Issues
Editor
Settings
Versions
Select Version
နိဿယ
မြန်မာဘာသာ
Cariyāpiṭakapāḷi
Cariyāpiṭakapāḷi

Rurumigarājacariyāvaṇṇanā

Author： _System_commentary_ @ Administrator

6. Rurumigarājacariyāvaṇṇanā

48. ChaṭṭheV0.135P0.144 sutattakanakasannibhoti yathā suṭṭhu apagatasabbakāḷako hoti , evaṃ aggimhi pakkhipitvā sutattakanakasannibho .
Migarājā ruru nāmāti jātisiddhena nāmena ruru nāma migarājā , jātito ruru , migānañca rājāti attho . Paramasīlasamāhitoti uttamasīlasamāhito , visuddhasīlo ceva samāhitacitto ca , visuddhasīle vā sammā āhitacittoti evamettha attho veditabbo . Tadā bodhisatto rurumigayoniyaṃ nibbatti . Tassa sarīracchavi suṭṭhu tāpetvā majjitakañcanapaṭṭavaṇṇo ahosi , hatthapādā lākhārasaparikammakatā viya , naṅguṭṭhaṃ camarīnaṅguṭṭhaṃ viya , siṅgāni rajatadāmavaṇṇāni akkhīni sumajjitamaṇiguḷikāM0.142 viya , mukhaṃ odahitvā ṭhapitarattakambalageṇḍukā viya . So janasaṃsaggaṃ pahāya vivekavāsaṃ vasitukāmo parivāraṃ chaḍḍetvā ekakova gaṅgānivattane ramaṇīye sālamissake supupphitapavane vasati . Tena vuttaṃ –
49. ‘‘ Ramme padese ramaṇīye , vivitte amanussake ; Tattha vāsaṃ upagañchiṃ , gaṅgākūle manorame ’’ ti . Tattha ramme padeseti muttātalasadisavālukācuṇṇapaṇḍarehi bhūmibhāgehi siniddhaharitatiṇasañcaritehi vanatthalehi cittattharaṇehi viya nānāvaṇṇavicittehi silātalehi maṇikkhandhanimmalasalilehi jalāsayehi ca samannāgatattā yebhuyyena ca indagopakavaṇṇāya rattāya sukhasamphassāya tiṇajātiyā sañchannattā ramme araññappadese . Rammaṇīyeti pupphaphalapallavālaṅkatavipulasākhāvinaddhehi nānāvidhadijagaṇūpakūjitehi vividhatarulatāvanavirājitehi yebhuyyena ambasālavanasaṇḍamaṇḍitehi vanagahanehi upasobhitattā tattha paviṭṭhassa janassa ratijananaṭṭhena ramaṇīye . Vuttampi cetaṃ rurumigarājajātake – ‘‘ EtasmiṃP0.145 vanasaṇḍasmiṃ , ambā sālā ca pupphitā ; Indagopakasañchanno , ettheso tiṭṭhate migo ’’ ti .( jā .1.13.119); Vivitteti janavāsavirahena suññe . Amanussaketi sañcaraṇamanussānampi tattha abhāvena manussarahiteV0.136 . Manorameti yathāvuttaguṇasampattiyā visesato pavivekakāmānaṃ mano rametīti manorame .
50. Atha uparigaṅgāyāti ettha athāti adhikāre nipāto , tena mayi tattha tathā vasante idaṃ adhikārantaraṃ uppannanti dīpeti .
Uparigaṅgāyāti gaṅgāya nadiyā uparisote . Dhanikehi paripīḷitoti iṇaṃ gahetvā taṃ dātuṃ asakkonto iṇāyikehi codiyamāno . Eko kira bārāṇasiseṭṭhi attano puttaṃ ‘‘ ayaṃ sippaṃ uggaṇhanto kilamissatī ’’ ti kiñci sippaṃ na uggaṇhāpesi . Gītavāditanaccakhādanabhojanato uddhaṃ na kiñci aññāsi . Taṃ vayappattaṃ patirūpena dārena saṃyojetvā dhanaṃ niyyātetvā mātāpitaro kālamakaṃsu . So tesaṃ accayenaM0.143 itthidhuttasurādhuttādiparivuto nānābyasanamukhehi sabbaṃ dhanaṃ viddhaṃsetvā tattha tattha iṇaṃ ādāya tampi dātuṃ asakkonto dhanikehi codiyamāno ‘‘ kiṃ mayhaṃ jīvitena , tenevamhi attabhāvena añño viya jāto , maraṇaṃ me seyyo ’’ ti cintetvā iṇāyike āha – ‘‘ tumhākaṃ iṇapaṇṇāni gahetvā āgacchatha , gaṅgātīre me nihitaṃ kulasantakaṃ dhanaṃ atthi , taṃ vo dassāmī ’’ ti . Te tena saddhiṃ agamaṃsu . So ‘‘ idha dhanaṃ , ettha dhanan ’’ ti nidhiṭṭhānaṃ ācikkhanto viya ‘‘ evaṃ me iṇamokkho bhavissatī ’’ ti palāyitvā gaṅgāyaṃ pati . So caṇḍasotena vuyhanto kāruññaravaṃ ravi . Tena vuttaṃ ‘‘ atha uparigaṅgāyā ’’ tiādi . Tattha jīvāmi vā marāmi vāti imasmiṃ gaṅgāsote patito jīvāmi vā marāmi vā , jīvitaṃ vā me ettha hotu maraṇaṃ vā , ubhayathāpi iṇāyikapīḷā na hotīti adhippāyo .
50. Tasmiṃ khaṇe cattāro corā ānītā . Rājā tesu ekassa sakaṇṭakāhi kasāhi pahārasahassaṃ āṇāpesi , ekassa saṅkhalikāya bandhitvā bandhanāgārappavesanaṃ , ekassa sarīre sattippahāradānaṃ , ekassa sūlāropanaṃ . Mahāsatto pitu kathaṃ sutvā saṃvegappatto hutvā ‘‘ aho mama pitā rajjaṃ nissāya bhāriyaṃ nirayagāmikammaṃ karotī ’’ ti cintesi . Punadivase naṃ setacchattassa heṭṭhā alaṅkatasirisayane nipajjāpesuṃ . So thokaṃ niddāyitvā paṭibuddho akkhīni ummīletvā setacchattaṃ olokento mahantaṃ sirivibhavaṃ passi . Athassa pakatiyāpi saṃvegappattassa atirekataraṃ bhayaṃ uppajji . So ‘‘ kuto nu kho ahaṃ imaṃ rājagehaṃ āgato ’’ ti upadhārento jātissarañāṇena devalokato āgatabhāvaṃ ñatvā tato paraṃ olokento ussadaniraye pakkabhāvaṃP0.218 passi . Tato paraṃ olokento tasmiṃyeva nagare rājabhāvaṃ passi . Atha so ‘‘ ahaṃ vīsativassāni rajjaṃ kāretvāV0.198 asītivassasahassāni ussadaniraye pacciṃ , idāni punapi imasmiṃ coragehe nibbattosmi , pitāpi me hiyyo catūsu coresu ānītesu tathārūpaṃ pharusaṃ nirayasaṃvattanikaṃ kathaṃ kathesi . Na me iminā aviditavipulānatthāvahena rajjena attho , kathaṃ nu kho imamhā coragehā mucceyyan ’’ ti cintento nipajji . Atha naṃ ekā devadhītā ‘‘ tāta temiyakumāra , mā bhāyi , tīṇi aṅgāni adhiṭṭhahitvā tava sotthi bhavissatī ’’ ti samassāsesi . Taṃ sutvā mahāsatto rajjasaṅkhātāM0.211 anatthato muccitukāmo soḷasasaṃvaccharāni tīṇi aṅgāni acalādhiṭṭhānavasena adhiṭṭhahi . Tena vuttaṃ ‘‘ kicchāladdhaṃ piyaṃ puttan ’’ tiādi .
51. Majjhe gaṅgāyaP0.146 gacchatīti so puriso rattindivaṃ gaṅgāya vuyhamāno jīvitapemassa vijjamānattā maraṇaṃ appatto maraṇabhayatajjito hutvā karuṇaṃ ravaṃ ravanto gaṅgāya majjhe mahodakena gacchati .
52. Atha mahāpuriso aḍḍharattasamaye tassa taṃ karuṇaṃ paridevantassa paridevitasaddaṃ sutvā ‘‘ manussasaddo sūyati , mā mayi idha dharante maratu , jīvitamassa dassāmī ’’ ti cintetvā sayanagumbā vuṭṭhāya nadītīraṃ gantvā ‘‘ ambho purisa , mā bhāyi , jīvitaṃ te dassāmī ’’ ti vatvā assāsetvā sotaṃ chindanto gantvā taṃ piṭṭhiyaṃ āropetvā tīraṃ pāpetvā attano vasanaṭṭhānaṃ netvā parissamaṃ vinodetvā phalāphalāni datvā dvīhatīhaccayena taṃ āha –
‘‘ ambho purisaV0.137 , ahaṃ taṃ bārāṇasigāmimaggaṃ pāpessāmi , tvaṃ ‘ asukaṭṭhāne nāma kañcanamigo vasatī ’ ti mā kassaci ārocehī ’’ ti . So ‘‘ sādhu , sāmī ’’ ti sampaṭicchi . Mahāsatto taṃ attano piṭṭhiṃ āropetvā bārāṇasimagge otāretvā nivatti . Tena vuttaṃ – ‘‘ tassāhaṃ saddaṃ sutvāna , karuṇaṃ paridevato ’’ tiādi . Tattha kosi tvaṃ naroti tvaṃ ko manusso asi , kuto idha vuyhamāno āgatosīti attho .
53. AttanoM0.144 karaṇan ti attano kiriyaṃ .
Dhanikehi bhītoti iṇāyikehi ubbiggo . Tasitoti utrasto .
54. Tassa katvāna kāruññaṃ , cajitvā mama jīvitan ti kāruññaṃ katvā mahākaruṇāya samussāhito mama jīvitaṃ tassa purisassa pariccajitvā .
Pavisitvā nīhariṃ tassāti nadiṃ pavisitvā sotaṃ chindanto ujukameva gantvā mama piṭṭhiṃ āropetvā tato taṃ nīhariṃ . Tassāti upayogatthe sāmivacanaṃ . ‘‘ Tatthā ’’ tipi pāḷi , tattha nadiyanti attho .
Andhakāramhi rattiyāti rattiyā andhakārasamaye , kāḷapakkharattiyanti attho .
55. Assatthakālamaññāyāti parissamaṃ apanetvā phalāphalāni datvā dvīhatīhaccayena kilamathassaP0.147 vigatakālaṃ jānitvā .
Ekaṃ taṃ varaṃ yācāmīti ahaṃ taṃ ekaṃ varaṃ yācāmi , mayhaṃ ekaṃ varaṃ dehīti attho . Kiṃ taṃ varanti ce ? Āha – mā maṃ kassaci pāvadāti ‘‘ asukaṭṭhāne suvaṇṇamigo vasatī ’’ ti kassaci rañño vā rājamahāmattassa vā maṃ mā pāvada .
Atha tasmiṃ purise bārāṇasiṃ paviṭṭhadivaseyeva so rājā ‘‘ ahaṃ , deva , suvaṇṇavaṇṇaṃ migaṃ mayhaṃ dhammaṃ desentaṃ supinena addasaṃ , ahañhi saccasupinā , addhā so vijjati , tasmā kañcanamigassa dhammaṃ sotukāmā labhissāmi ce jīvissāmi , no ce me jīvitaṃ natthī ’’ ti aggamahesiyā vutto taṃ assāsetvā ‘‘ sace manussaloke atthi , labhissasī ’’ ti vatvā brāhmaṇe pakkosāpetvā ‘‘ suvaṇṇamigā nāma hontī ’’ ti pucchitvā ‘‘ āma , deva , hontī ’’ ti sutvā sahassatthavikaṃ suvaṇṇacaṅkoṭake ṭhapetvā taṃ hatthikkhandhaṃ āropetvā nagare bheriṃ carāpesi – ‘‘ yo suvaṇṇamigaṃV0.138 ācikkhissati , tassa hatthinā saddhiṃ imaṃ dassāmī ’’ ti . Tato uttarimpi dātukāmo hutvā – ‘‘ Tassa gāmavaraṃ dammi , nāriyo ca alaṅkatā ; Yo metaṃ migamakkhāti , migānaṃ migamuttaman ’’ ti .( jā .1.13.117)– Gāthaṃ suvaṇṇapaṭṭe likhāpetvā sakalanagare vācāpesi . Atha so seṭṭhiputto taṃ gāthaṃ sutvā rājapurisānaṃ santikaṃ gantvā ‘‘ rañño evarūpaṃ migaṃM0.145 ācikkhissāmi , maṃ rājānaṃ dassethā ’’ ti āha . Rājapurisā taṃ rañño santikaṃ netvā tamatthaṃ ārocesuṃ . Rājā ‘‘ saccaṃ , bho , addasā ’’ ti pucchi . So ‘‘ saccaṃ , deva , mayā saddhiṃ āgacchatu , ahaṃ taṃ dassessāmī ’’ ti āha . Rājā tameva purisaṃ maggadesakaṃ katvā mahantena parivārena taṃ ṭhānaṃ gantvā tena mittadubbhinā purisena dassitaṃ padesaṃP0.148 āvudhahatthe purise samantatova parivāretvā ‘‘ ukkuṭṭhiṃ karothā ’’ ti vatvā sayaṃ katipayehi janehi saddhiṃ ekamante aṭṭhāsi . Sopi puriso avidūre aṭṭhāsi . Mahāsatto saddaṃ sutvā ‘‘ mahato balakāyassa saddo , addhā tamhā me purisā bhayena uppannena bhavitabban ’’ ti ñatvā uṭṭhāya sakalaparisaṃ oloketvā ‘‘ rañño ṭhitaṭṭhāneyeva me sotthi bhavissatī ’’ ti rājābhimukho pāyāsi . Rājā taṃ āgacchantaṃ disvā ‘‘ nāgabalo avattharanto āgaccheyyā ’’ ti saraṃ sannayhitvā ‘‘ imaṃ migaṃ santāsetvā sace palāyati , vijjhitvā dubbalaṃ katvā gaṇhissāmī ’’ ti bodhisattābhimukho ahosi . Mahāsatto – ‘‘ Āgamehi mahārāja , mā maṃ vijjhi rathesabha ; Ko nu te idamakkhāsi , ettheso tiṭṭhate migo ’’ ti .( jā .1.13.121)– Gāthaṃ abhāsi . Rājā tassa madhurakathāya bajjhitvā saraṃ paṭisaṃharitvā gāravena aṭṭhāsi . Mahāsattopi rājānaṃ upasaṅkamitvā madhurapaṭisanthāraṃ akāsi . Mahājanopi sabbāvudhāni apanetvā āgantvā rājānaṃ parivāresi . Tena vuttaṃ –
56.
‘‘ Nagaraṃ gantvāna ācikkhi , pucchito dhanahetuko ;
Rājānaṃ so gahetvāna , upagañchi mamantikan ’’ ti .
57.
‘‘ Yāvatā karaṇaṃ sabbaṃ , rañño ārocitaṃ mayā ;
Rājā sutvāna vacanaṃ , usuṃ tassa pakappayi ;
Idheva ghātayissāmi , mittadubbhiṃ anariyan ’’ ti . Tattha yāvatā karaṇan ti yaṃ tassa mayā kataṃ upakārakaraṇaṃ , taṃ sabbaṃ . Pakappayīti sannayhi . Mittadubbhin ti attano mittesu upakārīsu dubbhanasīlaṃ . Tato mahāsatto ‘‘ esa bālo maṃ nissāya mā nassī ’’ ti cintetvā ‘‘ mahārāja , vadho nāmesa bālassa vā paṇḍitassa vā na sādhūhi pasaṃsito , aññadatthu garahito eva , tasmā mā imaṃ ghātehi , ayaṃ yathāruci gacchatu , yañceva tassa ‘ dassāmī ’ ti tayā paṭiññātaṃ , tampi ahāpetvāva dehī ’’ ti āha . ‘‘ Ahañca te yaṃ icchitaṃ , taṃ karissāmi , attānaṃ tuyhaṃ dammī ’’ ti āha . Tena vuttaṃ –
58.
‘‘ Tamahaṃ anurakkhanto , nimminiṃ mama attanā ;
Tiṭṭhateso mahārāja , kāmakāro bhavāmi te ’’ ti . Tattha nimminin ti taṃ mittadubbhiṃ pāpapuggalaṃ anurakkhanto mama attano attabhāvena taṃ parivattesiṃV0.141 , attānaṃ rañño niyyātetvā rājahatthato pattaṃ tassa maraṇaṃ nivāresinti attho . Tiṭṭhatesotiādi vinimayākāradassanaṃP0.151 .
Tattha cintento vividhaṃ dānan ti attanā dinnaṃ vividhaṃ dānaṃ cintento , āvajjento dānaṃ vā attanā dinnaṃ vividhaṃ bāhiraṃ deyyadhammaṃ cintento . Adeyyaṃ so na passatīti bāhiraṃ viya ajjhattikavatthumpi adeyyaṃ dātuṃ asakkuṇeyyaṃ na passati ,‘‘ cakkhūnipi uppāṭetvā dassāmī ’’ ti cintesītiV0.63 adhippāyo . Tathaṃ nu vitathaṃ netan ti etaṃ ajjhattikavatthunopiP0.65 adeyyassa adassanaṃ deyyabhāveneva dassanaṃ cintanaṃ saccaṃ nu kho , udāhu , asaccanti attho . So tadā paggahetvāna , vāmaṃ dakkhiṇabāhu cāti vāmabāhuṃ dakkhiṇabāhuñca tadā paggahetvā , ubho bāhū ukkhipitvāti attho . Raṭṭhavaḍḍhanāti raṭṭhavaḍḍhīkara .
Taṃ sutvā mahāsatto tuṭṭhamānaso ‘‘ idānevāhaṃ pāsāde nisinno evaṃ cintetvā āgato , ayañca me cittaṃ ñatvā viya cakkhuṃ yācati , aho vata me lābhā , ajja me manoratho matthakaṃ pāpuṇissati , adinnapubbaṃ vata dānaṃ dassāmī ’’ ti ussāhajāto ahosi . Tamatthaṃ pakāsento satthā āha – 59. Idāni yadatthaṃ so attavinimayo kato , taṃ dassetuṃ osānagāthamāha . Tassattho – tadā maṃ nissāya taṃ mittadubbhiṃ purisaṃ tasmiṃ raññe jīvitā voropetukāme ahaṃ attānaṃ rañño pariccajanto mama sīlameva anurakkhiṃ , jīvitaṃ pana nārakkhiṃ . Yaṃ panāhameva attano jīvitanirapekkhaṃ sīlavā āsiṃ , taṃ sammāsambodhiyā eva kāraṇāti .
Atha rājā bodhisattena attano jīvitaṃ pariccajitvā tassa purisassa maraṇe nivārente tuṭṭhamānaso ‘‘ gaccha , bho , migarājassa anuggahena mama hatthatoM0.148 maraṇā mutto ’’ ti vatvā yathāpaṭiññāya tañcassa dhanaṃ dāpesi . Mahāsattassa yathāruciyāva anujānitvā taṃ nagaraṃ netvā nagarañca bodhisattañca alaṅkārāpetvā deviyā dhammaṃ desāpesi . Mahāsatto deviṃ ādiṃ katvā rañño ca rājaparisāya ca madhurāya manussabhāsāya dhammaṃ desetvā rājānaṃ dasahi rājadhammehi ovaditvā mahājanaṃ anusāsitvā araññaṃ pavisitvā migagaṇaparivuto vāsaṃ kappesi . Rājāpi mahāsattassa ovāde ṭhatvā sabbasattānaṃ abhayaṃ datvā dānādīni puññāni katvā sugatiparāyano ahosi . Tadā seṭṭhiputto devadatto ahosi , rājā ānando , rurumigarājā lokanātho . Tassa idhāpi heṭṭhā vuttanayeneva yathārahaṃ sesapāramiyo niddhāretabbā . Tathā idhāpi pavivekārāmatāya janasaṃsaggaṃ anicchato yūthaṃ pahāya ekakavihāro , aḍḍharattasamaye nadiyā vuyhamānassa karuṇaṃ paridevantassa purisassa aṭṭassaraṃ sutvā sayitaṭṭhānato vuṭṭhāya nadītīraṃ gantvā mahāgaṅgāya mahati udakoghe vattamāne attano jīvitaṃ pariccajitvā otaritvā sotaṃ pacchinditvā taṃ purisaṃ attano piṭṭhiyaṃ āropetvā tīraṃ pāpetvā samassāsetvā phalāphalādīni datvā parissamavinodanaṃ , puna taṃ attano piṭṭhiṃ āropetvā araññato nīharitvā mahāmagge otāraṇaṃ , saraṃ sannayhitvā vijjhissāmīti abhimukhe ṭhitassa rañño nibbhayena hutvā paṭimukhameva gantvā paṭhamataraṃ manussabhāsāya ālapitvā madhurapaṭisanthārakaraṇaṃ , mittadubbhī pāpapurisaṃP0.152 hantukāmaṃ rājānaṃ dhammakathaṃ katvā punapi attano jīvitaṃ pariccajitvā maraṇato pamocanaṃ , tassa ca rañño yathāpaṭiññaṃ dhanadāpanaṃ , raññā attano vare dīyamāne tena sabbasattānaṃ abhayadāpanaṃ , rājānañca deviñca pamukhaṃ katvā mahājanassa dhammaṃ desetvā dānādīsuV0.142 puññesu tesaṃ patiṭṭhāpanaṃ , laddhābhayānaṃ migānaṃ ovādaṃ datvā manussānaṃ sassakhādanato nivāraṇaṃ , paṇṇasaññāya ca tassa yāvajjakālā thāvarakaraṇanti evamādayo mahāsattassa guṇānubhāvā vibhāvetabbāti . Rurumigarājacariyāvaṇṇanā niṭṭhitā .