11. Kaṇhadīpāyanacariyāvaṇṇanā
92. Ekādasame
M0.233P0.241 kaṇhadīpāyano isīti evaṃnāmako tāpaso .
Bodhisatto hi tadā dīpāyano nāma attano sahāyaṃ maṇḍabyatāpasaṃ sūle uttāsitaṃ upasaṅkamitvā tassa sīlaguṇena taṃ avijahanto tiyāmarattiṃ sūlaṃ nissāya ṭhito tassa sarīrato paggharitvā patitapatitehi lohitabindūhi sukkhehi kāḷavaṇṇasarīratāya ‘‘ kaṇhadīpāyano ’’ ti pākaṭo ahosi .
Paropaññāsavassānīti sādhikāni paññāsavassāni , accantasaṃyoge upayogavacanaṃ .
Anabhirato cariṃV0.219 ahan ti pantasenāsanesu ceva adhikusaladhammesu ca anabhirativāsaṃ vasanto ahaṃ brahmacariyaṃ acariṃ .
Pabbajitvā sattāhameva hi tadā mahāsatto abhirato brahmacariyaṃ cari .
Tato paraṃ anabhirativāsaṃ vasi .
Kasmā pana mahāpuriso anekasatasahassesu attabhāvesu nekkhammajjhāsayo brahmacariyavāsaṃ abhiramitvā idha taṃ nābhirami ?
Puthujjanabhāvassa cañcalabhāvato .
Kasmā ca puna na agāraṃ ajjhāvasīti ?
Paṭhamaṃ nekkhammajjhāsayena kāmesu dosaṃ disvā pabbaji .
Athassa ayonisomanasikārena anabhirati uppajji .
So taṃ vinodetumasakkontopi kammañca phalañca saddahitvā tāva mahantaṃ vibhavaṃ pahāya agārasmā nikkhamanto yaṃ pajahi , puna tadatthameva nivatto ,‘‘ eḷamūgo capalo vatāyaṃ kaṇhadīpāyano ’’ ti imaṃ apavādaṃ jigucchanto attano hirottappabhedabhayena .
Api ca pabbajjāpuññaṃ nāmetaṃ viññūhi buddhādīhi pasatthaṃ , tehi ca anuṭṭhitaṃ , tasmāpi sahāpi dukkhena sahāpi domanassena assumukho rodamānopi brahmacariyavāsaṃ vasi , na taṃ vissajjesi .
Vuttañcetaṃ –
‘‘ Saddhāya nikkhamma puna nivatto , so eḷamūgo capalo vatāyaṃ ;
Etassa vādassa jigucchamāno , akāmako carāmi brahmacariyaṃ ;
ViññuppasatthañcaP0.242 satañca ṭhānaṃ , evampahaṃ puññakaro bhavāmī ’’ ti .( jā .1.10.66); 93. Na
M0.234 koci etaṃ jānātīti etaṃ mama anabhiratimanaṃ brahmacariyavāse abhirativirahitacittaṃ koci manussabhūto na jānāti .
Kasmā ?
Ahañhi kassaci nācikkhiṃ mama mānase citte arati carati pavattatīti kassacipi na kathesiṃ , tasmā na koci manussabhūto etaṃ jānātīti .‘‘ Tamahaṃ
V0.222 upaṭṭhahitvāna , ārogyamanupāpayiṃ ;
Āpucchitvāna āgañchiṃ , yaṃ mayhaṃ sakamassaman ’’ ti .Tattha āpucchitvānāti mayhaṃ sahāyaṃ maṇḍabyatāpasaṃ āpucchitvā .
Yaṃ mayhaṃ sakamassaman ti yaṃ taṃ mayhaṃ gihisahāyena maṇḍabyabrāhmaṇena kāritaṃ sakaṃ mama santakaṃ assamapadaṃ paṇṇasālā , taṃ upāgañchiṃ .
96. Taṃ pana paṇṇasālaṃ pavisantaṃ disvā sahāyassa ārocesuṃ .
So sutvāva tuṭṭhacitto saputtadāro bahugandhamālaphāṇitādīni ādāya paṇṇasālaṃ
M0.237 gantvā dīpāyanaṃ vanditvā pāde dhovitvā pānakaṃ pāyetvā āṇimaṇḍabyassa pavattiṃ suṇanto nisīdi .
Athassa putto yaññadattakumāro nāma caṅkamanakoṭiyaṃ geṇḍukena kīḷi .
Tattha cekasmiṃ vammike āsiviso vasati .
Kumārena bhūmiyaṃ pahatageṇḍuko gantvā vammikabile āsivisassa matthake pati .
Kumāro ajānanto bile hatthaṃ pavesesi .
Atha naṃ kuddho āsiviso hatthe ḍaṃsi .
So visavegena mucchito tattheva pati .
Athassa mātāpitaro sappena daṭṭhabhāvaṃ ñatvā kumāraṃ ukkhipitvā tāpasassa pādamūle nipajjāpetvā ‘‘ bhante , osadhena vā mantena vā puttakaṃ no nīrogaṃ karothā ’’ ti āhaṃsu .
So ‘‘ ahaṃ osadhaṃ na jānāmi , nāhaṃ vejjakammaṃ karissāmi , pabbajitomhī ’’ ti .
‘‘ Tena hi , bhante , imasmiṃ kumārake mettaṃ katvā saccakiriyaṃ karothā ’’ ti .
Tāpaso ‘‘ sādhu saccakiriyaṃ karissāmī ’’ ti vatvā yaññadattassa sīse hatthaṃ ṭhapetvā saccakiriyaṃP0.246 akāsi .
Tena vuttaṃ ‘‘ sahāyo brāhmaṇo mayhan ’’ tiādi .
Tattha āgañchuṃ pāhunāgatan ti atithiabhigamanaṃ abhigamiṃsu . 97. Vaṭṭamanukkhipan ti khipanavaṭṭasaṇṭhānatāya ‘‘ vaṭṭan ’’ ti laddhanāmaṃ geṇḍukaṃ anukkhipanto , geṇḍukakīḷaṃ kīḷantoti attho .
Āsivisamakopayīti bhūmiyaṃ paṭihato hutvā vammikabilagatena geṇḍukena tattha ṭhitaṃ kaṇhasappaṃ sīse paharitvā rosesi .
98. Vaṭṭagataṃ maggaṃ , anvesantoti tena vaṭṭena gataṃ maggaṃ gavesanto .
Āsivisassa hatthena , uttamaṅgaṃ parāmasīti vammikabilaṃ pavesitena attano hatthena āsīvisassa sīsaṃ phusi .
99. Visabalassitoti
V0.223 visabalanissito attano visavegaṃ nissāya uppajjanakasappo .Aḍaṃsi dārakaṃ khaṇeti tasmiṃ parāmasitakkhaṇe eva taṃ brāhmaṇakumāraṃ ḍaṃsi .
100. Sahadaṭṭhoti ḍaṃsena saheva , daṭṭhasamakālameva .
Āsivisenāti ghoravisena .
Tenāti tena dārakassa visavegena mucchitassa
M0.238 bhūmiyaṃ patanena ahaṃ dukkhito ahosiṃ .
Mama vāhasi taṃ dukkhan ti taṃ dārakassa mātāpitūnañca dukkhaṃ mama vāhasi , mayhaṃ sarīre viya mama karuṇāya vāhesi . 101. Tyāhan ti te tassa dārakassa mātāpitaro ahaṃ ‘‘ mā socatha , mā paridevathā ’’ tiādinā nayena samassāsetvā .
Sokasalliteti sokasallavante .
Aggan ti seṭṭhaṃ tato eva varaṃ uttamaṃ saccakiriyaṃ akāsiṃ .
102. Idāni taṃ saccakiriyaṃ sarūpena dassetuṃ ‘‘ sattāhamevā ’’ ti gāthamāha .
Tattha sattāhamevāti pabbajitadivasato paṭṭhāya satta ahāni eva .
Pasannacittoti kammaphalasaddhāya pasannamānaso .
Puññatthikoti puññena atthiko , dhammacchandayutto .
Athāparaṃ yaṃ caritan ti atha tasmā sattāhā uttari yaṃ mama brahmacariyacaraṇaṃ .
103. Akāmakovāhīti pabbajjaṃ anicchanto eva .
Etena saccena suvatthi hotūti sace atirekapaññāsavassāni anabhirativāsaṃ vasantena mayā kassaci ajānāpitabhāvo sacco , etena saccena yaññadattakumārassa sotthi hotu , jīvitaṃ paṭilabhatūti .
Evaṃ
P0.247 pana mahāsattena saccakiriyāya katāya yaññadattassa sarīrato visaṃ bhassitvā pathaviṃ pāvisi .
Kumāro akkhīni ummīletvā mātāpitaro oloketvā ‘‘ amma , tātā ’’ ti vatvā vuṭṭhāsi .
Tena vuttaṃ –‘‘ Saha sacce kate mayhaṃ , visavegena vedhito ;
Abujjhitvāna vuṭṭhāsi , arogo cāsi māṇavo ’’ ti .
Tassattho – mama saccakaraṇena saha samānakālameva tato pubbe visavegena vedhito kampito
V0.224 visaññibhāvena abujjhitvā ṭhito vigatavisattā paṭiladdhasañño sahasā vuṭṭhāsi .So māṇavo kumāro visavegābhāvena arogo ca ahosīti .
Idāni satthā tassā attano saccakiriyāya paramatthapāramibhāvaṃ dassento ‘‘ saccena me samo natthi , esā me saccapāramī ’’ ti āha .
Taṃ uttānatthameva
M0.239 .Jātakaṭṭhakathāyaṃ ( jā . aṭṭha .4.10.62) pana ‘‘ mahāsattassa saccakiriyāya kumārassa thanappadesato uddhaṃ visaṃ bhassitvā vigataṃ .
Dārakassa pitu saccakiriyāya kaṭito uddhaṃ , mātu saccakiriyāya avasiṭṭhasarīrato visaṃ bhassitvā vigatan ’’ ti āgataṃ .
Tathā hi vuttaṃ –
‘‘ Yasmā dānaṃ nābhinandiṃ kadāci , disvānahaṃ atithiṃ vāsakāle ;
Na cāpi me appiyataṃ aveduṃ , bahussutā samaṇabrāhmaṇā ca ;
Akāmako vāpi ahaṃ dadāmi , etena saccena suvatthi hotu ;
Hataṃ visaṃ jīvatu yaññadatto .
‘‘ Āsīviso tāta pahūtatejo , yo taṃ adaṃsī patarā udicca ;
Tasmiñca me appiyatāya ajja , pitari ca te natthi koci viseso ;
Etena saccena suvatthi hotu , hataṃ visaṃ jīvatu yaññadatto ’’ ti .
Tattha vāsakāleti vasanatthāya gehaṃ āgatakāle .
Na cāpi
P0.248 me appiyataṃ avedun ti bahussutāpi samaṇabrāhmaṇā ayaṃ neva dānaṃ abhinandati , na amheti imaṃ mama appiyabhāvaṃ neva jāniṃsu .
Ahañhi te piyacakkhūhiyeva olokemīti dīpeti .
Etena saccenāti sace ahaṃ dadamānopi vipākaṃ asaddahitvā attano anicchāya demi , anicchabhāvañca me pare na jānanti , etena saccena suvatthi hotūti attho .
Itaragāthāya , tātāti puttaṃ ālapati .
Pahūtatejoti balavaviso .
Patarāti padarā , ayameva vā pāṭho .
Udiccāti uddhaṃ gantvā , vammikabilato uṭṭhahitvāti attho .
Idaṃ vuttaṃ hoti – tāta yaññadatta , tasmiñca āsivise tava ca pitari appiyabhāvena mayhaṃ koci viseso natthi , tañca pana appiyabhāvaṃ ṭhapetvā ajja mayā na koci jānāpitapubbo , sace etaṃ saccaṃ , etena saccena suvatthi hotūti .
EvaṃM0.240 bodhisatto kumāre aroge jāte tassa pitaraṃ ‘‘ dānaṃ dadantena nāma kammañca phalañcaV0.225 saddahitvā dātabban ’’ ti kammaphalasaddhāya nivesetvā sayaṃ anabhiratiṃ vinodetvā jhānābhiññāyo uppādetvā āyupariyosāne brahmalokaparāyano ahosi .
Tadā maṇḍabyo ānandatthero ahosi , tassa bhariyā visākhā , putto rāhulatthero , āṇimaṇḍabyo sāriputtatthero , kaṇhadīpāyano lokanātho .
Tassa idha pāḷiyā āruḷhā saccapāramī , sesā ca pāramiyo heṭṭhā vuttanayeneva niddhāretabbā .
Tathā anavasesamahābhogapariccāgādayo guṇānubhāvā vibhāvetabbāti .
Kaṇhadīpāyanacariyāvaṇṇanā niṭṭhitā .