramate mano ’’ ti . Sesaṃ heṭṭhā vuttatthameva . Tassa pana hatthino catūsu pādesu alaṅkārā cattāri satasahassāniP0.82 agghanti , ubhosu passesu alaṅkārā dve satasahassāni , heṭṭhā udare kambalaṃ satasahassaṃ , piṭṭhiyaṃ muttājālaṃ maṇijālaṃ kañcanajālanti tīṇi jālāni tīṇi satasahassāni , ubho kaṇṇālaṅkārā dve satasahassāni , piṭṭhiyaṃ atthatakambalaṃ satasahassaṃ , kumbhālaṅkāro satasahassaṃ , tayo vaṭaṃsakā tīṇi satasahassāni , kaṇṇacūḷālaṅkāro satasahassaṃ , dvinnaṃ dantānaṃ alaṅkārā dve satasahassāni , soṇḍāya sovatthikālaṅkāro satasahassaṃ , naṅguṭṭhālaṅkāro satasahassaṃ , ārohaṇanisseṇi satasahassaṃ , bhuñjanakaṭāhaṃ satasahassaṃ , ṭhapetvā anagghabhaṇḍaṃ idaṃ tāva ettakaṃ catuvīsati satasahassāni agghati . Chattapiṇḍiyaṃ pana maṇi , cūḷāmaṇi , muttāhāre maṇi , aṅkuse maṇi , hatthikaṇṭhaveṭhanamuttāhāre maṇi , hatthikumbhe maṇīti imāni cha anagghāni , hatthīpi anaggho evāti hatthinā saddhiṃ satta anagghāni , tāni sabbāni brāhmaṇānaṃ adāsi . Tathā hatthino paricārakāni pañca kulasatāni hatthimeṇḍahatthigopakehi saddhiṃ adāsi . Saha dānena panassa heṭṭhā vuttanayeneva bhūmikampādayo ahesuṃ . Tena vuttaṃ –

87.

‘‘ Punāparaṃ dadantassa , sabbasetaṃ gajuttamaṃ ; Tadāpi pathavī kampi , sineruvanavaṭaṃsakā ’’ ti . Jātakepi ( jā .2.22.1673) vuttaṃ – ‘‘ TadāsiV0.80 yaṃ bhiṃsanakaṃ , tadāsi lomahaṃsanaṃ ; Hatthināge padinnamhi , medanī sampakampathā ’’ ti .

88. TassaM0.84 nāgassa dānenāti chahi anagghehi saddhiṃ catuvīsatisatasahassagghanikaalaṅkārabhaṇḍasahitassa tassa maṅgalahatthissa pariccāgena .

Sivayoti sivirājakumārā ceva siviraṭṭhavāsino ca . ‘‘ Sivayo ’’ ti ca desanāsīsametaṃ . Tattha hi amaccā pārisajjā brāhmaṇagahapatikā negamajānapadā nāgarā sakalaraṭṭhavāsino ca sañjayamahārājaṃ phussatideviṃ maddideviñca ṭhapetvā sabbe eva . Kuddhāti devatāvattanena bodhisattassa kuddhā . Samāgatāti sannipatitā . TeP0.83 kira brāhmaṇā hatthiṃ labhitvā taṃ abhiruhitvā mahādvārena pavisitvā nagaramajjhena pāyiṃsu . Mahājanena ca ‘‘ ambho brāhmaṇā , amhākaṃ hatthī kuto abhiruḷho ’’ ti vutte ‘‘ vessantaramahārājena no hatthī dinno , ke tumhe ’’ ti hatthavikārādīhi ghaṭṭentā agamaṃsu . Atha amacce ādiṃ katvā mahājanā rājadvāre sannipatitvā ‘‘ raññā nāma brāhmaṇānaṃ dhanaṃ vā dhaññaṃ vā khettaṃ vā vatthu vā dāsidāsaparicārikā vā dātabbā siyā , kathañhi nāmāyaṃ vessantaramahārājā rājārahaṃ maṅgalahatthiṃ dassati , na idāni evaṃ rajjaṃ vināsetuṃ dassāmā ’’ ti ujjhāyitvā sañjayamahārājassa tamatthaṃ ārocetvā tena anunīyamānā ananuyantā agamaṃsu . Kevalaṃ pana – ‘‘ Mā naṃ daṇḍena satthena , na hi so bandhanāraho ; Pabbājehi ca naṃ raṭṭhā , vaṅke vasatu pabbate ’’ ti .( jā .2.22.1687)– Vadiṃsu . Tena vuttaṃ – ‘‘ Pabbājesuṃ sakā raṭṭhā , vaṅkaṃ gacchatu pabbatan ’’ ti . Tattha pabbājesun ti rajjato bahi vāsatthāya ussukkamakaṃsu ; – Rājāpi ‘‘ mahā kho ayaṃ paṭipakkho , handa mama putto katipāhaṃ rajjato bahi vasatū ’’ ti cintetvā – ‘‘ EsoV0.81 ce sivīnaṃ chando , chandaṃ nappanudāmase ; Imaṃ so vasatu rattiṃ , kāme ca paribhuñjatu . ‘‘ Tato ratyā vivasāne , sūriyuggamanaṃ pati ; Samaggā sivayo hutvā , raṭṭhā pabbājayantu nan ’’ ti .( jā .2.22.1688-1689)– VatvāM0.85 puttassa santike kattāraṃ pesesi ‘‘ imaṃ pavattiṃ mama puttassa ārocehī ’’ ti . So tathā akāsi . Mahāsattopi taṃ sutvā – ‘‘ Kismiṃ me sivayo kuddhā , nāhaṃ passāmi dukkaṭaṃ ; Taṃ me katte viyācikkha , kasmā pabbājayanti man ’’ ti .( jā .2.22.1701)– Kāraṇaṃ pucchi . Tena ‘‘ tumhākaṃ hatthidānenā ’’ ti vutte somanassappatto hutvā – ‘‘ Hadayaṃ cakkhumpahaṃ dajjaṃ , kiṃ me bāhirakaṃ dhanaṃ ; Hiraññaṃ vā suvaṇṇaṃ vā , muttā veḷuriyā maṇi . ‘‘ DakkhiṇaṃP0.84 vāpahaṃ bāhuṃ , disvā yācakamāgate ; Dadeyyaṃ na vikampeyyaṃ , dāne me ramate mano . ‘‘ Kāmaṃ maṃ sivayo sabbe , pabbājentu hanantu vā ; Neva dānā viramissaṃ , kāmaṃ chindantu sattadhā ’’ ti .( jā .2.22.1703-1705)– Vatvā ‘‘ nāgarā me ekadivasaṃ dānaṃ dātuṃ okāsaṃ dentu , sve dānaṃ datvā tatiyadivase gamissāmī ’’ ti vatvā kattāraṃ tesaṃ santike pesetvā ‘‘ ahaṃ sve sattasatakaṃ nāma mahādānaṃ dassāmiV0.82 , sattahatthisatāni sattaassasatāni sattarathasatāni sattaitthisatāni sattadāsasatāni sattadāsisatāni sattadhenusatāni paṭiyādehi , nānappakārañca annapānādiṃ sabbaṃ dātabbayuttakaṃ upaṭṭhapehī ’’ ti sabbakammikaṃ amaccaṃ āṇāpetvā ekakova maddideviyā vasanaṭṭhānaṃ gantvā ‘‘ bhadde maddi , anugāmikanidhiṃ nidahamānā , sīlavantesu dadeyyāsī ’’ ti tampi dāne niyojetvā tassā attano gamanakāraṇaṃ ācikkhitvā ‘‘ ahaṃ vanaṃ vasanatthāya gamissāmi , tvaṃ idheva anukkaṇṭhitā vasāhī ’’ ti āha . Sā ‘‘ nāhaṃ , mahārāja , tumhehi vinā ekadivasampi vasissāmī ’’ ti āha . Dutiyadivase sattasatakaṃ mahādānaṃ pavattesi . Tassa sattasatakaṃ dānaṃ dentasseva sāyaṃ ahosi . Alaṅkatarathena mātāpitūnaṃ vasanaṭṭhānaṃ gantvā ‘‘ ahaṃ sve gamissāmī ’’ ti te āpucchitvā akāmakānaṃ tesaṃ assumukhānaṃ rodantānaṃyeva vanditvā padakkhiṇaṃ katvā tato nikkhamitvāM0.86 taṃ divasaṃ attano nivesane vasitvā punadivase ‘‘ gamissāmī ’’ ti pāsādato otari . Maddidevī sassusasurehi nānānayehi yācitvā nivattiyamānāpi tesaṃ vacanaṃ anādiyitvā te vanditvā padakkhiṇaṃ katvā sesitthiyo apaloketvā dve putte ādāya vessantarassa paṭhamataraṃ gantvā rathe aṭṭhāsi . Mahāpuriso rathaṃ abhiruhitvā rathe ṭhito mahājanaṃ āpucchitvā ‘‘ appamattā dānādīni puññāni karothā ’’ ti ovādamassa datvā nagarato nikkhami . Bodhisattassa mātā ‘‘ putto me dānavittako dānaṃ detū ’’ ti ābharaṇehi saddhiṃ sattaratanapūrāni sakaṭāni ubhosu passesu pesesi . Sopi attano kāyāruḷhameva ābharaṇabhaṇḍaṃ sampattayācakānaṃP0.85 aṭṭhārasa vāre datvā sesaṃ sabbamadāsi . Nagarā nikkhamitvāva nivattitvā oloketukāmo ahosi . Athassa puññānubhāvena rathappamāṇe ṭhāne mahāpathavī bhijjitvā parivattitvā rathaṃ nagarābhimukhaṃ akāsi . So mātāpitūnaṃ vasanaṭṭhānaṃ olokesi . Tena kāruññena pathavikampo ahosi . Tena vuttaṃ ‘‘ tesaṃ nicchubhamānānan ’’ tiādi .

89-90.

Tattha nicchubhamānānan ti tesu sivīsu nikkaḍḍhantesu , pabbājentesūti attho . Tesaṃ vā nikkhamantānaṃ .

Mahādānaṃ pavattetun ti sattasatakamahādānaṃ dātuṃ . Āyācissan ti yāciṃ .

89-90.

Tattha nicchubhamānānan ti tesu sivīsu nikkaḍḍhantesu , pabbājentesūti attho . Tesaṃ vā nikkhamantānaṃ . Mahādānaṃ pavattetun ti sattasatakamahādānaṃ dātuṃ . Āyācissan ti yāciṃ .

Sāvayitvāti ghosāpetvā . Kaṇṇabherin ti yugalamahābheriṃ . Dadāmahan ti dadāmi ahaṃ .

91. Athetthāti athevaṃ dāne dīyamāne etasmiṃ dānagge . Tumūloti ekakolāhalībhūto . BheravotiV0.83 bhayāvaho . Mahāsattañhi ṭhapetvā aññesaṃ so bhayaṃ janeti , tassa bhayajananākāraṃ dassetuṃ . ‘‘ Dāneniman ’’ tiādi vuttaṃ . Imaṃ vessantaramahārājānaṃ dānena hetunā sivayo raṭṭhato nīharanti pabbājenti , tathāpi puna ca evarūpaṃ dānaṃ deti ayanti .

92-94.

Idāni taṃ dānaṃ dassetuṃ ‘‘ hatthin ’’ ti gāthamāha . Tattha gavan ti dhenuṃ . Catuvāhiṃ rathaṃ datvāti vahantīti vāhino , assā , caturo ājaññasindhaveM0.87 rathañca brāhmaṇānaṃ datvāti attho . Mahāsatto hi tathā nagarato nikkhamanto sahajāte saṭṭhisahasse amacce sesajanañca assupuṇṇamukhaṃ anubaddhantaṃ nivattetvā rathaṃ pājento maddiṃ āha – ‘‘ sace , bhadde , pacchato yācakā āgacchanti , upadhāreyyāsī ’’ ti . Sā olokentī nisīdi . Athassa sattasatakamahādānaṃ gamanakāle katadānañca sampāpuṇituṃ asakkontā cattāro brāhmaṇā āgantvā ‘‘ vessantaro kuhin ’’ ti pucchitvā ‘‘ dānaṃ datvā rathena gato ’’ ti vutte ‘‘ asse yācissāmā ’’ ti anubandhiṃsu . Maddī te āgacchante disvā ‘‘ yācakā , devā ’’ ti ārocesi . Mahāsatto rathaṃ ṭhapesi . Te āgantvā asse yāciṃsu . Mahāsatto asse adāsi . Te te gahetvā gatā . AssesuP0.86 pana dinnesu rathadhuraṃ ākāseyeva aṭṭhāsi . Atha cattāro devaputtā rohitamigavaṇṇenāgantvā rathadhuraṃ sampaṭicchitvā agamaṃsu . Mahāsatto tesaṃ devaputtabhāvaṃ ñatvā – ‘‘ Iṅgha maddi nisāmehi , cittarūpaṃva dissati ; Migarohiccavaṇṇena , dakkhiṇassā vahanti man ’’ ti .( jā .2.22.1864)– Maddiyā āha . Tattha cittarūpaṃvāti acchariyarūpaṃ viya . Dakkhiṇassāti susikkhitaassā viya maṃ vahanti . Atha naṃ evaṃ gacchantaṃ aparo brāhmaṇo āgantvā rathaṃ yāci . Mahāsatto puttadāraṃ otāretvā rathaṃ adāsi . Rathe pana dinne devaputtā antaradhāyiṃsu . Tato paṭṭhāya pana sabbepi pattikāva ahesuṃ . Atha mahāsatto ‘‘ maddi , tvaṃ kaṇhājinaṃ gaṇhāhi , ahaṃ jālikumāraṃ gaṇhāmī ’’ ti ubhopi dve dārake aṅkenādāya aññamaññaṃ piyasallāpā paṭipathaṃ āgacchante manusse vaṅkapabbatassa maggaṃ pucchantā sayameva onatesu phalarukkhesu phalāni dārakānaṃ dadantā atthakāmāhiV0.84 devatāhi maggassa saṅkhipitattā tadaheva cetaraṭṭhaṃ sampāpuṇiṃsu . Tena vuttaṃ ‘‘ catuvāhiṃ rathaṃ datvā ’’ tiādi . Tattha ṭhatvā cātummahāpatheti attano gamanamaggena passato āgatena tena brāhmaṇena āgatamaggena ca vinivijjhitvā gataṭṭhānattā catukkasaṅkhāteM0.88 catumahāpathe ṭhatvā tassa brāhmaṇassa rathaṃ datvā . Ekākiyoti amaccasevakādisahāyābhāvena ekako . Tenevāha ‘‘ adutiyo ’’ ti . Maddideviṃ idamabravīti maddideviṃ idaṃ abhāsi .

92-94.

Idāni taṃ dānaṃ dassetuṃ ‘‘ hatthin ’’ ti gāthamāha . Tattha gavan ti dhenuṃ . Catuvāhiṃ rathaṃ datvāti vahantīti vāhino , assā , caturo ājaññasindhaveM0.87 rathañca brāhmaṇānaṃ datvāti attho . Mahāsatto hi tathā nagarato nikkhamanto sahajāte saṭṭhisahasse amacce sesajanañca assupuṇṇamukhaṃ anubaddhantaṃ nivattetvā rathaṃ pājento maddiṃ āha – ‘‘ sace , bhadde , pacchato yācakā āgacchanti , upadhāreyyāsī ’’ ti . Sā olokentī nisīdi . Athassa sattasatakamahādānaṃ gamanakāle katadānañca sampāpuṇituṃ asakkontā cattāro brāhmaṇā āgantvā ‘‘ vessantaro kuhin ’’ ti pucchitvā ‘‘ dānaṃ datvā rathena gato ’’ ti vutte ‘‘ asse yācissāmā ’’ ti anubandhiṃsu . Maddī te āgacchante disvā ‘‘ yācakā , devā ’’ ti ārocesi . Mahāsatto rathaṃ ṭhapesi . Te āgantvā asse yāciṃsu . Mahāsatto asse adāsi . Te te gahetvā gatā . AssesuP0.86 pana dinnesu rathadhuraṃ ākāseyeva aṭṭhāsi . Atha cattāro devaputtā rohitamigavaṇṇenāgantvā rathadhuraṃ sampaṭicchitvā agamaṃsu . Mahāsatto tesaṃ devaputtabhāvaṃ ñatvā – ‘‘ Iṅgha maddi nisāmehi , cittarūpaṃva dissati ; Migarohiccavaṇṇena , dakkhiṇassā vahanti man ’’ ti .( jā .2.22.1864)– Maddiyā āha . Tattha cittarūpaṃvāti acchariyarūpaṃ viya . Dakkhiṇassāti susikkhitaassā viya maṃ vahanti . Atha naṃ evaṃ gacchantaṃ aparo brāhmaṇo āgantvā rathaṃ yāci . Mahāsatto puttadāraṃ otāretvā rathaṃ adāsi . Rathe pana dinne devaputtā antaradhāyiṃsu . Tato paṭṭhāya pana sabbepi pattikāva ahesuṃ . Atha mahāsatto ‘‘ maddi , tvaṃ kaṇhājinaṃ gaṇhāhi , ahaṃ jālikumāraṃ gaṇhāmī ’’ ti ubhopi dve dārake aṅkenādāya aññamaññaṃ piyasallāpā paṭipathaṃ āgacchante manusse vaṅkapabbatassa maggaṃ pucchantā sayameva onatesu phalarukkhesu phalāni dārakānaṃ dadantā atthakāmāhiV0.84 devatāhi maggassa saṅkhipitattā tadaheva cetaraṭṭhaṃ sampāpuṇiṃsu . Tena vuttaṃ ‘‘ catuvāhiṃ rathaṃ datvā ’’ tiādi . Tattha ṭhatvā cātummahāpatheti attano gamanamaggena passato āgatena tena brāhmaṇena āgatamaggena ca vinivijjhitvā gataṭṭhānattā catukkasaṅkhāteM0.88 catumahāpathe ṭhatvā tassa brāhmaṇassa rathaṃ datvā . Ekākiyoti amaccasevakādisahāyābhāvena ekako . Tenevāha ‘‘ adutiyo ’’ ti . Maddideviṃ idamabravīti maddideviṃ idaṃ abhāsi .

92-94.

Idāni taṃ dānaṃ dassetuṃ ‘‘ hatthin ’’ ti gāthamāha . Tattha gavan ti dhenuṃ . Catuvāhiṃ rathaṃ datvāti vahantīti vāhino , assā , caturo ājaññasindhaveM0.87 rathañca brāhmaṇānaṃ datvāti attho . Mahāsatto hi tathā nagarato nikkhamanto sahajāte saṭṭhisahasse amacce sesajanañca assupuṇṇamukhaṃ anubaddhantaṃ nivattetvā rathaṃ pājento maddiṃ āha – ‘‘ sace , bhadde , pacchato yācakā āgacchanti , upadhāreyyāsī ’’ ti . Sā olokentī nisīdi . Athassa sattasatakamahādānaṃ gamanakāle katadānañca sampāpuṇituṃ asakkontā cattāro brāhmaṇā āgantvā ‘‘ vessantaro kuhin ’’ ti pucchitvā ‘‘ dānaṃ datvā rathena gato ’’ ti vutte ‘‘ asse yācissāmā ’’ ti anubandhiṃsu . Maddī te āgacchante disvā ‘‘ yācakā , devā ’’ ti ārocesi . Mahāsatto rathaṃ ṭhapesi . Te āgantvā asse yāciṃsu . Mahāsatto asse adāsi . Te te gahetvā gatā . AssesuP0.86 pana dinnesu rathadhuraṃ ākāseyeva aṭṭhāsi . Atha cattāro devaputtā rohitamigavaṇṇenāgantvā rathadhuraṃ sampaṭicchitvā agamaṃsu . Mahāsatto tesaṃ devaputtabhāvaṃ ñatvā – ‘‘ Iṅgha maddi nisāmehi , cittarūpaṃva dissati ; Migarohiccavaṇṇena , dakkhiṇassā vahanti man ’’ ti .( jā .2.22.1864)– Maddiyā āha . Tattha cittarūpaṃvāti acchariyarūpaṃ viya . Dakkhiṇassāti susikkhitaassā viya maṃ vahanti . Atha naṃ evaṃ gacchantaṃ aparo brāhmaṇo āgantvā rathaṃ yāci . Mahāsatto puttadāraṃ otāretvā rathaṃ adāsi . Rathe pana dinne devaputtā antaradhāyiṃsu . Tato paṭṭhāya pana sabbepi pattikāva ahesuṃ . Atha mahāsatto ‘‘ maddi , tvaṃ kaṇhājinaṃ gaṇhāhi , ahaṃ jālikumāraṃ gaṇhāmī ’’ ti ubhopi dve dārake aṅkenādāya aññamaññaṃ piyasallāpā paṭipathaṃ āgacchante manusse vaṅkapabbatassa maggaṃ pucchantā sayameva onatesu phalarukkhesu phalāni dārakānaṃ dadantā atthakāmāhiV0.84 devatāhi maggassa saṅkhipitattā tadaheva cetaraṭṭhaṃ sampāpuṇiṃsu . Tena vuttaṃ ‘‘ catuvāhiṃ rathaṃ datvā ’’ tiādi . Tattha ṭhatvā cātummahāpatheti attano gamanamaggena passato āgatena tena brāhmaṇena āgatamaggena ca vinivijjhitvā gataṭṭhānattā catukkasaṅkhāteM0.88 catumahāpathe ṭhatvā tassa brāhmaṇassa rathaṃ datvā . Ekākiyoti amaccasevakādisahāyābhāvena ekako . Tenevāha ‘‘ adutiyo ’’ ti . Maddideviṃ idamabravīti maddideviṃ idaṃ abhāsi .

94. ‘‘ SabrahmacārīP0.243 maṇḍabyo , sahāyo me mahāisi ; Pubbakammasamāyutto , sūlamāropanaṃ labhi . . Sabrahmacārīti tāpasapabbajjāya samānasikkhatāya sabrahmacārī . Maṇḍabyoti evaṃnāmako . Sahāyoti gihikāle pabbajitakāle ca daḷhamittatāya piyasahāyo . Mahāisīti mahānubhāvo isi . Pubbakammasamāyutto , sūlamāropanaṃ labhīti katokāsena attano pubbakammena yutto sūlāropanaṃ labhi , sūlaṃ uttāsitoti . TatrāyaṃV0.220 anupubbikathā – atīte vaṃsaraṭṭhe kosambiyaṃ kosambiko nāma rājā rajjaṃ kāresi . Tadā bodhisatto aññatarasmiṃ nigame asītikoṭivibhavassa brāhmaṇamahāsālassa putto hutvā nibbatti , nāmena dīpāyano nāma . Tādisasseva brāhmaṇamahāsālassa putto brāhmaṇakumāro tassa piyasahāyo ahosi , nāmena maṇḍabyo nāma . Te ubhopi aparabhāge mātāpitūnaṃ accayena kāmesu dosaṃ disvā mahādānaṃ pavattetvā kāme pahāya ñātimittaparijanassa rodantassa paridevantassa nikkhamitvā himavantappadese assamaṃ katvā pabbajitvā uñchācariyāya vanamūlaphalāhārena yāpento paropaṇṇāsavassāni vasiṃsu , kāmacchandaṃ vikkhambhetuṃ nāsakkhiṃsu , te jhānamattampi na nibbattesuṃ . Te loṇambilasevanatthāya janapadacārikaṃ carantāP0.244 kāsiraṭṭhaṃ sampāpuṇiṃsu . Tatrekasmiṃ nigame dīpāyanassa gihisahāyo maṇḍabyo nāma paṭivasati . Te ubhopi tassa santikaṃ upasaṅkamiṃsu . So te disvā attamano paṇṇasālaṃ kāretvā catūhi paccayehi upaṭṭhahi . Te tattha tīṇi cattāri vassāni vasitvā taṃ āpucchitvā cārikaṃ carantā bārāṇasisamīpe atimuttakasusāne vasiṃsu . Tattha dīpāyanoM0.235 yathābhirantaṃ viharitvā puna tasmiṃ nigame maṇḍabyassa attano sahāyassa santikaṃ gato . Maṇḍabyatāpaso tattheva vasi . Athekadivasaṃ eko coro antonagare corikaṃ katvā dhanasāraṃ ādāya nikkhanto paṭibuddhehi gehasāmikehi nagarārakkhakamanussehi ca anubaddho niddhamanena nikkhamitvā vegena susānaṃ pavisitvā tāpasassa paṇṇasāladvāre bhaṇḍikaṃ chaḍḍetvā palāyi . Manussā bhaṇḍikaṃ disvā ‘‘ are duṭṭhajaṭila , rattiṃ , corikaṃ katvā divā tāpasavesena carasī ’’ ti tajjetvā pothetvā taṃ ādāya rañño dassayiṃsu . Rājā anupaparikkhitvāva ‘‘ sūle uttāsethā ’’ ti āha . Taṃ susānaṃ netvā khadirasūle āropayiṃsu . Tāpasassa sarīre sūlaṃ na pavisati . Tato nimbasūlaṃ āhariṃsu , tampi na pavisati . Tato ayasūlaṃ āhariṃsu , tampi na pavisati . Tāpaso ‘‘ kiṃ nu kho me pubbakamman ’’ ti cintesi . Tassa jātissarañāṇaṃ uppajji . Tena pubbakammaṃ addasa – so kira purimattabhāve vaḍḍhakīputto hutvā pitu rukkhatacchanaṭṭhānaṃ gantvā ekaṃ makkhikaṃ gahetvā koviḷārasakalikāya sūlena viya vijjhi . Tassa taṃ pāpaṃ imasmiṃ ṭhāne okāsaṃ labhi . So ‘‘ na sakkā ito pāpato muccitun ’’ ti ñatvā rājapurise āha – ‘‘ sace maṃ sūle uttāsetukāmattha , koviḷārasūlaṃ āharathā ’’ ti . Te tathā katvā taṃ sūle uttāsetvā ārakkhaṃ datvā pakkamiṃsu . TadāV0.221 kaṇhadīpāyano ‘‘ ciradiṭṭho me sahāyo ’’ ti maṇḍabyassa santikaṃ āgacchanto taṃ pavattiṃ sutvā taṃ ṭhānaṃ gantvā ekamantaṃ ṭhito ‘‘ kiṃ , samma , kārakosī ’’ ti pucchitvā ‘‘ akārakomhī ’’ ti vutte ‘‘ attano manopadosaṃ rakkhituṃ sakkhi na sakkhī ’’ ti pucchi . ‘‘ Samma , yehi ahaṃ gahito , neva tesaṃ na rañño upari mayhaṃ manopadosoP0.245 atthī ’’ ti . ‘‘ Evaṃ sante tādisassa sīlavato chāyā mayhaṃ sukhā ’’ ti vatvā kaṇhadīpāyano sūlaṃ nissāya nisīdi . Ārakkhakapurisā taṃ pavattiṃ rañño ārocesuṃ . Rājā ‘‘ anisāmetvā me katan ’’ ti vegena tattha gantvā ‘‘ kasmā , bhante , tvaṃ sūlaṃ nissāya nisinnosī ’’ ti dīpāyanaṃ pucchi . ‘‘ Mahārāja , imaṃ tāpasaṃ rakkhanto nisinnosmī ’’ ti . ‘‘ Kiṃ pana tvaṃ imassa kārakabhāvaṃ ñatvā evaṃ karosī ’’ ti . So kammassa avisodhitabhāvaṃ ācikkhi . Athassa dīpāyano ‘‘ raññā nāma nisammakārinā bhavitabbaṃ . ‘‘ AlasoM0.236 gihī kāmabhogī na sādhu , asaññato pabbajito na sādhu ; Rājā na sādhu anisammakārī , yo paṇḍito kodhano taṃ na sādhū ’’ ti .( jā .1.4.127;1.5.4;1.10.153;1.15.229)– Ādīni vatvā dhammaṃ desesi . Rājā maṇḍabyatāpasassa niddosabhāvaṃ ñatvā ‘‘ sūlaṃ harathā ’’ ti āṇāpesi . Sūlaṃ harantā harituṃ nāsakkhiṃsu . Maṇḍabyo āha – ‘‘ mahārāja , ahaṃ pubbe katakammadosena evarūpaṃ ayasaṃ patto , mama sarīrato sūlaṃ harituṃ na sakkā , sacepi mayhaṃ jīvitaṃ dātukāmo , kakacena imaṃ sūlaṃ cammasamaṃ katvā chindāpehī ’’ ti . Rājā tathā kāresi . Sūlaṃ antoyeva ahosi , na kañci pīḷaṃ janesi . Tadā kira sukhumaṃ sakalikahīraṃ gahetvā makkhikāya vaccamaggaṃ pavesesi , taṃ tassa anto eva ahosi . So tena kāraṇena amaritvā , attano āyukkhayeneva mari , tasmā ayampi na matoti . Rājā tāpase vanditvā khamāpetvā ubhopi uyyāneyeva vasāpento paṭijaggi . Tato paṭṭhāya so āṇimaṇḍabyo nāma jāto . So rājānaṃ upanissāya tattheva vasi . Dīpāyano pana tassa vaṇaṃ phāsukaṃ karitvā attano gihisahāyamaṇḍabyena kāritaṃ paṇṇasālameva gato . Tena vuttaṃ –

95.

96-99.

Padumaṃ puṇḍarīkaṃvāti padumaṃ viya , puṇḍarīkaṃ viya ca . Kaṇhājinaggahīti kaṇhājinaṃ aggahesi .

Abhijātāti jātisampannā . Visamaṃ saman ti visamaṃ samañca bhūmippadesaṃ . Entīti āgacchanti . Anumagge paṭippatheti anumagge vā paṭipathe vāti vā -saddassa lopo daṭṭhabbo . Karuṇan ti bhāvanapuṃsakaniddeso , karuṇāyitattanti attho . Dukkhaṃ te paṭivedentīti ime evaṃ sukhumālā padasā gacchanti , dūreva ito vaṅkapabbatoti te tadā amhesu kāruññavasena attanā dukkhaṃ paṭilabhanti , tathā attanoP0.87 uppannadukkhaṃ paṭivedenti vāti attho .

96-99.

Padumaṃ puṇḍarīkaṃvāti padumaṃ viya , puṇḍarīkaṃ viya ca . Kaṇhājinaggahīti kaṇhājinaṃ aggahesi . Abhijātāti jātisampannā .

Visamaṃ saman ti visamaṃ samañca bhūmippadesaṃ . Entīti āgacchanti . Anumagge paṭippatheti anumagge vā paṭipathe vāti vā -saddassa lopo daṭṭhabbo . Karuṇan ti bhāvanapuṃsakaniddeso , karuṇāyitattanti attho . Dukkhaṃ te paṭivedentīti ime evaṃ sukhumālā padasā gacchanti , dūreva ito vaṅkapabbatoti te tadā amhesu kāruññavasena attanā dukkhaṃ paṭilabhanti , tathā attanoP0.87 uppannadukkhaṃ paṭivedenti vāti attho .

96-99.

Padumaṃ puṇḍarīkaṃvāti padumaṃ viya , puṇḍarīkaṃ viya ca . Kaṇhājinaggahīti kaṇhājinaṃ aggahesi . Abhijātāti jātisampannā . Visamaṃ saman ti visamaṃ samañca bhūmippadesaṃ . Entīti āgacchanti . Anumagge paṭippatheti anumagge vā paṭipathe vāti vā -saddassa lopo daṭṭhabbo . Karuṇan ti bhāvanapuṃsakaniddeso , karuṇāyitattanti attho . Dukkhaṃ te paṭivedentīti ime evaṃ sukhumālā padasā gacchanti , dūreva ito vaṅkapabbatoti te tadā amhesu kāruññavasena attanā dukkhaṃ paṭilabhanti , tathā attanoP0.87 uppannadukkhaṃ paṭivedenti vāti attho .

96-99.

Padumaṃ puṇḍarīkaṃvāti padumaṃ viya , puṇḍarīkaṃ viya ca . Kaṇhājinaggahīti kaṇhājinaṃ aggahesi . Abhijātāti jātisampannā . Visamaṃ saman ti visamaṃ samañca bhūmippadesaṃ . Entīti āgacchanti . Anumagge paṭippatheti anumagge vā paṭipathe vāti vā -saddassa lopo daṭṭhabbo . Karuṇan ti bhāvanapuṃsakaniddeso , karuṇāyitattanti attho .

Dukkhaṃ te paṭivedentīti ime evaṃ sukhumālā padasā gacchanti , dūreva ito vaṅkapabbatoti te tadā amhesu kāruññavasena attanā dukkhaṃ paṭilabhanti , tathā attanoP0.87 uppannadukkhaṃ paṭivedenti vāti attho .

102. Acchariyan ti accharāyoggaṃ , accharaṃ paharituṃ yuttaṃ . Abhūtapubbaṃ bhūtanti abbhutaṃ . Lomānaṃ haṃsanasamatthatāya lomahaṃsanaṃ . Sāhukāran ti sādhukāraṃ , ayameva vā pāṭho . Itthiratanabhāvena sabbehi aṅgehi avayavehi sobhatīti sabbaṅgasobhanā .

104.

105.

‘‘ Saṭṭhirājasahassāni , tadā vasanti mātule ; Sabbe pañjalikā hutvā , rodamānā upāgamuṃ .

106.

‘‘ Tattha vattetvā sallāpaṃ , cetehi cetaputtehi ; Te tato nikkhamitvāna , vaṅkaṃ agamu pabbatan ’’ ti . Tattha tattha vattetvā sallāpan ti tattha tehi rājūhi samāgamehi saddhiṃ paṭisammodamānā kathaṃ pavattetvā . Cetaputtehīti cetarājaputtehi . Te tato nikkhamitvānāti te rājāno tato vanadvāraṭṭhāne nivattetvā . Vaṅkaṃ agamu pabbatan ti amhe cattāro janā vaṅkapabbataṃ uddissa agamamhā .

AthaM0.90 mahāsatto tehi ācikkhitamaggena gacchanto gandhamādanapabbataṃ patvā taṃ divasaṃ tatthaV0.86 vasitvā tato uttaradisābhimukho vepullapabbatapādena gantvā ketumatīnadītīre nisīditvā vanacarakena dinnaṃ madhumaṃsaṃ khāditvā tassa suvaṇṇasūciṃ datvā nhatvā pivitvā paṭippassaddhadaratho nadiṃ uttaritvā sānupabbatasikhare ṭhitassa nigrodhassa mūle thokaṃ nisīditvā uṭṭhāya gacchanto nālikapabbataṃ pariharanto mucalindasaraṃ gantvā saratīrena pubbuttarakaṇṇaṃ patvā ekapadikamaggeneva vanaghaṭaṃ pavisitvā taṃ atikkamma girividuggānaṃ nadīpabhavānaṃ purato caturassapokkharaṇiṃ pāpuṇi .

107. TasmiṃP0.89 khaṇe sakko āvajjento ‘‘ mahāsatto himavantaṃ paviṭṭho , vasanaṭṭhānaṃ laddhuṃ vaṭṭatī ’’ ti cintetvā vissakammaṃ pesesi –

Tena vuttaṃ ‘‘ āmantayitvā devindo , vissakammaṃ mahiddhikan ’’ tiādi . TatthaM0.91 āmantayitvāti pakkosāpetvā . Mahiddhikan ti mahatiyā deviddhiyā samannāgataṃ .

Assamaṃ sukatan ti assamapadaṃ sukataṃ katvā . Rammaṃ vessantarassa vasanānucchavikaṃ paṇṇasālaṃ . Sumāpayāti suṭṭhu māpaya . Āṇāpesīti vacanaseso . Sumāpayīti sammā māpesi .

110. Natthi me saṃsayo tatthāti tasmiṃ porisādassa santikaṃ gamane ‘‘ ayaṃ maṃ kiṃ nuV0.231 kho ghātessati , udāhu no ’’ ti mayhaṃ saṃsayo natthi .

‘‘ Caṇḍo sāhasiko mayā saddhiṃ ekasatakhattiye devatāya balikammakaraṇasajjo ekanteneva ghātessatī ’’ ti jānanto eva kevalaṃ saccavācaṃ anurakkhanto attano jīvitaṃ pariccajitvā taṃ upāgamiṃ .

Yasmā cetadevaṃ , tasmā saccena me samo natthi , esā me paramatthabhāvappattā saccapāramīti .

111. AsuññotiV0.87 yathā so assamo asuñño hoti , evaṃ tassa asuññabhāvakaraṇenaP0.90 asuñño homi . ‘‘ Asuññe ’’ ti vā pāṭho , mama vasaneneva asuññe assame dārake anurakkhanto vasāmi tattha tiṭṭhāmi .

Bodhisattassa mettānubhāvena samantā tiyojane sabbe tiracchānāpi mettaṃ paṭilabhiṃsu .

Evaṃ tesu tattha vasantesu kaliṅgaraṭṭhavāsī jūjako nāma brāhmaṇo amittatāpanāya nāma bhariyāya ‘‘ nāhaṃ te niccaṃ dhaññakoṭṭanaudakāharaṇayāgubhattapacanādīni kātuṃ sakkomi , paricārakaṃ me dāsaṃ vā dāsiṃ vā ānehī ’’ ti vutte ‘‘ kutohaṃ te bhoti duggato dāsaṃ vā dāsiṃ vā labhissāmī ’’ ti vatvā tāya ‘‘ esa vessantaro rājā vaṅkapabbate vasati . Tassa putte mayhaṃ paricārake yācitvā ānehī ’’ ti vutte kilesavasena tassā paṭibaddhacittatāya tassā vacanaṃ atikkamituṃ asakkonto pātheyyaṃ paṭiyādāpetvā anukkamena jetuttaranagaraṃ patvā ‘‘ kuhiṃ vessantaramahārājā ’’ ti pucchi . Mahājano ‘‘ imesaṃ yācakānaṃ atidānena amhākaṃ rājā raṭṭhā pabbājito , evaṃ amhākaṃ rājānaṃ nāsetvā punapi idheva āgacchatī ’’ ti leḍḍudaṇḍādihattho upakkosanto brāhmaṇaṃ anubandhi . So devatāviggahito hutvā tato nikkhamitvā vaṅkapabbatagāmimaggaṃ abhiruḷho anukkamena vanadvāraṃ patvā mahāvanaṃ ajjhogāhetvā maggamūḷho hutvā vicaranto tehi rājūhi bodhisattassa ārakkhaṇatthāya ṭhapitena cetaputtena samāgañchi . Tena ‘‘ kahaṃ , bho brāhmaṇa , gacchasī ’’ ti puṭṭho ‘‘ vessantaramahārājassa santikan ’’ ti vutte ‘‘ addhā ayaṃ brāhmaṇo tassa putte vā deviṃ vā yācituṃ gacchatī ’’ ti cintetvā ‘‘ mā kho , tvaṃ brāhmaṇa , tattha gañchi , sace gacchasi , ettheva te sīsaṃ chinditvā mayhaṃ sunakhānaṃ ghāsaṃ karissāmī ’’ ti tena santajjito maraṇabhayabhīto ‘‘ ahamassa pitarā pesito dūto ,‘ taṃ ānessāmī ’ ti āgato ’’ ti musāvādaṃ abhāsi . Taṃ sutvā cetaputto tuṭṭhahaṭṭho brāhmaṇassaM0.92 sakkārasammānaṃ katvā vaṅkapabbatagāmimaggaṃ ācikkhi . So tato paraṃ gacchanto antarāmagge accutena nāma tāpasena saddhiṃ samāgantvā tampi maggaṃ pucchitvā tenāpi magge ācikkhite tena ācikkhitasaññāya maggaṃ gacchanto anukkamena bodhisattassa assamapadaṭṭhānasamīpaṃ gantvā maddideviyā phalāphalatthaṃP0.91 gatakāle bodhisattaṃ upasaṅkamitvā ubho dārake yāci . Tena vuttaṃ –

112.

‘‘ Pavane vasamānassa , addhiko maṃ upāgami ;

Ayāci puttake mayhaṃ , jāliṃ kaṇhājinaṃ cubho ’’ ti .

113.

‘‘ Yācakaṃ upagataṃ disvā , hāso me upapajjatha ;

Ubho putte gahetvāna , adāsiṃ brāhmaṇe tadā .

114. ‘‘ SakeV0.89 putte cajantassa , jūjake brāhmaṇe yadā ; Tadāpi pathavī kampi , sineruvanavaṭaṃsakā ’’ ti .

Atha brāhmaṇo dārake agantukāme latāya hatthesu bandhitvā ākaḍḍhi . Tesaṃ bandhaṭṭhāne chaviṃ chinditvā lohitaṃ pagghari . So latādaṇḍena paharanto ākaḍḍhi . Te pitaraṃ oloketvā . ‘‘ Ammā ca tāta nikkhantā , tvañca no tāta dassasi ; Mā no tvaṃ tāta adadā , yāva ammāpi etu no ; Tadāyaṃ brāhmaṇo kāmaṃ , vikkiṇātu hanātu vā ’’ ti .( jā .2.22.2126)– Vatvā punapi ayaṃ evarūpo ghoradassano kurūrakammanto – ‘‘ Manusso udāhu yakkho , maṃsalohitabhojano ; Gāmā araññamāgamma , dhanaṃ taṃ tāta yācati ; Nīyamāne pisācena , kiṃ nu tāta udikkhasī ’’ ti .( jā .2.22.2130-2131)– Ādīni vadantā parideviṃsu . Tattha dhanan ti puttadhanaṃ .

JūjakoM0.94 dārake tathā paridevanteyeva pothentova gahetvā pakkāmi . Mahāsattassa dārakānaṃ karuṇaṃ paridevitena tassa ca brāhmaṇassa akāruññabhāvena balavasoko uppajji , vippaṭisāro ca udapādi . So taṅkhaṇaññeva bodhisattānaṃ paveṇiṃ anussari . ‘‘ Sabbeva hi bodhisattā pañca mahāpariccāge pariccajitvā buddhā bhavissanti , ahampiP0.93 tesaṃ abbhantaro , puttadānañca mahāpariccāgānaṃ aññataraṃ , tasmā vessantara dānaṃ datvā pacchānutāpo na te anucchaviko ’’ ti attānaṃ paribhāsetvā ‘‘ dinnakālato paṭṭhāya mama te na kiñci hontī ’’ ti attānaṃ upatthambhetvā daḷhasamādānaṃ adhiṭṭhāya paṇṇasāladvāre pāsāṇaphalake kañcanapaṭimā viya nisīdi . Atha maddidevī araññato phalāphalaṃ gahetvā nivattantī ‘‘ mā mahāsattassa dānantarāyo hotū ’’ tiV0.90 vāḷamigarūpadharāhi devatāhi uparuddhamaggā tesu apagatesu cirena assamaṃ patvā ‘‘ ajja me dussupinaṃ diṭṭhaṃ , dunnimittāni ca uppannāni , kiṃ nu kho bhavissatī ’’ ti cintentī assamaṃ pavisitvā puttake apassantī bodhisattassa santikaṃ gantvā ‘‘ deva , na kho amhākaṃ puttake passāmi , kuhiṃ te gatā ’’ ti āha . So tuṇhī ahosi . Sā puttake upadhārentī tahiṃ tahiṃ upadhāvitvā gavesantī adisvā punapi gantvā pucchi . Bodhisatto ‘‘ kakkhaḷakathāya naṃ puttasokaṃ jahāpessāmī ’’ ti cintetvā – ‘‘ Nūna maddī varārohā , rājaputtī yasassinī ; Pāto gatāsi uñchāya , kimidaṃ sāyamāgatā ’’ ti .( jā .2.22.2225)– Vatvā tāya cirāyanakāraṇe kathite punapi dārake sandhāya na kiñci āha . Sā puttasokena te upadhārentī punapi vātavegena vanāni vicari . Tāya ekarattiyaṃ vicaritaṭṭhānaṃ pariggaṇhantaṃ pannarasayojanamattaṃ ahosi . Atha vibhātāya rattiyā mahāsattassa santikaṃ gantvā ṭhitā dārakānaṃ adassanena balavasokābhibhūtā tassa pādamūle chinnakadalī viya bhūmiyaṃ visaññī hutvā pati . So ‘‘ matā ’’ ti saññāya kampamāno uppannabalavasokopi satiṃ paccupaṭṭhapetvā ‘‘ jānissāmi tāva jīvati , na jīvatī ’’ ti sattamāse kāyasaṃsaggaṃ anāpannapubbopiM0.95 aññassa abhāvena tassā sīsaṃ ukkhipitvā ūrūsu ṭhapetvā udakena paripphositvā urañca mukhañca hadayañca parimajji . Maddīpi kho thokaṃ vītināmetvā satiṃ paṭilabhitvā hirottappaṃ paccupaṭṭhapetvā ‘‘ deva , dārakā te kuhiṃ gatā ’’ ti pucchi . So āha – ‘‘ devi , ekassa me brāhmaṇassa maṃ yācitvā āgatassa dāsatthāya dinnā ’’ ti vatvā tāya ‘‘ kasmā , deva , putte brāhmaṇassaP0.94 datvā mama sabbarattiṃ paridevitvā vicarantiyā nācikkhī ’’ ti vutte ‘‘ paṭhamameva vutte tava cittadukkhaṃ bahu bhavissati , idāni pana sarīradukkhena tanukaṃ bhavissatī ’’ ti vatvā – ‘‘ Maṃ passa maddi mā putte , mā bāḷhaṃ paridevasi ; Lacchāma putte jīvantā , arogā ca bhavāmase ’’ ti .( jā .2.22.2260)– So samassāsetvā puna – ‘‘ PutteV0.91 pasuñca dhaññañca , yañca aññaṃ ghare dhanaṃ ; Dajjā sappuriso dānaṃ , disvā yācakamāgataṃ ; Anumodāhi me maddi , puttake dānamuttaman ’’ ti .( jā .2.22.2261)– Vatvā attano puttadānaṃ taṃ anumodāpesi . Sāpi – ‘‘ Anumodāmi te deva , puttake dānamuttamaṃ ; Datvā cittaṃ pasādehi , bhiyyo dānaṃ dado bhavā ’’ ti .( jā .2.22.2262)– Vatvā anumodi . Evaṃ tesu aññamaññaṃ sammodanīyaṃ kathaṃ kathentesu sakko cintesi – ‘‘ mahāpuriso hiyyo jūjakassa pathaviṃ unnādetvā dārake adāsi . Idāni naṃ koci hīnapuriso upasaṅkamitvā maddideviṃ yācitvā gahetvā gaccheyya , tato rājā nippaccayo bhaveyya , handāhaṃ brāhmaṇavaṇṇena naṃ upasaṅkamitvā maddiṃ yācitvā pāramikūṭaṃ gāhāpetvā kassaci avissajjiyaṃ katvā puna naṃ tasseva datvā āgamissāmī ’’ ti . So sūriyuggamanavelāyaṃ brāhmaṇavaṇṇena tassa santikaṃ agamāsi . Taṃ disvā mahāpuriso ‘‘ atithi no āgato ’’ ti pītisomanassajāto tena saddhiṃ madhurapaṭisanthāraṃ katvā ‘‘ brāhmaṇa , kenatthena idhāgatosī ’’ tiM0.96 pucchi . Atha naṃ sakko maddideviṃ yāci . Tena vuttaṃ –

115.

‘‘ Punadeva sakko oruyha , hutvā brāhmaṇasannibho ; Ayāci maṃ maddideviṃ , sīlavantiṃ patibbatan ’’ ti . Tattha punadevāti dārake dinnadivasato pacchā eva . Tadanantaramevāti attho . Oruyhāti devalokato otaritvā . Brāhmaṇasannibhoti brāhmaṇasamānavaṇṇo . AthaV0.92 mahāsatto ‘‘ hiyyo me dvepi dārake brāhmaṇassa dinnā , ahampi araññe ekakova , kathaṃ te maddiṃ sīlavantiṃP0.95 patibbataṃ dassāmī ’’ ti avatvāva pasāritahatthe anaggharatanaṃ ṭhapento viya asajjitvā abajjhitvā anolīnamānaso ‘‘ ajja me dānapāramī matthakaṃ pāpuṇissatī ’’ ti haṭṭhatuṭṭho giriṃ unnādento viya – ‘‘ Dadāmi na vikampāmi , yaṃ maṃ yācasi brāhmaṇa ; Santaṃ nappaṭigūhāmi , dāne me ramatī mano ’’ ti .( jā .2.22.2278)– Vatvā sīghameva kamaṇḍalunā udakaṃ āharitvā brāhmaṇassa hatthe udakaṃ pātetvā bhariyamadāsi . Tena vuttaṃ –

116.

‘‘ Maddiṃ hatthe gahetvāna , udakañjali pūriya ; Pasannamanasaṅkappo , tassa maddiṃ adāsahan ’’ ti . Tattha udakañjalīti udakaṃ añjaliṃ ,‘‘ udakan ’’ ti ca karaṇatthe paccattavacanaṃ , udakena tassa brāhmaṇassa añjaliṃ pasāritahatthatalaṃ pūretvāti attho . Pasannamanasaṅkappoti ‘‘ addhā iminā pariccāgena dānapāramiṃ matthakaṃ pāpetvā sammāsambodhiṃ adhigamissāmī ’’ ti upannasaddhāpasādena pasannacittasaṅkappo . Taṅkhaṇaññeva heṭṭhā vuttappakārāni sabbapāṭihāriyāni pāturahesuṃ . ‘‘ Idānissa na dūre sammāsambodhī ’’ ti devagaṇā brahmagaṇā ativiya pītisomanassajātā ahesuṃ . Tena vuttaṃ –

117. ‘‘ Maddiyā dīyamānāya , gagane devā pamoditā ; Tadāpi pathavī kampi , sineruvanavaṭaṃsakā ’’ ti . TatoM0.97 pana dīyamānāya maddiyā deviyā ruṇṇaṃ vā dummukhaṃ vā bhākuṭimattaṃ vā nāhosi , evaṃ cassā ahosi ‘‘ yaṃ devo icchati , taṃ karotū ’’ ti . ‘‘ KomārīV0.93 yassāhaṃ bhariyā , sāmiko mama issaro ; Yassicche tassa maṃ dajjā , vikkiṇeyya haneyya vā ’’ ti .( jā .2.22.2282)– Āha . Mahāpurisopi ‘‘ ambho , brāhmaṇa , maddito me sataguṇena sahassaguṇena satasahassaguṇena sabbaññutaññāṇameva piyataraṃ , idaṃ me dānaṃ sabbaññutaññāṇappaṭivedhassa paccayo hotū ’’ ti vatvā adāsi . Tena vuttaṃ –

117. ‘‘ Rājūpajīve nigame , sabalaṭṭhe saraṭṭhake ; Sabbaṃ hatthagataṃ katvā , kāsuyā nikhaṇī maman ’’ ti . Tattha rājūpajīveti amaccapārisajjabrāhmaṇagahapatiādike rājānaṃ upanissāya jīvante . Nigameti negame . Sabalaṭṭheti senāpariyāpannatāya bale tiṭṭhantīti balaṭṭhā , hatthārohādayo , balaṭṭhehi sahāti sabalaṭṭhe . SaraṭṭhaketiP0.266 sajanapade , rājūpajīve nigame ca aññañca sabbaṃ hatthagataṃ katvā . Kāsuyā nikhaṇī maman ti sabalavāhanaṃ sakalaṃ mama rajjaṃ gahetvā mampi galappamāṇe āvāṭe nikhaṇāpesi . Jātakepi – ‘‘ AnuttareM0.257 kāmaguṇe samiddhe , bhutvāna pubbe vasi ekarājā ; So dāni dugge narakamhi khitto , nappajjahe vaṇṇabalaṃ purāṇan ’’ ti .( jā .1.4.9)– ĀvāṭeV0.241 khittabhāvo āgato . Jātakaṭṭhakathāyaṃ ( jā . aṭṭha .3.4.9) pana ‘‘ sikkāya pakkhipāpetvā uttarummāre heṭṭhāsīsakaṃ olambesī ’’ ti vuttaṃ . Mahāsatto corarājānaṃ ārabbha mettaṃ bhāvetvā kasiṇaparikammaṃ katvā jhānābhiññāyo nibbattetvā kāsuto uggantvā ākāse pallaṅkena nisīdi . Tena vuttaṃ –

118.

‘‘ Jāliṃ kaṇhājinaṃ dhītaṃ , maddideviṃ patibbataṃ ;

Cajamāno na cintesiṃ , bodhiyāyeva kāraṇā .

119.

NaP0.96 me dessā ubho puttā , maddidevī na dessiyā ; Sabbaññutaṃ piyaṃ mayhaṃ , tasmā piye adāsahan ’’ ti .

Tattha cajamāno na cintesin ti pariccajanto santāpavasena na cintesiṃ , vissaṭṭho hutvā pariccajinti attho .

120.

‘‘ Punāparaṃ brahāraññe , mātāpitusamāgame ;

Karuṇaṃ paridevante , sallapante sukhaṃ dukhaṃ .

121. ‘‘ Hirottappena garunā , ubhinnaṃ upasaṅkami ; Tadāpi pathavī kampi , sineruvanavaṭaṃsakā ’’ ti .

Tattha karuṇaṃ paridevanteti mātāpitaro ādiṃ katvā sabbasmiṃ āgatajane karuṇaṃ paridevamāne . Sallapante sukhaṃ dukhan ti sukhadukkhaṃ pucchitvā paṭisanthāravasena ālāpasallāpaṃ karonte . Hirottappena garunā ubhinnan ti ime sivīnaṃ vacanaṃ gahetvā adūsakaṃ dhamme ṭhitaṃ maṃ pabbājayiṃsūti cittappakopaṃ akatvā ubhosu etesu mātāpitūsu dhammagāravasamussitena hirottappeneva yathārūpe upasaṅkami .

Tena me dhammatejena tadāpi pathavī kampi . AthaM0.102 sañjayamahārājā bodhisattaṃ khamāpetvā rajjaṃ paṭicchāpetvā taṅkhaṇaññeva kesamassukammādīni kārāpetvā nhāpetvā sabbābharaṇavibhūsitaṃ devarājānamiva virocamānaṃ saha maddideviyā rajje abhisiñcitvā tāvadeva ca tato paṭṭhāya dvādasaakkhobhanīparimāṇāya caturaṅginiyā senāya ca puttaṃ parivārayitvā vaṅkapabbatato yāva jetuttaranagarā saṭṭhiyojanamaggaṃ alaṅkārāpetvā dvīhi māsehi sukheneva nagaraṃ pavesesi . Mahājano uḷāraṃ pītisomanassaṃ paṭisaṃvedesi . Celukkhepādayo pavattiṃsu . Nagare ca nandibheriṃ carāpesuṃ . Antamaso biḷāre upādāya sabbesaṃ bandhane ṭhitānaṃ bandhanamokkho ahosi . So nagaraṃ paviṭṭhadivaseyeva paccūsakāle cintesi – ‘‘ sve vibhātāya rattiyā mamāgatabhāvaṃ sutvā yācakā āgamissanti , tesāhaṃ kiṃ dassāmī ’’ ti . Tasmiṃ khaṇe sakkassa āsanaṃ uṇhākāraṃ dassesi . So āvajjentoP0.101 taṃ kāraṇaṃ ñatvāV0.98 tāvadeva rājanivesanassa purimavatthuṃ pacchimavatthuñca kaṭippamāṇaṃ pūrento ghanamegho viya sattaratanavassaṃ vassāpesi . Sakalanagare jaṇṇuppamāṇaṃ vassāpesīti . Tena vuttaṃ –

122.

‘‘ Punāparaṃ brahāraññā , nikkhamitvā sañātibhi ;

Pavisāmi puraṃ rammaṃ , jetuttaraṃ puruttamaṃ .

123.

‘‘ Ratanāni satta vassiṃsu , mahāmegho pavassatha ;

Tadāpi pathavī kampi , sineruvanavaṭaṃsakā .

124.

‘‘ Acetanāyaṃ pathavī , aviññāya sukhaṃ dukhaṃ ;

Sāpi dānabalā mayhaṃ , sattakkhattuṃ pakampathā ’’ ti . Evaṃ sattaratanavasse vuṭṭhe punadivase mahāsatto ‘‘ yesaṃ kulānaṃ purimapacchimavatthūsu vuṭṭhadhanaṃ , tesaññeva hotū ’’ ti dāpetvā avasesaṃ āharāpetvā attano gehavatthusmiṃ dhanena saddhiṃ koṭṭhāgāresu okirāpetvā mahādānaṃ pavattesi . Acetanāyaṃ pathavīti cetanārahitā ayaṃ mahābhūtā pathavī , devatā pana cetanāsahitā . Aviññāya sukhaṃ dukhan ti acetanattā eva sukhaṃ dukkhaṃ ajānitvā . Satipi sukhadukkhapaccayasaṃyogeM0.103 taṃ nānubhavantī . Sāpi dānabalā mayhan ti evaṃbhūtāpi sā mahāpathavī mama dānapuññānubhāvahetu . Sattakkhattuṃ pakampathāti aṭṭhavassikakāle hadayamaṃsādīnipi yācakānaṃ dadeyyanti dānajjhāsayuppāde maṅgalahatthidāne pabbājanakāle pavattitamahādāne puttadāne bhariyādāne vaṅkapabbate ñātisamāgame nagaraṃ paviṭṭhadivase ratanavassakāleti imesu ṭhānesu sattavāraṃ akampittha . Evaṃ ekasmiṃyeva attabhāve sattakkhattuṃ mahāpathavikampanādiacchariyapātubhāvahetubhūtāni yāvatāyukaṃ mahādānāni pavattetvā mahāsatto āyupariyosāne tusitapure uppajji . Tenāha bhagavā – ‘‘ Tato vessantaro rājā , dānaṃ datvāna khattiyo ; Kāyassa bhedā sappañño , saggaṃ so upapajjathā ’’ ti .( jā .2.22.2440); Tadā jūjako devadatto ahosi , amittatāpanā ciñcamāṇavikāP0.102 , cetaputto channo , accutatāpasoV0.99 sāriputto , sakko anuruddho , maddī rāhulamātā , jālikumāro rāhulo , kaṇhājinā uppalavaṇṇā , mātāpitaro mahārājakulāni , sesaparisā buddhaparisā , vessantaro rājā lokanātho . Idhāpi heṭṭhā vuttanayeneva yathārahaṃ sesapāramiyo niddhāretabbā . Tathā mahāsatte kucchigate mātu devasikaṃ chasatasahassāni vissajjetvā dānaṃ dātukāmatādohaḷo , tathā dīyamānepi dhanassa parikkhayābhāvo , jātakkhaṇe eva hatthaṃ pasāretvā ‘‘ dānaṃ dassāmi , atthi kiñcī ’’ ti vācānicchāraṇaṃ , catupañcavassikakāle attano alaṅkārassa dhātīnaṃ hatthagatassa puna aggahetukāmatā , aṭṭhavassikakāle hadayamaṃsādikassa attano sarīrāvayavassa dātukāmatāti evamādikā sattakkhattuṃ mahāpathavikampanādianekacchariyapātubhāvahetubhūtā idha mahāpurisassa guṇānubhāvā vibhāvetabbā . Tenetaṃ vuccati – ‘‘ Evaṃ acchariyā hete , abbhutā ca mahesino … pe …; Tesu cittappasādopi , dukkhato parimocaye ; Pagevānukiriyā tesaṃ , dhammassa anudhammato ’’ ti . Vessantaracariyāvaṇṇanā niṭṭhitā .

10. Sasapaṇḍitacariyāvaṇṇanā

127. Kiriye kalyāṇapāpaketi kusale ceva akusale ca kamme .

Pāpānīti anusāsanākāradassanaṃ . Tattha pāpāniP0.103 parivajjethāti pāṇātipāto … pe … micchādiṭṭhīti imāni pāpāni parivajjetha . Kalyāṇe abhinivissathāti dānaṃ sīlaṃ … pe … diṭṭhujukammanti idaṃV0.100 kalyāṇaṃ , imasmiṃ kalyāṇe attano kāyavācācittāni abhimukhabhāvena nivissatha , imaṃ kalyāṇapaṭipattiṃ paṭipajjathāti attho . Evaṃ mahāsatto tiracchānayoniyaṃ nibbattopi ñāṇasampannatāya kalyāṇamitto hutvā tesaṃ tiṇṇaṃ janānaṃ kālena kālaṃ upagatānaṃ ovādavasena dhammaṃ desesi . Te tassa ovādaṃ sampaṭicchitvā attano vasanaṭṭhānaṃ pavisitvā vasanti . Evaṃ kāle gacchante bodhisatto ākāsaṃ oloketvā candapāripūriṃ disvā ‘‘ uposathakammaṃ karothā ’’ ti ovadi . Tenāha –

128.

‘‘ Uposathamhi divase , candaṃ disvāna pūritaṃ ;

Etesaṃ tattha ācikkhiṃ , divaso ajjuposatho .

129.

‘‘ Dānāni paṭiyādetha , dakkhiṇeyyassa dātave ; Datvā dānaṃ dakkhiṇeyye , upavassathuposathan ’’ ti . Tattha candaṃ disvā na pūritan ti juṇhapakkhacātuddasiyaṃ īsakaṃ aparipuṇṇabhāvena candaṃ na paripūritaṃ disvā tato vibhātāya rattiyā aruṇuggamanavelāyameva uposathamhi divase pannarase etesaṃ makkaṭādīnaṃ mayhaṃM0.105 sahāyānaṃ divaso ajjuposatho . Tasmā ‘‘ dānāni paṭiyādethā ’’ tiādinā tattha uposathadivase paṭipattividhānaṃ ācikkhin ti yojetabbaṃ . Tattha dānānīti deyyadhamme . Paṭiyādethāti yathāsatti yathābalaṃ sajjetha . Dātaveti dātuṃ . Upavassathāti uposathakammaṃ karotha , uposathasīlāni rakkhatha , sīle patiṭṭhāya dinnadānaṃ mahapphalaṃ hoti , tasmā yācake sampatte tumhehi khāditabbāhārato datvā khādeyyāthāti dasseti . Te ‘‘ sādhū ’’ ti bodhisattassa ovādaṃ sirasā sampaṭicchitvā uposathaṅgāni adhiṭṭhahiṃsu . Tesu uddapoto pātova ‘‘ gocaraṃ pariyesissāmī ’’ ti nadītīraṃ gato . Atheko bāḷisiko satta rohitamacche uddharitvā valliyā āvuṇitvā nadītīre vālukāya paṭicchādetvā macche gaṇhanto nadiyā adho sotaṃP0.104 bhassi . Uddo macchagandhaṃ ghāyitvā vālukaṃ viyūhitvā macche disvā nīharitvā ‘‘ atthi nu kho etesaṃ sāmiko ’’ ti tikkhattuṃ ghosetvā sāmikaṃ apassanto valliyaṃ ḍaṃsitvā attano vasanagumbe ṭhapetvā ‘‘ velāyameva khādissāmī ’’ ti attano sīlaṃ āvajjento nipajji . Siṅgālopi gocaraṃ pariyesanto ekassa khettagopakassa kuṭiyaṃ dve maṃsasūlāni ekaṃ godhaṃ ekañca dadhivārakaṃ disvā ‘‘ atthi nu kho etesaṃ sāmiko ’’ ti tikkhattuṃV0.101 ghosetvā sāmikaṃ adisvā dadhivārakassa uggahaṇarajjukaṃ gīvāyaṃ pavesetvā maṃsasūle ca godhañca mukhena ḍaṃsitvā attano vasanagumbe ṭhapetvā ‘‘ velāyameva khādissāmī ’’ ti attano sīlaṃ āvajjento nipajji . Makkaṭopi vanasaṇḍaṃ pavisitvā ambapiṇḍaṃ āharitvā attano vasanagumbe ṭhapetvā ‘‘ velāyameva khādissāmī ’’ ti attano sīlaṃ āvajjento nipajji . Tiṇṇampi ‘‘ aho idha nūna yācako āgaccheyyā ’’ ti cittaṃ uppajji . Tena vuttaṃ –

130. ‘‘ Te me sādhūti vatvāna , yathāsatti yathābalaṃ ; Dānāni paṭiyādetvā , dakkhiṇeyyaṃ gavesisun ’’ ti . Bodhisatto pana ‘‘ velāyameva nikkhamitvā dabbāditiṇāni khādissāmī ’’ ti attano vasanagumbeyeva nisinno cintesi – ‘‘ mama santikaṃ āgatānaṃ yācakānaṃ tiṇāni khādituṃ na sakkā , tilataṇḍulādayopi mayhaṃM0.106 natthi , sace me santikaṃ yācako āgamissati , ahaṃ tiṇena yāpemi , attano sarīramaṃsaṃ dassāmī ’’ ti . Tenāha bhagavā –

131.

‘‘ Ahaṃ nisajja cintesiṃ , dānaṃ dakkhiṇanucchavaṃ ;

Yadihaṃ labhe dakkhiṇeyyaṃ , kiṃ me dānaṃ bhavissati .

132.

‘‘ Na me atthi tilā muggā , māsā vā taṇḍulā ghataṃ ;

Ahaṃ tiṇena yāpemi , na sakkā tiṇa dātave .

133.

‘‘ Yadi koci eti dakkhiṇeyyo , bhikkhāya mama santike ; Dajjāhaṃ sakamattānaṃ , na so tuccho gamissatī ’’ ti . TatthaP0.105 dānaṃ dakkhiṇanucchavan ti dakkhiṇābhāvena anucchavikaṃ dānaṃ dakkhiṇeyyassa dātabbaṃ deyyadhammaṃ cintesiṃ . Yadihaṃ labheti yadi ahaṃ kiñci dakkhiṇeyyaṃ ajja labheyyaṃ . Kiṃ me dānaṃ bhavissatīti kiṃ mama dātabbaṃ bhavissati . Na sakkā tiṇa dātaveti yadi dakkhiṇeyyassa dātuṃ tilamuggādikaṃ mayhaṃ natthi , yaṃ pana mama āhārabhūtaṃ , taṃ na sakkā tiṇaṃ dakkhiṇeyyassa dātuṃ .

Dajjāhaṃ sakamattānan ti kiṃ vā mayhaṃ etāya deyyadhammacintāya , nanu idameva mayhaṃ anavajjaṃ aparādhīnatāya sulabhaṃ paresañca paribhogārahaṃ sarīraṃ sace koci dakkhiṇeyyoV0.102 mama santikaṃ āgacchati , tayidaṃ sakamattānaṃ tassa dajjāmahaṃ . Evaṃ sante na so tuccho mama santikaṃ āgato arittahattho hutvā gamissatīti . Evaṃ mahāpurisassa yathābhūtasabhāvaṃ parivitakkentassa parivitakkānubhāvena sakkassa paṇḍukambalasilāsanaṃ uṇhākāraṃ dassesi . So āvajjento imaṃ kāraṇaṃ disvā ‘‘ sasarājaṃ vīmaṃsissāmī ’’ ti paṭhamaṃ uddassa vasanaṭṭhānaṃ gantvā brāhmaṇavesena aṭṭhāsi . Tena ‘‘ kimatthaṃ , brāhmaṇa , ṭhitosī ’’ ti ca vutte sace kañci āhāraṃ labheyyaṃ , uposathiko hutvā samaṇadhammaṃ kareyyanti . So ‘‘ sādhūti te āhāraṃ dassāmī ’’ ti āha . Tena vuttaṃ – ‘‘ Satta me rohitā macchā , udakā thalamubbhatā ; Idaṃ brāhmaṇa me atthi , etaṃ bhutvā vane vasā ’’ ti .( jā .1.4.61); BrāhmaṇoM0.107 ‘‘ pageva tāva hotu , pacchā jānissāmī ’’ ti tatheva siṅgālassa makkaṭassa ca santikaṃ gantvā tehipi attano vijjamānehi deyyadhammehi nimantito ‘‘ pageva tāva hotu , pacchā jānissāmī ’’ ti āha . Tena vuttaṃ – ‘‘ Dussa me khettapālassa , rattibhattaṃ apābhataṃ ; Maṃsasūlā ca dve godhā , ekañca dadhivārakaṃ ; Idaṃ brāhmaṇa me atthi , etaṃ bhutvā vane vasā ’’ ti . ‘‘ Ambapakkaṃ dakaṃ sītaṃ , sītacchāyā manoramā ; Idaṃ brāhmaṇa me atthi , etaṃ bhutvā vane vasā ’’ ti .( jā .1.4.62-63); Tattha dussāti amussa . Rattibhattaṃ apābhatan ti rattibhojanato apanītaṃ . Maṃsasūlā ca dve godhāti aṅgārapakkāniP0.106 dve maṃsasūlāni ekā ca godhā . Dadhivārakan ti dadhivārako .

134. Atha brāhmaṇo sasapaṇḍitassa santikaṃ gato . Tenāpi ‘‘ kimatthamāgatosī ’’ ti vutte tathevāha . Tena vuttaṃ ‘‘ mama saṅkappamaññāyā ’’ tiādi .

TatthaV0.103 mama saṅkappamaññāyāti pubbe vuttappakāraṃ parivitakkaṃ jānitvā . Brāhmaṇavaṇṇināti brāhmaṇarūpavatā attabhāvena .

Āsayan ti vasanagumbaṃ .

140. Yadā mahākaṭṭhapuñjo , āditto dhamadhamāyatīti yadā pana so dārurāsi samantato āditto vāyuvegasamuddhaṭānaṃ jālasikhānaṃ vasena ‘‘ dhamadhamā ’’ ti evaṃ karoti .

Taduppatitvā patati , majjhe jālasikhantareti tadā tasmiṃ kāle ‘‘ mama sarīrassa jhāpanasamattho ayaṃ aṅgārarāsī ’’ ti cintetvā uppatitvā ullaṅghitvā jālasikhānaṃP0.107 abbhantarabhūte tassa aṅgārarāsissa majjhe padumapuñje rājahaṃso viya pamuditacitto sakalasarīraṃ dānamukhe datvā patati .

143.

‘‘ Chaviṃ cammaṃ maṃsaṃ nhāruṃ , aṭṭhiṃ hadayabandhanaṃ ;

Kevalaṃ sakalaṃ kāyaṃ , brāhmaṇassa adāsahan ’’ ti . Tattha hadayabandhanan ti hadayamaṃsapesi . Tañhi hadayavatthuṃ bandhitvā viya ṭhitattā ‘‘ hadayabandhanan ’’ ti vuttaṃ . Atha vā hadayabandhanan ti hadayañca bandhanañca , hadayamaṃsañcevaM0.109 taṃ bandhitvā viya ṭhitayakanamaṃsañcāti attho . Kevalaṃ sakalaṃ kāyan ti anavasesaṃ sabbaṃ sarīraṃ . Evaṃ tasmiṃ aggimhi attano sarīre lomakūpamattampi uṇhaṃ kātuṃ asakkonto bodhisattopi himagabbhaṃ paviṭṭho viya hutvā brāhmaṇarūpadharaṃ sakkaṃ evamāha – ‘‘ brāhmaṇa , tayā kato aggi atisītalo , kiṃ nāmetan ’’ ti ? Paṇḍita , nāhaṃ brāhmaṇo , sakkohamasmi , tava vīmaṃsanatthaṃ āgato evamakāsinti . ‘‘ Sakka , tvaṃ tāva tiṭṭhatu , sakalopi ce loko maṃ dānena vīmaṃseyya , neva me adātukāmataṃ kathañcipi uppādeyya passetha nan ’’ ti bodhisatto sīhanādaṃ nadi . Atha naṃ sakko ‘‘ sasapaṇḍita , tava guṇā sakalakappampi pākaṭā hontū ’’ ti pabbataṃ pīḷetvā pabbatarasaṃ ādāya candamaṇḍale sasalakkhaṇaṃ ālikhitvā bodhisattaṃ tasmiṃP0.108 vanasaṇḍe tattheva vanagumbe taruṇadabbatiṇapīṭhe nipajjāpetvā attano devalokameva gato . Tepi cattāro paṇḍitā samaggā sammodamānā niccasīlaṃ uposathasīlañca pūretvā yathārahaṃ puññāni katvā yathākammaṃ gatā . Tadā uddo āyasmā ānando ahosi , siṅgālo mahāmoggallāno , makkaṭo sāriputto , sasapaṇḍito pana lokanātho . Tassa idhāpi sīlādipāramiyo heṭṭhā vuttanayeneva yathārahaṃ niddhāretabbā . Tathā satipi tiracchānupapattiyaṃ kusalādidhamme kusalādito yathābhūtāvabodho , tesu aṇumattampi vajjaṃ bhayato disvāV0.105 suṭṭhu akusalato oramaṇaṃ , sammadeva ca kusaladhammesu attano patiṭṭhāpanaṃ , paresañca ‘‘ ime nāma pāpadhammā te evaṃ gahitā evaṃ parāmaṭṭhā evaṃgatikā bhavanti evaṃabhisamparāyā ’’ ti ādīnavaṃ dassetvā tato viramaṇe niyojanaṃ , idaṃ dānaṃ nāma , idaṃ sīlaṃ nāma , idaṃ uposathakammaṃ nāma , ettha patiṭṭhitānaṃ devamanussasampattiyo hatthagatā evātiādinā puññakammesu ānisaṃsaṃ dassetvā patiṭṭhāpanaṃ , attano sarīrajīvitanirapekkhaṃ , paresaṃ sattānaṃ anuggaṇhanaṃ , uḷāro ca dānajjhāsayoti evamādayo idha bodhisattassa guṇānubhāvā vibhāvetabbā . Tenetaṃ vuccati – ‘‘ evaṃ acchariyā hete … pe … dhammassa anudhammato ’’ ti . Sasapaṇḍitacariyāvaṇṇanā niṭṭhitā .

IdāniM0.110 ‘‘ akittibrāhmaṇo ’’ tiādinā yathāvutte dasapi cariyāvisese udānetvā nigameti .

Tattha ahameva tadā āsiṃ , yo te dānavare adāti yo tāni uttamadānāni adāsi , so akittibrāhaṇādiko ahameva tadā tasmiṃ kāle ahosiṃ , na aññoti . Iti tesu attabhāvesu satipi sīlādipāramīnaṃ yathārahaṃ pūritabhāve attano pana tadā dānajjhāsayassa ativiya uḷārabhāvaṃ sandhāya dānapāramivaseneva desanaṃ āropesi .

Ete dānaparikkhārā , ete dānassa pāramīti ye imeP0.109 akittijātakā dīsu ( jā .1.13.83 ādayo ) anekākāravokārā mayā pavattitā deyyadhammapariccāgā mama sarīrāvayavaputtadārapariccāgā paramakoṭikā , kiñcāpi te karuṇūpāyakosallapariggahitattā sabbaññutaññāṇameva uddissa pavattitattā dānassa paramukkaṃsagamanena dānapāramī eva , tathāpi mama dānassa paramatthapāramibhūtassa parikkharaṇatosantānassa paribhāvanāvasena abhisaṅkharaṇato ete dānaparikkhārā nāma .

Yassa panete parikkhārā , taṃ dassetuṃ ‘‘ jīvitaṃ yācake datvā , imaṃ pārami pūrayin ’’ ti vuttaṃ .

Ettha hi ṭhapetvā sasapaṇḍitacariyaṃ sesāsu navasu cariyāsu yathārahaṃ dānapāramidānaupapāramiyo veditabbā , sasapaṇḍitacariye ( cariyā .1.125 ādayo ) pana dānaparamatthapāramī .

Tena vuttaṃ – ‘‘ Bhikkhāya upagataṃ disvā , sakattānaṃ pariccajiṃ ; Dānena me samo natthi , esā me dānapāramī ’’ ti .( cariyā .1. tassuddāna ); Kiñcāpi hi mahāpurisassa yathāvutte akittibrāhmaṇādikāle aññasmiñca mahājanakamahāsutasomādikāleV0.106 dānapāramiyā pūritattabhāvānaṃ parimāṇaṃ nāma natthi , tathāpi ekanteneva sasapaṇḍitakāle dānapāramiyā paramatthapāramibhāvo vibhāvetabboti .

Paramatthadīpaniyā cariyāpiṭakasaṃvaṇṇanāya Dasavidhacariyāsaṅgahassa visesato Dānapāramivibhāvanassa Paṭhamavaggassa atthavaṇṇanā niṭṭhitā .

2. Hatthināgavaggo

1. Mātuposakacariyāvaṇṇanā