7. DutiyeM0.181V0.171 indapatthe puruttameti evaṃnāmake nagaravare . Kāmitoti mātāpituādīhi ‘‘ aho vata eko putto uppajjeyyā ’’ ti evaṃ cirakāle patthito . Dayitoti piyāyito . Somanassoti vissutoti ‘‘ somanasso ’’ ti evaṃ pakāsanāmo .

9. Tassa rañño patikaroti tena kururājena pati abhikkhaṇaṃ upakattabbabhāvena patikaro vallabho .

Kuhakatāpasoti asantaguṇasambhāvanalakkhaṇena kohaññenaP0.187 jīvitakappanako eko tāpaso , tassa rañño sakkātabbo ahosi . Ārāman ti phalārāmaṃ , yattha eḷālukalābukumbhaṇḍatipusādivalliphalāni ceva taṇḍuleyyakādisākañca ropīyati . Mālāvacchan ti jātiatimuttakādipupphagacchaṃ , tena pupphārāmaṃ dasseti . Ettha ca ārāmaṃ katvā tattha mālāvacchañca yathāvuttaphalavacchañca ropetvā tato laddhadhanaṃ saṃharitvā ṭhapento jīvatīti attho veditabbo . Tatrāyaṃ anupubbikathā – tadā mahārakkhito nāma tāpaso pañcasatatāpasaparivāro himavante vasitvā loṇambilasevanatthāya janapadacārikaṃ caranto indapatthanagaraṃ patvā rājuyyāne vasitvā sapariso piṇḍāyaM0.182 caranto rājadvāraṃ pāpuṇi . Rājā isigaṇaṃ disvā iriyāpathe pasanno alaṅkatamahātale nisīdāpetvā paṇītenāhārena parivisitvā ‘‘ bhante , imaṃ vassārattaṃ mama uyyāneyeva vasathā ’’ ti vatvā tehi saddhiṃ uyyānaṃ gantvā vasanaṭṭhānāni kāretvā pabbajitaparikkhāre datvā nikkhami . Tato paṭṭhāya sabbepi te rājanivesane bhuñjanti . RājāV0.172 pana aputtako putte pattheti , puttā nuppajjanti . Vassārattaccayena mahārakkhito ‘‘ himavantaṃ gamissāmā ’’ ti rājānaṃ āpucchitvā raññā katasakkārasammāno nikkhamitvā antarāmagge majjhanhikasamaye maggā okkamma ekassa sandacchāyassa rukkhassa heṭṭhā sapariso nisīdi . Tāpasā kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ – ‘‘ rājā aputtako , sādhu vatassa sace rājaputtaṃ labheyyā ’’ ti . Mahārakkhito taṃ kathaṃ sutvā ‘‘ bhavissati nu kho rañño putto , udāhu no ’’ ti upadhārento ‘‘ bhavissatī ’’ ti ñatvā ‘‘ mā tumhe cintayittha , ajja paccūsakāle ekoP0.188 devaputto cavitvā rañño aggamahesiyā kucchimhi nibbattissatī ’’ ti āha . Taṃ sutvā eko kūṭajaṭilo ‘‘ idāni rājakulūpako bhavissāmī ’’ ti cintetvā tāpasānaṃ gamanakāle gilānālayaṃ katvā nipajjitvā ‘‘ ehi gacchāmā ’’ ti vutte ‘‘ na sakkomī ’’ ti āha . Mahārakkhito tassa nipannakāraṇaṃ ñatvā ‘‘ yadā sakkosi , tadā āgaccheyyāsī ’’ ti isigaṇaṃ ādāya himavantameva gato . Kuhako nivattitvā vegena gantvā rājadvāre ṭhatvā ‘‘ mahārakkhitassa upaṭṭhākatāpaso āgato ’’ ti rañño ārocāpetvā raññā vegena pakkosāpito pāsādaṃ abhiruyha paññatte āsane nisīdi . Rājā taṃ vanditvā ekamantaṃ nisinno isīnaṃ ārogyaṃ pucchitvā ‘‘ bhante , atikhippaṃ nivattittha , kenatthena āgatatthā ’’ ti āha . Mahārāja , isigaṇo sukhanisinno ‘‘ sādhu vatassa sace rañño vaṃsānurakkhako putto uppajjeyyā ’’ ti kathaṃ samuṭṭhāpesi . Ahaṃ taṃ kathaṃ sutvā ‘‘ bhavissati nu kho rañño putto , udāhu no ’’ ti dibbacakkhunā olokento ‘‘ mahiddhiko devaputto cavitvā aggamahesiyā sudhammāya kucchimhi nibbattissatī ’’ ti disvā ‘‘ ajānantā gabbhaṃ nāseyyuṃ , ācikkhissāmiM0.183 tāva nan ’’ ti tumhākaṃ kathanatthāya āgato , kathitaṃ vo mayā , gacchāmahan ’’ ti . Rājā ‘‘ bhante , na sakkā gantun ’’ ti haṭṭhatuṭṭho pasannacitto kuhakatāpasaṃ uyyānaṃ netvā vasanaṭṭhānaṃ saṃvidahitvā adāsi . So tato paṭṭhāya rājakule bhuñjanto vasati ,‘‘ dibbacakkhuko ’’ tvevassa nāmaṃ ahosi . Tadā bodhisatto tāvatiṃsabhavanato cavitvā tattha paṭisandhiṃ gaṇhi , jātassa ca nāmaggahaṇadivase ‘‘ somanasso ’’ tiP0.189 nāmaṃ kariṃsu . So kumāraparihārena vaḍḍhati . Kuhakatāpasopi uyyānassa ekapasse nānappakāraṃ sūpeyyasākañca phalavalliādayo ca ropetvā paṇṇikānaṃ hatthe vikkiṇanto dhanaṃ saṃharati . Atha bodhisattassa sattavassikakāle rañño paccantoV0.173 kupito . So ‘‘ tāta , dibbacakkhutāpase mā pamajjā ’’ ti kumāraṃ paṭicchāpetvā paccantaṃ vūpasametuṃ gato .

14. Tamahaṃ gantvānupaṭṭhānan ti pitu vacanaṃ anatikkanto taṃ kūṭatāpasaṃ upaṭṭhānatthaṃ gantvā taṃ sākavatthusmiṃ udakaṃ āsiñcantaṃ disvā ‘‘ paṇṇiko ayan ’’ ti ca ñatvā kacci te , gahapati , kusalan ti , gahapati ,P0.191 te sarīrassa kacci kusalaṃ kusalameva , tathā hi sākavatthusmiṃ udakaṃ āsiñcasi . Kiṃ vā tava hiraññaṃ vā suvaṇṇaṃ vā āharīyatu , tathā hi paṇṇikavuttiṃ anutiṭṭhasīti idaṃ vacanaṃ abhāsiṃ .

15. TenaM0.185 so kupito āsīti tena mayā vuttagahapativādena so mānanissito mānaṃ allīno kuhako mayhaṃ kupito kuddho ahosi . Kuddho ca samāno ‘‘ ghātāpemi tuvaṃ ajja , raṭṭhā pabbājayāmi vā ’’ ti āha . Tattha tuvaṃ ajjāti , tvaṃ ajja , idāniyeva rañño āgatakāleti attho .

16. Nisedhayitvā paccantan ti paccantaṃ vūpasametvā nagaraṃ apaviṭṭho taṅkhaṇaññeva uyyānaṃ gantvā kuhakaṃ kuhakatāpasaṃ kacci te , bhante , khamanīyaṃ , sammāno te pavattitoti kumārena te sammāno pavattito ahosi .

17. Kumāro yathā nāsiyoti yathā kumāro nāsiyo nāsetabbo ghātāpetabbo , tathā so pāpo tassa rañño ācikkhi .

Āṇāpesīti mayhaṃ sāmike imasmiṃ dibbacakkhutāpase sati kiṃ mama na nipphajjati , tasmā puttena me attho natthi , tatopi ayameva seyyoti cintetvā āṇāpesi .

19. Tatthāti tassa rañño āṇāyaṃ , tasmiṃ vā tāpasassa paribhave . Kāraṇikāti ghātakā , coraghātakāti attho . Caṇḍāti kurūrā . Luddāti sudāruṇā . Akāruṇāti tasseva vevacanaṃ kataṃ . ‘‘ Akaruṇā ’’ tipi pāḷi , nikkaruṇāti attho . Mātu aṅke nisinnassāti mama mātu sudhammāya deviyā ucchaṅge nisinnassa . ‘‘ Nisinnassā ’’ ti anādare sāmivacanaṃ . Ākaḍḍhitvā nayanti man ti mātarā alaṅkaritvā attano aṅkeM0.186 nisīdāpitaṃP0.192 maṃ rājāṇāya te coraghātakā goṇaṃ viya rajjuyā ākaḍḍhitvā āghātanaṃ nayanti . Kumāre pana nīyamāne dāsigaṇaparivutā saddhiṃ orodhehi sudhammā devī nāgarāpi ‘‘ mayaṃ niraparādhaṃ kumāraṃ māretuṃ na dassāmā ’’ ti tena saddhiṃyeva agamaṃsu .

20. Bandhataṃ gāḷhabandhanan ti gāḷhabandhanaṃ bandhantānaṃ tesaṃ kāraṇikapurisānaṃ .

Rājakiriyāni atthi meti mayā rañño vattabbāni rājakiccāni atthi . Tasmā rañño dassetha maṃ khippan ti tesaṃ ahaṃ evaṃ vacanaṃ avacaṃ .

21. Rañño dassayiṃsu , pāpassa pāpasevinoti attanā pāpasīlassa lāmakācārassa kūṭatāpasassa sevanato pāpasevino rañño maṃ dassayiṃsu . Disvāna taṃ saññāpesin ti taṃ mama pitaraṃ kururājānaṃ passitvā ‘‘ kasmā maṃ , deva , mārāpesī ’’ ti vatvā tena ‘‘ kasmā ca pana tvaṃ mayhaṃ sāmikaṃ dibbacakkhutāpasaṃ gahapativādena samudācari . Idañcidañca vippakāraṃ karī ’’ ti vutte ‘‘ deva , gahapatiññeva ‘ gahapatī ’ ti vadantassa ko mayhaṃ doso ’’ ti vatvā tassa nānāvidhāni mālāvacchāni ropetvā pupphapaṇṇaphalāphalādīnaṃ vikkiṇanaṃ hatthato cassa tāni devasikaṃ vikkiṇantehi mālākārapaṇṇikehi saddahāpetvā ‘‘ mālāvatthupaṇṇavatthūni upadhārethā ’’ ti vatvā paṇṇasālañcassa pavisitvā pupphādivikkiyaladdhaṃ kahāpaṇakabhaṇḍikaṃ attano purisehi nīharāpetvā rājānaṃ saññāpesiṃ tassa kūṭatāpasabhāvaṃ jānāpesiṃ . Mamañca vasamānayin ti tena saññāpanena ‘‘ saccaṃ kho pana kumāro vadati , ayaṃ kūṭatāpaso pubbe appiccho viya hutvā idāniV0.176 mahāpariggaho jāto ’’ ti yathā tasmiṃ nibbinno mama vase vattati , evaṃ rājānaṃ mama vasamānesiṃ .

Tato mahāsatto ‘‘ evarūpassa bālassa rañño santike vasanato himavantaṃ pavisitvā pabbajituṃ yuttan ’’ ti cintetvā rājānaṃ āpucchi – ‘‘ na me , mahārāja , idha vāsena attho , anujānātha maṃ pabbajissāmī ’’ ti . Rājā ‘‘ tāta , mayā anupadhāretvāva te vadho āṇatto , khama mayhaṃ aparādhan ’’ ti mahāsattaṃ khamāpetvā ‘‘ ajjeva imaṃ rajjaṃ paṭipajjāhī ’’ ti āha . Kumāro ‘‘ deva , kimatthi mānusakesuP0.193 bhogesu , ahaṃ pubbe dīgharattaṃM0.187 dibbabhogasampattiyo anubhaviṃ , na tatthāpi me saṅgo , pabbajissāmevāhaṃ , na tādisassa bālassa paraneyyabuddhino santike vasāmī ’’ ti vatvā taṃ ovadanto – ‘‘ Anisamma kataṃ kammaṃ , anavatthāya cintitaṃ ; Bhesajjasseva vebhaṅgo , vipāko hoti pāpako . ‘‘ Nisamma ca kataṃ kammaṃ , sammāvatthāya cintitaṃ ; Bhesajjasseva sampatti , vipāko hoti bhadrako . ‘‘ Alaso gihī kāmabhogī na sādhu , asaññato pabbajito na sādhu ; Rājā na sādhu anisammakārī , yo paṇḍito kodhano taṃ na sādhu . ‘‘ Nisamma khattiyo kayirā , nānisamma disampati ; Nisammakārino rāja , yaso kitti ca vaḍḍhati . ‘‘ Nisamma daṇḍaṃ paṇayeyya issaro , vegā kataṃ tappati bhūmipāla ; Sammāpaṇīdhī ca narassa atthā , anānutappā te bhavanti pacchā . ‘‘ Anānutappāni hi ye karonti , vibhajja kammāyatanāni loke ; Viññuppasatthāni sukhudrayāni , bhavanti buddhānumatāni tāni . ‘‘ ĀgacchuṃV0.177 dovārikā khaggabandhā , kāsāviyā hantu mamaṃ janinda ; Mātuñca aṅkasmimahaṃ nisinno , ākaḍḍhito sahasā tehi deva . ‘‘ KaṭukañhiM0.188 sambādhaṃ sukicchaṃ patto , madhurampiyaṃ jīvitaṃ laddha rāja ; Kicchenahaṃ ajja vadhā pamutto , pabbajjamevābhimanohamasmī ’’ ti .( jā .1.15.227-234)– Imāhi gāthāhi dhammaṃ desesi . TatthaP0.194 anisammāti anupadhāretvā . Anavatthāyāti avavatthapetvā . Vebhaṅgoti vipatti . Vipākoti nipphatti . Asaññatoti asaṃvuto dussīlo . Paṇayeyyāti paṭṭhapeyya . Vegāti vegena sahasā . Sammāpaṇīdhī cāti sammāpaṇidhinā , yoniso ṭhapitena cittena katā narassa atthā pacchā anānutappā bhavantīti attho . Vibhajjāti imāni kātuṃ yuttāni , imāni ayuttānīti evaṃ paññāya vibhajitvā . Kammāyatanānīti kammāni . Buddhānumatānīti paṇḍitehi anumatāni anavajjāni honti . Kaṭukan ti dukkhaṃ asātaṃ , sambādhaṃ sukicchaṃ maraṇabhayaṃ patto mhi . Laddhāti attano ñāṇabalena jīvitaṃ labhitvā . Pabbajjamevābhimanoti pabbajjābhimukhacitto evā hamasmi . Evaṃ mahāsattena dhamme desite rājā deviṃ āmantesi – ‘‘ devi , tvaṃ puttaṃ nivattehī ’’ ti . Devīpi kumārassa pabbajjameva rocesi . Mahāsatto mātāpitaro vanditvā ‘‘ sace mayhaṃ doso atthi , taṃ khamathā ’’ ti khamāpetvā mahājanaṃ āpucchitvā himavantābhimukho agamāsi . Gate ca pana mahāsatte mahājano kūṭajaṭilaṃ pothetvā jīvitakkhayaṃ pāpesi . Bodhisattopi sanāgarehi amaccapārisajjādīhi rājapurisehi assumukhehi anubandhiyamāno te nivattesi . Manussesu nivattesu manussavaṇṇenāgantvā devatāhi nīto satta pabbatarājiyo atikkamitvā himavante vissakammunā nimmitāya paṇṇasālāya isipabbajjaṃ pabbaji . Tena vuttaṃ –

23. IdāniM0.189 yadatthaṃ tadā taṃ rājissariyaṃ pariccattaṃ , taṃ dassetuṃ ‘‘ na me dessan ’’ ti osānagāthamāha . Tassattho vuttanayova .

Evaṃ pana mahāsatte pabbajite yāva soḷasavassakālā rājakuleP0.195 paricārikavesena devatāyeva naṃ upaṭṭhahiṃsu . So tattha jhānābhiññāyo nibbattetvā brahmalokūpago ahosi . Tadā kuhako devadatto ahosi , mātā mahāmāyā , mahārakkhitatāpaso sāriputtatthero , somanassakumāro lokanātho . Tassa yudhañjayacariyāyaṃ ( cariyā .3.1 ādayo ) vuttanayeneva dasa pāramiyo niddhāretabbā . Idhāpi nekkhammapāramī atisayavatīti sā eva desanaṃ āruḷhā . Tathā sattavassikakāle eva rājakiccesu samatthatā , tassa tāpasassa kūṭajaṭilabhāvapariggaṇhanaṃ , tena payuttena raññā vadhe āṇatte santāsābhāvo , rañño santikaṃ gantvā nānānayehi tassa sadosataṃ attano ca niraparādhataṃ mahājanassa majjhe pakāsetvā rañño ca paraneyyabuddhitaṃ bālabhāvañca paṭṭhapetvā tena khamāpitepi tassa santike vāsato rajjissariyato ca saṃvegamāpajjitvā nānappakāraṃ yāciyamānenapi hatthagataṃ rajjasiriṃ kheḷapiṇḍaṃ viya chaḍḍetvā katthaci alaggacittena hutvā pabbajanaṃ , pabbajitvā pavivekārāmena hutvā nacirasseva appakasirena jhānābhiññānibbattananti evamādayo mahāsattassa guṇānubhāvā vibhāvetabbāti .

Somanassacariyāvaṇṇanā niṭṭhitā .