13. Suvaṇṇasāmacariyāvaṇṇanā
111. Terasame
P0.258 sāmo yadā vane āsin ti himavantasmiṃ migasammatāya nāma nadiyā tīre mahati araññe sāmo nāma tāpasakumāro yadā ahosi .
Sakkena abhinimmitoti sakkassa devānamindassa upadesasampattiyā jātattā sakkena nibbattito janito .Tatrāyaṃ anupubbikathā – atīte bārāṇasito avidūre nadiyā tīre eko nesādagāmo ahosi .
Tattha jeṭṭhanesādassa putto jāto .
Tassa ‘‘ dukūlo ’’ ti nāmamakaṃsu .
Tassā eva nadiyā paratīrepi eko nesādagāmo ahosi .
Tattha jeṭṭhanesādassa dhītā jātā .
Tassā ‘‘ pārikā ’’ ti nāmamakaṃsu .
Te ubhopi brahmalokato āgatā suddhasattā .
Tesaṃ vayappattānaṃ anicchamānānaṃyeva āvāhavivāhaṃ
V0.234 kariṃsu .
Te ubhopi kilesasamuddaṃ anotaritvā brahmāno viya ekato vasiṃsu .
Na ca kiñci nesādakammaṃ karonti .
Atha dukūlaṃ mātāpitaro ‘‘ tāta , tvaṃ nesādakammaṃ na karosi , neva gharāvāsaṃ icchasi , kiṃ nāma karissasī ’’ ti āhaṃsu .
So ‘‘ tumhesu anujānantesu pabbajissāmī ’’ ti āha .
‘‘ Tena hi pabbajāhī ’’ ti .
Dvepi janā himavantaṃ pavisitvā yasmiṃ ṭhāne migasammatā nāma nadī himavantato otaritvā gaṅgaṃ pattā , taṃ ṭhānaṃ gantvā gaṅgaṃ pahāya migasammatābhimukhā abhiruhiṃsu .
TadāM0.250 sakkassa bhavanaṃ uṇhākāraṃ dassesi .
Sakko taṃ kāraṇaṃ ñatvā vissakammunā tasmiṃ ṭhāne assamaṃ māpesi .
Te tattha gantvā pabbajitvā sakkadattiye assame kāmāvacaramettaṃ bhāvetvā paṭivasiṃsu .
Sakkopi tesaṃ upaṭṭhānaṃ āgacchati .
So ekadivasaṃ ‘‘ tesaṃ cakkhū parihāyissantī ’’ ti ñatvā upasaṅkamitvā ‘‘ bhante , vo cakkhūnaṃ antarāyo paññāyati , paṭijagganakaṃ puttaṃ laddhuṃ vaṭṭati , jānāmi tumhākaṃ suddhacittataṃ , tasmā pārikāya utunikāle nābhiṃ hatthena parāmaseyyāthaP0.259 , evaṃ vo putto jāyissati , so vo upaṭṭhahissatī ’’ ti vatvā pakkāmi .
Dukūlapaṇḍito taṃ kāraṇaṃ pārikāya ācikkhitvā tassā utunikāle nābhiṃ parāmasi .
Tadā bodhisatto devalokā cavitvā tassā kucchimhi paṭisandhiṃ gaṇhi , sā dasamāsaccayena suvaṇṇavaṇṇaṃ puttaṃ vijāyi .
Tenevassa ‘‘ suvaṇṇasāmo ’’ ti nāmaṃ kariṃsu .
Taṃ aparabhāge vaḍḍhitvā soḷasavassuddesikampi mātāpitaro rakkhantā assame nisīdāpetvā sayameva vanamūlaphalāphalatthāya gacchanti .
Athekadivasaṃ vane phalāphalaṃ ādāya nivattitvā assamapadato avidūre meghe uṭṭhite rukkhamūlaṃ pavisitvā vammikamatthake ṭhitānaṃ sarīrato sedagandhamissake udake tasmiṃ vammikabile ṭhitassa āsivisassa nāsāpuṭaṃ paviṭṭhe āsiviso kujjhitvā nāsāvātena pahari .
Dve andhā hutvā paridevamānā viraviṃsu .
Atha mahāsatto ‘‘ mama mātāpitaro aticirāyanti , kā nu kho tesaṃ pavattī ’’ ti paṭimaggaṃ gantvā saddamakāsi .
Te tassa saddaṃ sañjānitvā paṭisaddaṃ katvā puttasinehena ‘‘ tāta sāma , idha paripantho atthi , mā āgamī ’’ ti vatvā saddānusārena sayameva samāgamiṃsu .
So ‘‘ kena vo kāraṇena cakkhūni vinaṭṭhānī ’’ ti pucchitvā ‘‘ tāta , mayaṃ na jānāma , deve vassante rukkhamūle vammikamatthake ṭhitā , atha na passāmā ’’ ti vuttamatte eva aññāsi ‘‘ tattha āsivisena bhavitabbaṃ , tena kuddhena nāsāvāto vissaṭṭho bhavissatī ’’ ti .
AthaV0.235 ‘‘ mā cintayittha , ahaṃ vo paṭijaggissāmī ’’ ti mātāpitaro assamaṃ netvā tesaṃ rattiṭṭhānadivāṭṭhānādisañcaraṇaṭṭhāne rajjuke bandhi .
Tato paṭṭhāya te assame ṭhapetvā vanamūlaphalāphalāni āharati , pātova vasanaṭṭhānaṃ sammajjati , pānīyaṃ āharati , paribhojanīyaṃ upaṭṭhāpeti , dantakaṭṭhamukhodakāniM0.251 datvā madhuraphalāphalaṃ deti .
Tehi mukhe vikkhālite sayaṃ paribhuñjitvā mātāpitaro vanditvā tesaṃ avidūreyeva acchati –
‘‘ kiṃ nu kho ime āṇāpentī ’’ ti .
Visesena ca mettaṃ bahulamakāsi , tenassa sattā appaṭikkūlā ahesuṃP0.260 .
Yathā cassa sattā , evaṃ sattānaṃ so bodhisatto appaṭikkūlo .
Evaṃ so divase divase phalāphalatthāya araññaṃ gacchantopi āgacchantopi migagaṇaparivuto eva ahosi .
Sīhabyagghādivipakkhasattāpi tena saddhiṃ ativiya vissatthā , mettānubhāvena panassa vasanaṭṭhāne aññamaññaṃ tiracchānagatā muducittataṃ paṭilabhiṃsu .
Iti so sabbattha mettānubhāvena abhīrū anutrāsī brahmā viya avero vihāsi .
Tena vuttaṃ ‘‘ pavane sīhabyagghe ca , mettāyamupanāmayin ’’ tiādi .Tattha mettāyamupanāmayin ti ma -kāro padasandhikaro , mettābhāvanāya kurūrakammante sīhabyagghepi phari , pageva sesasatteti adhippāyo .
Atha vā mettā ayati pavattati etenāti mettāyo , mettābhāvanā .
Taṃ mettāyaṃ upanāmayiṃ sattesu anodhiso upanesiṃ .
‘‘ Sīhabyagghehī ’’ tipi pāṭho .
Tassattho – na kevalamahameva , atha kho pavane sīhabyagghehi , yasmiṃ mahāvane tadā ahaṃ viharāmi , tattha sīhabyagghehi saddhiṃ ahaṃ sattesu mettaṃ upanāmesiṃ .
Sīhabyagghāpi hi tadā mamānubhāvena sattesu mettacittataṃ paṭilabhiṃsu , pageva itare sattāti dasseti .
Evaṃ
V0.88 brāhmaṇena dārakesu yācitesu mahāsatto ‘‘ cirassaṃ vata me yācako adhigato , ajjāhaṃ anavasesato dānapāramiṃ pūressāmī ’’ ti adhippāyena somanassajāto pasāritahatthe sahassatthavikaṃ ṭhapento viya brāhmaṇassa cittaṃ paritosento sakalañca taṃ pabbatakucchiṃ unnādento ‘‘ dadāmi tava mayhaṃ puttake , api ca maddidevī pana pātova phalāphalatthāya vanaṃ gantvā sāyaṃ āgamissati , tāya āgatāya te puttake dassetvā tvañca mūlaphalāphalaṃ khāditvā ekarattiṃ vasitvā vigataparissamo pātova gamissasī ’’ ti āha .
Brāhmaṇo ‘‘ kāmañcesa uḷārajjhāsayatāya puttake dadāti , mātā pana vacchagiddhā āgantvā dānassa antarāyampi kareyya , yaṃnūnāhaṃ imaṃ nippīḷetvā dārake gahetvā ajjeva gaccheyyan ’’ ti cintetvā ‘‘ puttā ce te mayhaṃ dinnā , kiṃ dāni mātaraṃ dassetvā pesitehi , dārake gahetvā ajjeva gamissāmī ’’ ti āha .
‘‘ Sace , tvaṃ brāhmaṇa , rājaputtiṃ mātaraṃ daṭṭhuṃ na icchasi , ime dārake gahetvā jetuttaranagaraṃ gaccha , tattha sañjayamahārājā dārake gahetvā mahantaṃ te dhanaṃ dassati , tena dāsadāsiyo gaṇhissasi , sukhañca jīvissasi , aññathā ime sukhumālā rājadārakā , kiṃ te veyyāvaccaṃ karissantī ’’ ti āha .
Brāhmaṇo ‘‘ evampi mayā na sakkā kātuṃ , rājadaṇḍato bhāyāmi , mayhameva gāmaṃ nessāmī ’’ ti āha .
Imaṃ tesaṃ kathāsallāpaṃ sutvā dārakā ‘‘ pitā no kho amhe brāhmaṇassa dātukāmo ’’ ti pakkamitvā pokkharaṇiṃ gantvā paduminigacche nilīyiṃsu .
Brāhmaṇo te adisvāva ‘‘ tvaṃM0.93 ‘ dārake dadāmī ’ ti vatvā te apakkamāpesi , eso te sādhubhāvo ’’ ti āha .
Atha mahāsatto sahasāva uṭṭhahitvā dārake gavesanto paduminigacche nilīne disvā ‘‘ etha , tātā , mā mayhaṃ dānapāramiyā antarāyaṃ akattha , mama dānajjhāsayaṃ matthakaṃ pāpetha , ayañca brāhmaṇo tumhe gahetvā tumhākaṃ ayyakassa sañjayamahārājassa santikaṃ gamissatiP0.92 , tāta jāli , tvaṃ bhujisso hotukāmo brāhmaṇassa nikkhasahassaṃ datvā bhujisso bhaveyyāsi , kaṇhājine tvaṃ dāsasataṃ dāsisataṃ hatthisataṃ assasataṃ usabhasataṃ nikkhasatanti sabbasataṃ datvā bhujissā bhaveyyāsī ’’ ti kumāre agghāpetvā samassāsetvā gahetvā assamapadaṃ gantvā kamaṇḍalunā udakaṃ gahetvā sabbaññutaññāṇassa paccayaṃ katvā brāhmaṇassa hatthe udakaṃ pātetvā ativiya pītisomanassajāto hutvā pathaviṃ unnādento piyaputtadānaṃ adāsi .
Idhāpi pubbe vuttanayeneva pathavikampādayo ahesuṃ .
Tena vuttaṃ – 112. Pasadamigavarāhehīti pasadamigehi ceva vanasūkarehi ca .
Parivāretvāti etehi attānaṃ parivāritaṃ katvā tasmiṃ araññe vasiṃ .
113. Idāni tadā attano mettābhāvanāya laddhaṃ ānisaṃsaṃ matthakappattiñcassa dassetuṃ ‘‘ na maṃ koci uttasatī ’’ ti osānagāthamāha .
Tassattho – sasabiḷārādiko bhīrukajātikopi koci satto maṃ na uttasati na ubbijjeti .
Ahampi kassaci sīhabyagghāditiracchānato yakkhādiamanussato luddalohitapāṇimanussatoti kutocipi na bhāyāmi .
Kasmā ?
Yasmā mettābalenupatthaddho cirakālaṃ bhāvitāya mettāpāramitāyānubhāvena upatthambhito tasmiṃ pavane mahāaraññe tadā ramāmi abhiramāmīti .
Sesaṃ suviññeyyameva .
Evaṃ
M0.252V0.236 pana mahāsatto sabbasatte mettāyanto mātāpitaro ca sādhukaṃ paṭijagganto ekadivasaṃ araññato madhuraphalāphalaṃ āharitvā assame ṭhapetvā mātāpitaro vanditvā ‘‘ pānīyaṃP0.261 ādāya āgamissāmī ’’ ti migagaṇaparivuto dve mige ekato katvā tesaṃ piṭṭhiyaṃ pānīyaghaṭaṃ ṭhapetvā hatthena gahetvā nadītitthaṃ agamāsi .
Tasmiṃ samaye bārāṇasiyaṃ pīḷiyakkho nāma rājā rajjaṃ kāresi .
So migamaṃsalobhena mātaraṃ rajjaṃ paṭicchāpetvā sannaddhapañcāvudho himavantaṃ pavisitvā mige vadhitvā maṃsaṃ khāditvā caranto migasammataṃ nadiṃ patvā anupubbena sāmassa pānīyagahaṇatitthaṃ patto .
Migapadavalañjaṃ disvā gacchanto taṃ tathā gacchantaṃ disvā ‘‘ mayā ettakaṃ kālaṃ evaṃ vicaranto manusso na diṭṭhapubbo , devo nu kho esa nāgo nu kho , sacāhaṃ upasaṅkamitvā pucchissāmi , sahasā pakkameyyāti .
Yaṃnūnāhaṃ etaṃ vijjhitvā dubbalaṃ katvā puccheyyan ’’ ti cintetvā mahāsattaṃ nhatvā vākacīraṃ nivāsetvā ajinacammaṃ ekaṃsaṃ karitvā pānīyaghaṭaṃ pūretvā ukkhipitvā vāmaṃsakūṭe ṭhapanakāle ‘‘ idāni taṃ vijjhituṃ samayo ’’ ti visapītena sarena dakkhiṇapasse vijjhi .
Saro vāmapassena nikkhami .
Tassa viddhabhāvaṃ ñatvā migagaṇo bhīto palāyi .
Sāmapaṇḍito pana viddhopi pānīyaghaṭaṃ yathā vā tathā vā anavasumbhetvā satiṃ paccupaṭṭhāpetvā saṇikaṃ otāretvā vālukaṃ byūhitvā ṭhapetvā disaṃ vavatthapetvā mātāpitūnaṃ vasanaṭṭhānadisābhāgena sīsaṃ katvā nipajjitvā mukhena lohitaṃ chaḍḍetvā ‘‘ mama koci verī nāma natthi , mamapi katthaci veraṃ nāma natthī ’’ ti vatvā imaṃ gāthamāha –
‘‘ Ko nu maṃ usunā vijjhi , pamattaṃ udahārakaṃ ;
Khattiyo brāhmaṇo vesso , ko maṃ viddhā nilīyatī ’’ ti .( jā .2.22.296);
TaṃP0.262 sutvā rājā ‘‘ ayaṃ mayā vijjhitvā pathaviyaṃ pātitopi neva maṃ akkosati na paribhāsati , mama hadayamaṃsaṃ sambāhanto viya piyavacanena samudācarati , gamissāmissa santikan ’’ ti cintetvā upasaṅkamitvā attānaṃ attanā ca viddhabhāvaṃ āvikatvā ‘‘ ko vā tvaṃ kassa vā putto ’’ ti mahāsattaṃ pucchi .
SoM0.253 ‘‘ sāmo nāmāhaṃ dukūlapaṇḍitassa nāma nesādaisino putto , kissa pana maṃ vijjhī ’’ ti āha .
So paṭhamaṃ ‘‘ migasaññāyā ’’ ti musāvādaṃ vatvā ‘‘ ahaṃ imaṃ niraparādhaṃ akāraṇenaV0.237 vijjhin ’’ ti anusocitvā yathābhūtaṃ āvikatvā tassa mātāpitūnaṃ vasanaṭṭhānaṃ pucchitvā tattha gantvā tesaṃ attānaṃ āvikatvā tehi katapaṭisanthāro ‘‘ sāmo mayā viddho ’’ ti vatvā te paridevante sokasamāpanne ‘‘ yaṃ sāmena kattabbaṃ paricārikakammaṃ , taṃ katvā ahaṃ vo upaṭṭhahissāmī ’’ ti samassāsetvā sāmassa santikaṃ ānesi .
Te tattha gantvā nānappakāraṃ paridevitvā tassa ure hatthaṃ ṭhapetvā ‘‘ puttassa me sarīre usumā vattateva , visavegena visaññitaṃ āpanno bhavissatīti nibbisabhāvatthāya saccakiriyaṃ karissāmā ’’ ti cintetvā –
‘‘ Yaṃ kiñcitthi kataṃ puññaṃ , mayhañceva pitucca te ;
Sabbena tena kusalena , visaṃ sāmassa haññatū ’’ ti .( jā .2.22.388)–
Mātarā ,
‘‘ Yaṃ kiñcitthi kataṃ puññaṃ , mayhañceva mātucca te ;
Sabbena tena kusalena , visaṃ sāmassa haññatū ’’ ti .( jā .2.22.396)–
Pitarā ,
‘‘ Pabbatyāhaṃ gandhamādane , cirarattanivāsinī ;
Na me piyataro koci , añño sāmena vijjati ;
Etena saccavajjena , visaṃ sāmassa haññatū ’’ ti .( jā .2.22.398)–
Devatāya ca saccakiriyāya katāya mahāsatto khippaṃ vuṭṭhāsi .
Padumapattapalāse udakabindu viya vinivaṭṭetvā ābādho vigato .
Viddhaṭṭhānaṃ arogaṃ pākatikameva ahosi .
Mātāpitūnaṃ cakkhūni uppajjiṃsu .
ItiP0.263 mahāsattassa arogatā , mātāpitūnañca cakkhupaṭilābho , aruṇuggamanaṃ , tesaṃ catunnampi assameyeva avaṭṭhānanti sabbaṃ ekakkhaṇeyeva ahosi .
AthaV0.238 mahāsatto raññā saddhiṃ paṭisanthāraṃ katvā ‘‘ dhammaṃ cara , mahārājā ’’ tiādinā ( jā .2.22.411-412) dhammaṃ desetvā uttarimpi ovaditvā pañca sīlāni adāsiM0.254 .
So tassa ovādaṃ sirasā paṭiggahetvā vanditvā bārāṇasiṃ gantvā dānādīni puññāni katvā saggaparāyano ahosi .
Bodhisattopi saddhiṃ mātāpitūhi abhiññāsamāpattiyo nibbattetvā āyupariyosāne brahmalokūpago ahosi .
Tadā rājā ānandatthero ahosi , devadhītā uppalavaṇṇā , sakko anuruddho , pitā mahākassapatthero , mātā bhaddakāpilānī , sāmapaṇḍito lokanātho .
Tassa heṭṭhā vuttanayeneva sesapāramiyo niddhāretabbā .
Tathā visapītena sallena dakkhiṇapassena pavisitvā vāmapassato vinivijjhanavasena viddhopi kiñci kāyavikāraṃ akatvā udakaghaṭassa bhūmiyaṃ nikkhipanaṃ , vadhake aññātepi ñāte viya cittavikārābhāvo , piyavacanena samudācāro , mātāpituupaṭṭhānapuññato mayhaṃ parihānīti anusocanamattaṃ , aroge jāte rañño kāruññaṃ mettañca upaṭṭhāpetvā dhammadesanā , ovādadānanti evamādayo guṇānubhāvā vibhāvetabbāti .Suvaṇṇasāmacariyāvaṇṇanā niṭṭhitā .