Saṅghabhedakathāvaṇṇanā
345. Atha kho āyasmā sāriputto ādesanāpāṭihāriyānusāsaniyātiādīsu parassa cittaṃ ñatvā kathanaṃ ādesanāpāṭihāriyaṃ , sāvakānañca buddhānañca satataṃ dhammadesanaṃ anusāsanīpāṭihāriyaṃ , iddhividhaṃ iddhipāṭihāriyaṃ .
Tattha iddhipāṭihāriyena saddhiṃ anusāsanīpāṭihāriyaṃ mahāmoggallānattherassa āciṇṇaṃ , ādesanāpāṭihāriyena saddhiṃ anusāsanīpāṭihāriyaṃ dhammasenāpatissa .
Tena vuttaṃ ‘‘ āyasmā sāriputto ādesanāpāṭihāriyānusāsaniyā bhikkhū dhammiyā kathāya ovadī ’’ tiādi .
Tadā hi dvīsu aggasāvakesu dhammasenāpati tesaṃ bhikkhūnaṃ cittacāraṃ ñatvā dhammaṃ desesi , mahāmoggallānatthero vikubbanaṃ dassetvā dhammaṃ desesi , pāḷiyañcettha dvinnampi therānaṃ desanāya dhammacakkhupaṭilābhova dassito .
Dīghabhāṇakā pana evaṃ vadanti ‘‘ bhagavatā pesitesu dvīsu aggasāvakesu dhammasenāpati tesaṃ cittacāraṃ ñatvā dhammaṃ desesi , therassa dhammadesanaṃ sutvā pañcasatāpi bhikkhū sotāpattiphale patiṭṭhahiṃsu .
Atha nesaṃ mahāmoggallānatthero vikubbanaṃ dassetvā dhammaṃ desesi , taṃ sutvā sabbe arahattaphale patiṭṭhahiṃsū ’’ ti .
Devadattaṃ uṭṭhāpesīti jaṇṇukena hadayamajjhe paharitvā uṭṭhāpesi .
346. Sarasīti
V3.380 saro .Suvikkhālitan ti suṭṭhu vikkhālitaṃ , suvisodhitaṃ katvāti attho .
Saṃkhāditvāti suṭṭhu khāditvā .
Mahiṃ vikubbatoti mahiṃ dantehi vilikhantassa .
Nadīsu bhisaṃ ghasānassāti yojetabbaṃ .
Nadīti cettha mahāsaro adhippeto .
Jaggatoti hatthiyūthaṃ pālentassa .
Bhiṅkovāti hatthipotako viya .
Mamānukubban ti maṃ anukaronto .
347. Dūteyyan ti
M3.417 dūtakammaṃ .Gantumarahatīti dūteyyasaṅkhātaṃ sāsanaṃ harituṃ dhāretvā harituṃ arahati .
Sotāti yaṃ assa sāsanaṃ denti , tassa sotā .
Sāvetāti taṃ uggaṇhitvā ‘‘ idaṃ nāma tumhehi vuttan ’’ ti paṭisāvetā .
Uggahetāti suuggahitaṃ katvā uggahetā .
Dhāretāti sudhāritaṃ katvā dhāretā .
Viññātāti attanā tassa atthaṃ jānitā .
Viññāpetāti paraṃ vijānāpetā .
Sahitāsahitassāti ‘‘ idaṃ sahitaṃ , idaṃ asahitan ’’ ti evaṃ sahitāsahitassa kusalo upagatānupagatesu cheko sāsanaṃ ārocento sahitāsahitaṃ sallakkhetvā āroceti .
Na byathatīti na vedhati na chambhati .
Uggavādinin ti pharusavacanena samannāgataṃ .
Pucchitoti paṭiññatthāya pucchito .
348. Aṭṭhahi , bhikkhave , asaddhammehītiādīsu asaddhammehīti ( itivu . aṭṭha .89) asataṃ dhammehi , asantehi vā asobhanehi vā dhammehi .
Abhibhūtoti ajjhotthaṭo .
Pariyādinnacittoti khepitacitto lābhādihetukena icchācārena mānamadādinā ca khayaṃ pāpitakusalacitto .
Atha vā pariyādinnacittoti parito ādinnacitto , vuttappakārena akusalakoṭṭhāsena yathā kusalacittassa uppattivāro na hoti , evaṃ samantato gahitacittasantānoti attho .
Apāye nibbattanārahatāya āpāyiko .
Tatthapi avīcisaṅkhāte mahāniraye uppajjatīti nerayiko .
Ekaṃ antarakappaṃ paripuṇṇameva katvā tattha tiṭṭhatīti kappaṭṭho .
Atekicchoti buddhehipi anivattanīyattā avīcinibbattiyā tikicchābhāvato atekiccho , atikicchanīyoti attho .
Lābhenāti lābhena hetubhūtena .
Atha vā lābhahetukena mānādinā .
Lābhañhi nissāya idhekacce puggalā pāpicchā icchāpakatā icchācāre ṭhatvā ‘‘ lābhaṃ nibbattessāmā ’’ ti anekavihitaṃ anesanaṃ appatirūpaṃ āpajjitvā ito cutā apāyesu nibbattanti .
Apare yathālābhaṃ labhitvā taṃnimittaṃ mānātimānamadamacchariyādivasena pamādaṃ āpajjitvā ito cutā apāyesu nibbattanti , ayañca tādiso .
Tena vuttaṃ ‘‘ lābhena , bhikkhave , abhibhūto pariyādinnacitto devadatto āpāyiko ’’ tiādi .
Asakkārenāti hīḷetvā paribhavitvā parehi attani pavattitena
M3.418 asakkārena , asakkārahetukena vā mānādinā .Asantaguṇasambhāvanādhippāyena pavattā pāpā icchā etassāti pāpiccho , tassa bhāvo pāpicchatā ,
V3.381 tāya .‘‘ Ahaṃ buddho bhavissāmi , bhikkhusaṅghaṃ pariharissāmī ’’ ti hi tassa icchā uppannā .
Kokālikādayo pāpā lāmakā mittā etassāti pāpamitto , tassa bhāvo pāpamittatā , tāya .
349. Abhibhuyyāti abhibhavitvā madditvā .
350. Tīhi , bhikkhave , asaddhammehītiādi vuttanayameva .
Oramattakena visesādhigamena antarā vosānaṃ āpādīti ettha pana ayamattho .
Oramattakenāti appamattakena jhānābhiññāmattena .
Visesādhigamenāti uttarimanussadhammādhigamena .
Antarāti vemajjhe .
Vosānaṃ āpādīti akatakiccova samāno ‘‘ katakiccomhī ’’ ti maññamāno samaṇadhammato vigamaṃ āpajji .
Idaṃ vuttaṃ hoti – jhānābhiññāhi uttarikaraṇīye adhigantabbe maggaphale anadhigate satiyeva taṃ anadhigantvā samaṇadhammato vigamaṃ āpajjīti .
Iti bhagavā iminā suttena visesato puthujjanabhāve ādīnavaṃ pakāseti ‘‘ bhāriyo puthujjanabhāvo , yatra hi nāma jhānābhiññāpariyosānā sampattiyo nibbattetvāpi anekānatthāvahaṃ nānāvidhadukkhahetuasantaguṇasambhāvanaṃ asappurisasaṃsaggaṃ ālasiyānuyogañca avijahanto avīcisaṃvattanikaṃ kappaṭṭhiyaṃ atekicchaṃ kibbisaṃ pasavatī ’’ ti .
Gāthāsu māti paṭisedhe nipāto .
Jātūti ekaṃsena .
Kocīti sabbasaṅgāhakavacanaṃ .
Lokasmin ti sattaloke .
Idaṃ vuttaṃ hoti – imasmiṃ sattaloke koci puggalo ekaṃsena pāpiccho mā hotūti .
Tadamināpi jānātha , pāpicchānaṃ yathā gatīti pāpicchānaṃ puggalānaṃ yathāgati yādisī nibbatti yādiso abhisamparāyoti imināpi kāraṇena jānāthāti devadattaṃ nidassento evamāha .
Paṇḍitoti samaññātoti pariyattibāhusaccena paṇḍitoti ñāto .
Bhāvitattoti sammatoti jhānābhiññāhi bhāvitacittoti sambhāvito .
Tathā hi so ‘‘ mahiddhiko godhiputto , mahānubhāvo godhiputto ’’ ti
M3.419 dhammasenāpatināpi pasaṃsito ahosi .Jalaṃva yasasā aṭṭhā , devadattoti vissutoti attano kittiyā parivārena ca jalanto viya obhāsanto viya ṭhito devadattoti evaṃ vissuto pākaṭo ahosi .
‘‘ Me sutan ’’ tipi pāṭho , mayā sutaṃ sutamattaṃ , katipāheneva atathābhūtattā tassa taṃ paṇḍiccādisavanamattamevāti attho .
So
V3.382 pamādaṃ anuciṇṇo , āsajja naṃ tathāgatan ti so evaṃbhūto devadatto ‘‘ buddhopi sākiyaputto , ahampi sākiyaputto , buddhopi samaṇo , ahampi samaṇo , buddhopi iddhimā , ahampi iddhimā , buddhopi dibbacakkhuko , dibbasotacetopariyañāṇalābhī , buddhopi atītānāgatapaccuppanne dhamme jānāti , ahampi te jānāmī ’’ ti attano pamāṇaṃ ajānitvā sammāsambuddhaṃ attanā samasamaṭṭhapanena pamādaṃ āpajjanto ‘‘ idānāhaṃ buddho bhavissāmi , bhikkhusaṅghaṃ pariharissāmī ’’ ti abhimārapayojanādinā tathāgataṃ āsajja āsādetvā viheṭhetvā .‘‘ Pamādamanujiṇṇo ’’ tipi paṭhanti .
Tassattho – pamādaṃ vuttanayena pamajjanto pamādaṃ nissāya bhagavatā saddhiṃ yugaggāhacittuppādena saheva jhānābhiññāhi anujiṇṇo parihīnoti .
Avīcinirayaṃ patto , catudvāraṃ bhayānakan ti jālānaṃ tattha uppannasattānaṃ vā nirantaratāya ‘‘ avīcī ’’ ti laddhanāmaṃ catūsu passesu catumahādvārayogena catudvāraṃ atibhayānakaṃ mahānirayaṃ paṭisandhiggahaṇavasena patto .
Tathā hi vuttaṃ –
‘‘ Catukkaṇṇo catudvāro , vibhatto bhāgaso mito ;
Ayopākārapariyanto , ayasā paṭikujjito .
‘‘ Tassa ayomayā bhūmi , jalitā tejasā yutā ;
Samantā yojanasataṃ , pharitvā tiṭṭhati sabbadā ’’ ti .( ma . ni .3.250,267; a . ni .3.36);
Aduṭṭhassāti aduṭṭhacittassa .
Dubbheti dusseyya .
Tameva pāpaṃ phusatīti tameva aduṭṭhadubbhiṃ pāpapuggalaṃ pāpaṃ nihīnaṃ pāpaphalaṃ phusati pāpuṇāti abhibhavati .
Bhesmāti vipulabhāvena gambhīrabhāvena ca bhiṃsāpano , bhiṃsāpento viya vipulagambhīroti attho .
Vādenāti dosena .
Upahiṃsatīti bādhati āsādeti .
Vādo tamhi na rūhatīti tasmiṃ tathāgate
M3.420 parena āropiyamāno doso na ruhati na tiṭṭhati , visakumbho viya samuddassa na tassa vikāraṃ janetīti attho .Evaṃ chahi gāthāhi pāpicchatādisamannāgatassa nirayūpagabhāvadassanena dukkhato aparimuttiṃ dassetvā idāni tappaṭipakkhadhammasamannāgatassa dukkhakkhayaṃ dassento ‘‘ tādisaṃ mittan ’’ ti osānagāthamāha .
Tassattho – yassa sammā paṭipannassa maggānugo paṭipattimaggaṃ anugato sammā paṭipanno appicchatādiguṇasamannāgamena sakalassa vaṭṭadukkhassa khayaṃ pariyosānaṃ
V3.383 pāpuṇeyya , tādisaṃ buddhaṃ buddhasāvakaṃ vā paṇḍito sappañño attano mittaṃ kubbetha tena mettiṃ kareyya , tañca sevetha tameva payirupāseyyāti .Kiṃ panetaṃ suttaṃ devadattassa nirayūpapattito pubbe bhāsitaṃ , udāhu pacchāti ?
Itivuttakaṭṭhakathāyaṃ ( itivu . aṭṭha .89) tāva –
‘‘ Devadatte hi avīcimahānirayaṃ paviṭṭhe devadattapakkhikā aññatitthiyā ‘ samaṇena gotamena abhisapito devadatto pathaviṃ paviṭṭho ’ ti abbhācikkhiṃsu .
Taṃ sutvā sāsane anabhippasannā manussā ‘ siyā nu kho etadevaṃ , yathā ime bhaṇantī ’ ti āsaṅkaṃ uppādesuṃ .
Taṃ pavattiṃ bhikkhū bhagavato ārocesuṃ .
Atha kho bhagavā ‘ na , bhikkhave , tathāgatā kassaci abhisapaṃ denti , tasmā na devadatto mayā abhisapito , attano kammeneva nirayaṃ paviṭṭho ’ ti vatvā tesaṃ micchāgāhaṃ paṭisedhento imāya aṭṭhuppattiyā idaṃ suttaṃ abhāsī ’’ ti –
Vuttaṃ , tasmā tesaṃ matena tassa nirayūpapattito pacchāpi bhagavā idaṃ suttamabhāsīti veditabbaṃ .
Idha pana tassa nirayūpapattito paṭhamameva uppanne vatthumhi bhāsitaṃ pāḷiāruḷhanti daṭṭhabbaṃ .
Teneva ‘‘ avīcinirayaṃ patto ’’ ti idaṃ pana āsaṃsāyaṃ atītavacananti vuttaṃ , āsaṃsāti cettha avassambhāvinī atthasiddhi adhippetā .
Avassambhāviniñhi atthasiddhimapekkhitvā anāgatampi bhūtaṃ viya voharanti , tañca saddalakkhaṇānusārena veditabbaṃ .
Saṅghabhedakathāvaṇṇanā niṭṭhitā .