2. Pavattivāravaṇṇanā
186. Pavattivāre ‘‘ chayimāni , bhikkhave , indriyāni .
Katamāni cha ?
Cakkhundriyaṃ … pe … kāyindriyaṃ manindriyan ’’ ti ( saṃ . ni .5.495) sutte vuttanayena idha uddiṭṭhaṃ
V0.168 manindriyaṃ cutipaṭisandhipavattīsu pavattamānehi kammajākammajehi sabbehipi yogaṃ gacchati , na ca jīvitindriyaṃ viya aññadhammanissayena gahetabbaṃ , pubbaṅgamattāva padhānaṃ , tasmā kūṭaṃ viya gopānasīnaṃ sabbindriyānaṃ samosaraṇaṭṭhānaṃ ante ṭhapetvā yojitaṃ .Jīvitindriyādimūlakesu pavattiñca gahetvā gatesu ‘‘ yassa jīvitindriyaṃ uppajjati , tassa sukhindriyaṃ uppajjatīti ?
Sabbesaṃ upapajjantānaṃ , pavatte sukhindriyavippayuttacittassa uppādakkhaṇe tesaṃ jīvitindriyaṃ uppajjati , no ca tesaṃ sukhindriyaṃ uppajjati , sukhindriyasampayuttacittassa uppādakkhaṇe tesaṃ jīvitindriyañca uppajjati sukhindriyañca uppajjatī ’’ tiādinā sukhadukkhadomanassindriyehi lokuttarindriyehi ca yojanā labbhati , tathā ‘‘ yassa sukhindriyaṃ uppajjati , tassa dukkhindriyaṃ uppajjatīti ?
No ’’ tiādinā taṃmūlakā ca nayā .
Tehi pana pavattiyaṃyeva uppajjamānehi yojanā taṃmūlakā ca cutipaṭisandhipavattīsu pavattamānehi somanassindriyādīhi yojanāya jīvitindriyamūlakehi ca nayehi pākaṭāyevāti katvā na vuttāti daṭṭhabbā .
‘‘ Sacakkhukānaṃ
M0.158 vinā somanassenāti upekkhāsahagatānaṃ catunnaṃ mahāvipākapaṭisandhīnaṃ vasena vuttan ’’ ti aṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ , taṃ somanassavirahitasacakkhukapaṭisandhinidassanavasena vuttanti daṭṭhabbaṃ .Na hi ‘‘ catunnaṃyevā ’’ ti niyamo kato , tena taṃsamānalakkhaṇā parittavipākarūpāvacarapaṭisandhiyopi dassitā honti .
Tattha kāmāvacaresu somanassapaṭisandhisamānatāya mahāvipākehi catūhi nidassanaṃ kataṃ , tena yathā sasomanassapaṭisandhikā acakkhukā na honti , evaṃ itaramahāvipākapaṭisandhikāpīti ayamattho dassito hoti .
Gabbhaseyyakānañca anuppannesu cakkhādīsu cavantānaṃ ahetukapaṭisandhikatā sahetukapaṭisandhikānaṃ kāmāvacarānaṃ niyamato sacakkhukādibhāvadassanena dassitā hoti .
Gabbhaseyyakepi hi sandhāya ‘‘ yassa vā pana somanassindriyaṃ uppajjati , tassa cakkhundriyaṃ uppajjatīti ?
Āmantā ’’ ti idaṃ vacanaṃ yathā yujjati , tathā āyatanayamake dassitaṃ .
Na hi sanniṭṭhānena saṅgahitānaṃ gabbhaseyyakānaṃ vajjane kāraṇaṃ atthi ,‘‘ itthīnaṃ aghānakānaṃ upapajjantīnan ’’ tiādīsu ( yama .3. indriyayamaka .187) ca te eva vuttāti .
Upekkhāya acakkhukānanti ahetukapaṭisandhivasena vuttan ti ettha ca kāmāvacare sopekkhaacakkhukapaṭisandhiyā
V0.169 taṃsamānalakkhaṇaṃ arūpapaṭisandhiñca nidassetīti daṭṭhabbaṃ .Kesuci pana potthakesu ‘‘ ahetukārūpapaṭisandhivasenā ’’ ti pāṭho dissati , so eva seyyo .
‘‘ Tattha hi ekanteneva saddhāsatipaññāyo natthi , samādhivīriyāni pana indriyappattāni na hontī ’’ ti vuttaṃ , yadi pana samādhivīriyāni santi ,‘‘ indriyappattāni na hontī ’’ ti na sakkā vattuṃ ‘‘ samādhi samādhindriyanti ?
Āmantā ’’ ti ( yama .3. indriyayamaka .113)‘‘ vīriyaṃ vīriyindriyanti ?
Āmantā ’’ ti ( yama .3. indriyayamaka .111) vacanato .
Ahetukapaṭisandhicitte ca yathā samādhileso ekaggatā atthi , na evaṃ vīriyaleso atthi , tasmā evamettha vattabbaṃ siyā ‘‘ tattha hi ekanteneva saddhāvīriyasatipaññāyo natthi , ekaggatā pana samādhileso eva hotī ’’ ti .
Ayaṃ panettha adhippāyo siyā – yathā aññesu kesuci ahetukacittesu samādhivīriyāni honti indriyappattāni ca , evamidha samādhivīriyāni indriyappattāni na hontīti .
Samādhivīriyindriyānameva abhāvaṃ dassento ahetukantarato viseseti
M0.159 .Tattha ‘‘ samādhivīriyāni pana na hontī ’’ ti vattabbe ‘‘ indriyappattānī ’’ ti samādhilesassa samādhindriyabhāvaṃ appattassa sabbhāvato vuttaṃ , na vīriyalesassa .
Visesanañhi visesitabbe pavattati .
Yesu pana potthakesu ‘‘ tattha ekanteneva saddhāvīriyasatipaññāyo natthī ’’ ti pāṭho , so eva sundarataro .
Yāva cakkhundriyaṃ nuppajjati , tāva gabbhagatānaṃ acakkhukānaṃ bhāvo atthīti iminā adhippāyenāha ‘‘ sahetukānaṃ acakkhukānanti gabbhaseyyakavasena ceva arūpīvasena ca vuttan ’’ ti .
Gabbhaseyyakāpi pana avassaṃ uppajjanakacakkhukā na labbhantīti daṭṭhabbā .
Sacakkhukānaṃ ñāṇavippayuttānanti kāmadhātuyaṃ duhetukapaṭisandhikānaṃ vasena vuttan ti idhāpi ahetukapaṭisandhikā ca acakkhukā labbhanteva .
Itthipurisindriyasantānānampi upapattivasena uppādo , cutivasena nirodho bāhullavasena dassito .
Kadāci hi tesaṃ paṭhamakappikādīnaṃ viya pavattiyampi uppādanirodhā hontīti .
Ettha purisindriyāvasānesu indriyamūlayamakesu paṭhamapucchāsu sanniṭṭhānehi gahitehi upapatticutivasena gacchantehi cakkhundriyādīhi niyamitattā jīvitindriyādīnaṃ pavattivasenapi labbhamānānaṃ upapatticutivaseneva dutiyapucchāsu sanniṭṭhānehi gahaṇaṃ veditabbaṃ .
190. Rūpajīvitindriyaṃ
V0.170 cakkhundriyādisamānagatikaṃ cutipaṭisandhivaseneva gacchati santānuppattinirodhadassanatoti āha ‘‘ pavatte somanassavippayuttacittassa uppādakkhaṇeti arūpajīvitindriyaṃ sandhāya vuttan ’’ ti .Etesañceva aññesañca pañcindriyānaṃ yathālābhavasenāti ettha etesaṃ jīvitindriyādīnaṃ cutipaṭisandhipavattesu , aññesañca cakkhundriyādīnaṃ cutipaṭisandhīsūti evaṃ yathālābho daṭṭhabbo .
Ayaṃ pana chedeyevāti ettha tassa tassa paripuṇṇapañhassa tasmiṃ tasmiṃ sarūpadassanena vissajjane vissajjite pacchimakoṭṭhāsassa chedoti nāmaṃ daṭṭhabbaṃ .
Yassa vā pana somanassindriyaṃ na uppajjati , tassa jīvitindriyaṃ na uppajjatīti ?
Vinā somanassena upapajjantānaṃ pavatte somanassavippayuttacittassa uppādakkhaṇe tesaṃ somanassindriyaṃ na uppajjati , no ca tesaṃ
M0.160 jīvitindriyaṃ na uppajjatīti ettha ‘‘ nirodhasamāpannānaṃ asaññasattānan ’’ ti avacanaṃ rūpajīvitindriyassa cakkhundriyādisamānagatikataṃ dīpeti .Tassa hi upapattiyaṃyeva uppādo vattabboti .
‘‘ Vinā somanassena upapajjantānan ’’ ti ettha asaññasatte saṅgahetvā pavattivasena te ca nirodhasamāpannā ca na vuttā , anuppādopi panetassa cutiupapattīsveva vattabbo , na pavatteti .
Pacchimakoṭṭhāsepi ‘‘ sabbesaṃ cavantānaṃ , pavatte cittassa bhaṅgakkhaṇe tesaṃ somanassindriyañca na uppajjati jīvitindriyañca na uppajjatī ’’ ti evaṃ ‘‘ sabbesaṃ cavantānan ’’ ti ettheva asaññasatte saṅgaṇhitvā pavattivasena te ca nirodhasamāpannā na ca vuttā .
Yassayatthake ca nirodhasamāpannā na dassetabbā na gahetabbāti attho .
Na hi ‘‘ nirodhasamāpannānan ’’ ti vacanaṃ ‘‘ asaññasattānan ’’ ti vacanaṃ viya okāsadīpakaṃ , nāpi ‘‘ upekkhāsampayuttacittassa uppādakkhaṇe , sabbesaṃ cittassa bhaṅgakkhaṇe ’’ tiādivacanaṃ viya somanassindriyādīnaṃ anuppādakkhaṇadīpakaṃ , atha kho puggaladīpakamevāti .
Atītakālabhede suddhāvāsānaṃ upapatticittassa uppādakkhaṇe tesaṃ tattha somanassindriyañca na uppajjittha jīvitindriyañca na uppajjitthāti ettha ‘‘ upapatticittassa uppādakkhaṇe ’’ ti kasmā vuttaṃ , nanu ‘‘ suddhāvāsaṃ upapajjantānaṃ , asaññasattānaṃ tesaṃ tattha somanassindriyañca na uppajjittha manindriyañca na uppajjitthā ’’ ti ( yama .3. indriyayamaka .277) ettha viya ‘‘ upapajjantānan ’’ ti vattabbanti ?
Na vattabbaṃ .
Yathā hi somanassamanindriyānaṃ vasena upapajjantā puggalā upapatticittasamaṅgino honti , na evaṃ somanassajīvitindriyānaṃ vasena upapattisamaṅginoyeva honti .
Jīvitindriyassa hi vasena yāva paṭhamarūpajīvitindriyaṃ dharati , tāva
V0.171 upapajjantā nāma honti .Tadā ca dutiyacittato paṭṭhāya ‘‘ jīvitindriyañca na uppajjitthā ’’ ti na sakkā vattuṃ arūpajīvitindriyassa uppajjitvā niruddhattā , tasmā ubhayaṃ uppādakkhaṇena nidassitaṃ .
Yathā hi ‘‘ na nirujjhitthā ’’ ti idaṃ lakkhaṇaṃ upapatticittassa dvīsu khaṇesu labbhamānaṃ sabbapaṭhamena upapatticittassa bhaṅgakkhaṇena nidassitaṃ , evamidhāpi daṭṭhabbaṃ .
Anāgatakālabhede uppajjissamāne sanniṭṭhānaṃ katvā aññassa ca uppajjissamānatāva pucchitā .
Tattha yathā paccuppannakālabhede sanniṭṭhānasaṃsayabhedehi uppajjamānasseva gahitattā ‘‘ yassa cakkhundriyādīni uppajjanti
M0.161 , upapajjantassa tassa jīvitindriyādīni uppajjantī ’’ ti upapajjantasseva pucchitānaṃ upapattiyaṃyeva tesaṃ uppādo sambhavati , na aññattha , na evamidha ‘‘ yassa cakkhundriyādīni uppajjissanti , upapajjantassa tassa jīvitindriyādīni uppajjissantī ’’ ti upapajjantasseva pucchitānaṃ tesaṃ upapattito aññattha uppādo na sambhavati , tasmā ‘‘ yassa cakkhundriyaṃ uppajjissati , tassa somanassindriyaṃ uppajjissatīti ?Āmantā ’’ ti vuttaṃ .
Evañca katvā nirodhavārepi ‘‘ yassa cakkhundriyaṃ nirujjhissati , tassa somanassindriyaṃ nirujjhissatīti ?
Āmantā ’’ ti vuttaṃ .
Na hi yassa cakkhundriyaṃ nirujjhissati , tassa somanassindriyaṃ na nirujjhissati , api pacchimabhavikassa upekkhāsahagatapaṭisandhikassa .
Na hi upapajjantassa tassa cutito pubbeva somanassindriyanirodho na sambhavatīti .
Ettha hi paṭhamapucchāsu sanniṭṭhānattho pucchitabbatthanissayo mādisova upapattiuppādindriyavā ubhayuppādindriyavā attho paṭinivattitvāpi pucchitabbatthassa nissayoti evaṃ viya dutiyapucchāsu sanniṭṭhānatthameva niyameti , na tattheva pucchitabbaṃ anāgatabhāvamattena sarūpato gahitaṃ uppādaṃ vā nirodhaṃ vā saṃsayatthanti .
Yasmā cevaṃ sanniṭṭhānatthassa niyamo hoti , tasmā ‘‘ yassa vā pana somanassindriyaṃ uppajjissati , tassa cakkhundriyaṃ uppajjissatīti ?
Āmantā ’’ ti ( yama .3. indriyayamaka .281) vuttaṃ .
Esa nayo nirodhavārepi .
Paṭilome pana yathā anulome ‘‘ uppajjissati nirujjhissatī ’’ ti uppādanirodhā anāgatā sarūpavasena vuttā , evaṃ avuttattā yathā tattha saṃsayapadena gahitassa indriyassa pavattiyampi uppādanirodhā cakkhundriyādimūlakesu yojitā , na evaṃ yojetabbā .
Yathā hi uppādanirodhe atikkamitvā appatvā ca uppādanirodhā sambhavanti yojetuṃ , na evaṃ anuppādānirodhe
V0.172 atikkamitvā appatvā ca anuppādānirodhā sambhavanti abhūtābhāvassa abhūtābhāvaṃ atikkamitvā appatvā ca sambhavānuppattito , abhūtuppādanirodhābhāvo ca paṭilome pucchito , tasmāssa visesarahitassa abhūtābhāvassa vattamānānaṃ uppādassa viya kālantarayogābhāvato yādisānaṃ cakkhādīnaṃ uppādanirodhābhāvena pucchitabbassa nissayo sanniṭṭhānena sannicchito , tannissayā tādisānaṃyeva upapatticutiuppādanirodhānaṃ jīvitādīnampi anuppādānirodhā saṃsayapadenaM0.162 pucchitā hontīti ‘‘ yassa cakkhundriyaṃ nuppajjissati , tassa somanassindriyaṃ nuppajjissatīti ?Āmantā ’’ ti ( yama .3. indriyayamaka .308) ca ,‘‘ yassa cakkhundriyaṃ na nirujjhissati , tassa somanassindriyaṃ na nirujjhissatīti ?
Āmantā ’’ ti ca vuttaṃ , na vuttaṃ ‘‘ ye arūpaṃ upapajjitvā parinibbāyissantī ’’ tiādinā jīvitindriyaupekkhindriyādīsu viya vissajjananti .
Ye rūpāvacaraṃ upapajjitvā parinibbāyissanti , tesaṃ ghānindriyaṃ na uppajjissati , no ca tesaṃ somanassindriyaṃ na uppajjissatī ’’ ti ettha ye sopekkhapaṭisandhikā bhavissanti , te ‘‘ ye ca arūpaṃ upapajjitvā parinibbāyissantī ’’ ti etena pacchimakoṭṭhāsavacanena taṃsamānalakkhaṇatāya saṅgahitāti ye somanassapaṭisandhikā bhavissanti , te eva vuttāti daṭṭhabbā .
Aṭṭhakathāyaṃ yesu ādimapotthakesu ‘‘ atītānāgatavāre suddhāvāsānaṃ upapatticittassa bhaṅgakkhaṇe manindriyañca nuppajjitthāti dhammayamake viya uppādakkhaṇātikkamavasena atthaṃ aggahetvā ’’ ti likhitaṃ , taṃ pamādalikhitaṃ .
Yesu pana potthakesu ‘‘ paccuppannātītavāre suddhāvāsānaṃ upapatticittassa bhaṅgakkhaṇe manindriyañca nuppajjitthāti … pe … tasmiṃ bhave anuppannapubbavasena attho gahetabbo ’’ ti pāṭho dissati , so eva sundarataroti .
Pavattivāravaṇṇanā niṭṭhitā .