Pātimokkhuddesayācanakathāvaṇṇanā
383. Pātimokkhaṭṭhapanakkhandhake
M3.426V3.389 tadahūti ( udā . aṭṭha .45) tasmiṃ ahani tasmiṃ divase .Uposatheti ettha upavasanti etthāti uposatho , upavasantīti sīlena vā anasanena vā upetā hutvā vasantīti attho .
Ayañhi uposatha -saddo ‘‘ aṭṭhaṅgasamannāgataṃ uposathaṃ upavasāmī ’’ tiādīsu ( a . ni .3.71;10.46) sīle āgato .
‘‘ Uposatho vā pavāraṇā vā ’’ tiādīsu ( mahāva .155) pātimokkhuddesādivinayakamme .
‘‘ Gopālakūposatho nigaṇṭhūposatho ’’ tiādīsu ( a . ni .3.71) upavāse .
‘‘ Uposatho nāma nāgarājā ’’ tiādīsu ( dī . ni .2.246; ma . ni .3.258) paññattiyaṃ .
‘‘ Ajjuposatho pannaraso ’’ tiādīsu ( mahāva .168) divase .
Idhāpi divaseyeva daṭṭhabbo .
Tasmā tadahuposatheti tasmiṃ uposathadivasabhūte ahanīti attho .
Nisinno hotīti mahābhikkhusaṅghaparivuto ovādapātimokkhaṃ uddisituṃ upāsikāya ratanapāsāde nisinno hoti .
Nisajja pana bhikkhūnaṃ cittāni olokento ekaṃ dussīlapuggalaṃ disvā ‘‘ sacāhaṃ imasmiṃ puggale idha nisinneyeva pātimokkhaṃ uddisissāmi , sattadhāvassa muddhā phalissatī ’’ ti tasmiṃ anukampāya tuṇhīyeva ahosi .
Abhikkantāti atikkantā parikkhīṇā .
Uddhaste aruṇeti uggate aruṇasīse .
Nandimukhiyāti tuṭṭhimukhiyā .
Uddhastaṃ aruṇan ti aruṇuggamanaṃ patvāpi ‘‘ uddisatu , bhante , bhagavā bhikkhūnaṃ pātimokkhan ’’ ti thero bhagavantaṃ pātimokkhuddesaṃ yāci tasmiṃ kāle ‘‘ na , bhikkhave , anuposathe uposatho kātabbo ’’ ti ( mahāva .183) sikkhāpadassa apaññattattā .
Aparisuddhā , ānanda , parisāti tikkhattuṃ therena pātimokkhuddesassa yācitattā anuddesassa kāraṇaṃ kathento ‘‘ asukapuggalo aparisuddho ’’ ti avatvā ‘‘ aparisuddhā , ānanda , parisā ’’ ti āha
V3.390 .Kasmā pana bhagavā tiyāmarattiṃ tathā vītināmesi ?
Tato paṭṭhāya ovādapātimokkhaṃ anuddisitukāmo tassa vatthuṃ pākaṭaṃ kātuṃ .
Addasāti
M3.427 kathaṃ addasa .Attano cetopariyañāṇena tassaṃ parisati bhikkhūnaṃ cittāni parijānanto tassa purisassa dussīlyacittaṃ passi .
Yasmā pana citte diṭṭhe taṃsamaṅgīpuggalo diṭṭho nāma hoti , tasmā ‘‘ addasā kho āyasmā mahāmoggallāno taṃ puggalaṃ dussīlan ’’ ti vuttaṃ .
Yatheva hi anāgate sattasu divasesu pavattaṃ paresaṃ cittaṃ cetopariyañāṇalābhī pajānāti , evaṃ atītepīti .
Dussīlan ti nissīlaṃ , sīlavirahitanti attho .
Pāpadhamman ti dussīlattā eva hīnajjhāsayatāya lāmakasabhāvaṃ .
Asucin ti aparisuddhehi kāyakammādīhi samannāgatattā na suciṃ .
Saṅkassarasamācāran ti kiñcideva asāruppaṃ disvā ‘‘ idaṃ iminā kataṃ bhavissatī ’’ ti evaṃ paresaṃ āsaṅkanīyatāya saṅkāya saritabbasamācāraṃ .
Atha vā kenacideva karaṇīyena mantayante bhikkhū disvā ‘‘ kacci nu kho ime mayā katakammaṃ jānitvā mantentī ’’ ti attanoyeva saṅkāya saritabbasamācāraṃ .
Lajjitabbatāya paṭicchādetabbassa karaṇato paṭicchannaṃ kammantaṃ etassāti paṭicchannakammantaṃ .
Kucchitasamaṇavesadhāritāya na samaṇanti assamaṇaṃ .
Salākaggahaṇādīsu ‘‘ kittakā samaṇā ’’ ti gaṇanāya ‘‘ ahampi samaṇomhī ’’ ti micchāpaṭiññāya samaṇapaṭiññaṃ .
Aseṭṭhacāritāya abrahmacāriṃ .
Aññe brahmacārino sunivatthe supārute kusumbhakapaṭadhare gāmanigamādīsu piṇḍāya caritvā jīvikaṃ kappente disvā abrahmacārī samāno sayampi tādisena ākārena paṭipajjanto uposathādīsu ca sandissanto ‘‘ ahampi brahmacārī ’’ ti paṭiññaṃ dento viya hotīti brahmacāripaṭiññaṃ .
Pūtinā kammena sīlavipattiyā anto anupaviṭṭhattā antopūtiṃ .
Chahi dvārehi rāgādikilesāvassavena tintattā avassutaṃ .
Sañjātarāgādikacavarattā sīlavantehi chaḍḍetabbattā ca kasambujātaṃ .
Majjhe bhikkhusaṅghassa nisinnan ti saṅghapariyāpanno viya bhikkhusaṅghassa anto nisinnaṃ .
Diṭṭhosīti ‘‘ ayaṃ na pakatatto ’’ ti bhagavatā diṭṭho asi .
Yasmā ca evaṃ diṭṭho , tasmā natthi te tava bhikkhūhi saddhiṃ ekakammādisaṃvāso .
Yasmā pana so saṃvāso tava natthi , tasmā uṭṭhehi āvusoti evamettha padayojanā veditabbā .
Tatiyampi kho so puggalo tuṇhī ahosīti anekavāraṃ vatvāpi ‘‘ thero sayameva nibbinno oramissati , idāni imesaṃ paṭipattiṃ jānissāmī ’’ ti vā adhippāyena tuṇhī
M3.428 ahosi .Bāhāyaṃ gahetvāti ‘‘ bhagavatā mayā ca yāthāvato diṭṭho , yāvatatiyaṃ ‘ uṭṭhehī ’ ti ca vutto na uṭṭhāti , idānissa nikkaḍḍhanakālo
V3.391 , mā saṅghassa uposathantarāyo ahosī ’’ ti bāhāyaṃ aggahesi .Bahi dvārakoṭṭhakā nikkhāmetvāti dvārakoṭṭhakā dvārasālato nikkhāmetvā , bahīti pana nikkhāmitaṭṭhānadassanaṃ .
Atha vā bahidvārakoṭṭhakāti bahidvārakoṭṭhakatopi nikkhāmetvā , na antodvārakoṭṭhakato eva .
Ubhayathāpi vihārato bahikatvāti attho .
Sūcighaṭikaṃ datvāti aggaḷasūciñca uparighaṭikañca ādahitvā , suṭṭhu kavāṭaṃ thaketvāti attho .
Yāva bāhāgahaṇāpi nāmāti ‘‘ aparisuddhā , ānanda , parisā ’’ ti vacanaṃ sutvā eva hi tena pakkamitabbaṃ siyā , evaṃ apakkamitvā yāva bāhāgahaṇāpi nāma so moghapuriso āgamissati , acchariyamidanti dasseti .
Idañca garahaṇacchariyamevāti veditabbaṃ .