Uppattiṭṭhānavāravaṇṇanā
2. Kāmadhātuyā dvīsu vedanāsūti kāmāvacarabhūmiyaṃ sukhāya ca upekkhāya cāti aṭṭhakathāyaṃ kāmadhātuggahaṇaṃ dvinnaṃ vedanānaṃ visesanabhāvena vuttaṃ , evaṃ sati kāmadhātuyā kāmarāgānusayassa anusayaṭṭhānatā na vuttā hoti .
Dvīsu pana rāgesu bhavarāgassa tīsu dhātūsu rūpārūpadhātūnaṃ anusayaṭṭhānatā vuttāti kāmadhātuyā kāmarāgassa anusayaṭṭhānatā vattabbā .
Dhātuvedanāsabbasakkāyapariyāpannavasena
V0.154 hi tippakāraṃ anusayānaṃ anusayaṭṭhānaṃ vuttanti .Tasmā tīsu dhātūsu kāmadhātuyā tīsu vedanāsu dvīsu vedanāsu ettha kāmarāgānusayo anusetīti visuṃ anusayaṭṭhānatā dhātuyā vedanānañca yojetabbā .
Dvīsu vedanāsūti idañca vedanāsu anusayamāno kāmarāgānusayo dvīsveva anuseti , na tīsūti tiṇṇampi ṭhānatānivāraṇatthameva vuttanti na sabbāsu dvīsu anusayanappatto atthi , tena vedanāvisesanatthaṃ na kāmadhātuggahaṇena koci attho .
Bhavarāgānusayanaṭṭhānañhi aṭṭhānañca anusayānaṃ apariyāpannaṃ sakkāye kāmarāgānusayassa anusayaṭṭhānaṃ na hotīti pākaṭametaṃ .
Yathā ca ‘‘ dvīsu vedanāsū ’’ ti vutte paṭighānusayānusayaṭṭhānato aññā dve vedanā gayhanti , evaṃ bhavarāgānusayānusayanaṭṭhānato ca aññā tā gayhantīti .
Ettha ca dvīhi vedanāhi sampayuttesu aññesu ca piyarūpasātarūpesu iṭṭharūpādīsu uppajjamāno kāmarāgānusayo sātasantasukhagiddhiyā pavattatīti dvīsu vedanāsu tassa anusayanaṃ vuttaṃ .
Aññattha uppajjamānopi
M0.144 hi so imāsu dvīsu vedanāsu anugato hutvā seti sukhamicceva abhilabhatīti .Evaṃ paṭighānusayo ca dukkhavedanāsampayuttesu aññesu ca appiyarūpāsātarūpesu aniṭṭharūpādīsu uppajjamāno dukkhapaṭikūlato dukkhamicceva paṭihaññatīti dukkhavedanameva anugato hutvā seti , tena pana tasmiṃ anusayanaṃ vuttaṃ .
Evaṃ kāmarāgapaṭighānaṃ tīsu vedanāsu anusayavacanena iṭṭhaiṭṭhamajjhattaaniṭṭhesu ārammaṇapakatiyā viparītasaññāya ca vasena iṭṭhādibhāvena gahitesu kāmarāgapaṭighānaṃ uppatti dassitā hoti .
Tattha uppajjamānā hi te tīsu vedanāsu anusenti nāma .
Vedanāttayamukhena vā ettha iṭṭhādīnaṃ ārammaṇānaṃ gahaṇaṃ veditabbaṃ , kāmadhātuādiggahaṇena kāmassādādivatthubhūtānaṃ kāmabhavādīnaṃ .
Tattha kāmarāgānusayo bhavassādavasena anusayamāno kāmadhātuyā anuseti , kāmasukhassādavasena anusayamāno sukhopekkhāvedanāsu .
Paṭigho dukkhapaṭighātavaseneva pavattatīti yattha tattha paṭihaññamānopi dukkhavedanāya eva anuseti .
Rūpārūpabhavesu pana rūpārūpāvacaradhammesu ca kāmassādassa pavatti natthīti tattha anusayamāno rāgo bhavarāgoicceva veditabbo .
Dhātuttayavedanāttayaggahaṇena ca sabbasakkāyapariyāpannānaṃ gahitattā ‘‘ yattha kāmarāgānusayo nānuseti , tattha diṭṭhānusayo nānusetī ’’ ti ( yama .2. anusayayamaka .46) evamādīnaṃ vissajjanesu dhātuttayavedanāttayavinimuttaṃ diṭṭhānusayādīnaṃ anusayaṭṭhānaṃ na vuttanti daṭṭhabbaṃ .
Nanu ca anuttaresu vimokkhesu pihaṃ upaṭṭhāpayato pihapaccayā
V0.155 uppannadomanasse paṭighānusayo nānuseti , tathā nekkhammassitasomanassupekkhāsu kāmarāgena nānusayitabbanti tadanusayanaṭṭhānato aññāpi diṭṭhānusayānusayanaṭṭhānabhūtā kāmāvacaravedanā santīti ?Hontu , na pana dhātuttayavedanāttayato aññaṃ tadanusayanaṭṭhānaṃ atthi , tasmā taṃ na vuttaṃ .
Yasmā pana ‘‘ yattha kāmarāgānusayo ca paṭighānusayo ca mānānusayo ca nānusenti , tattha diṭṭhānusayo vicikicchānusayo nānusetīti ?
Āmantā ’’ ti ( yama .2. anusayayamaka .52) vuttaṃ , tasmā avisesena dukkhaṃ paṭighānusayassa anusayanaṭṭhānanti samudāyavasena gahetvā vuttanti veditabbaṃ .
Tathā lokiyasukhopekkhā kāmarāgamānānusayanaṭṭhānanti .
Apica
M0.145 sutte ‘‘ idhāvuso visākha , bhikkhu iti paṭisañcikkhati ‘ kudāssu nāmāhaṃ domanassaṃ pajaheyyan ’ ti , so iti paṭisañcikkhitvā paṭighaṃ tena pajahati , na tattha paṭighānusayo anusetī ’’ ti nekkhammassitaṃ domanassaṃ uppādetvā taṃ vikkhambhetvā vīriyaṃ katvā anāgāmimaggena paṭighassa samugghātanaṃ sandhāya vuttaṃ .Na hi paṭigheneva paṭighappahānaṃ , domanassena vā domanassappahānaṃ atthīti .
Paṭighuppattirahaṭṭhānatāya pana idha sabbaṃ dukkhaṃ ‘‘ paṭighānusayassa anusayanaṭṭhānan ’’ ti vuttanti daṭṭhabbaṃ .
Nippariyāyadesanā hesā , sā pana pariyāyadesanā .
Evañca katvā paṭhamajjhānavikkhambhitaṃ kāmarāgānusayaṃ tathā vikkhambhitameva katvā anāgāmimaggena samugghātanaṃ sandhāya ‘‘ vivicceva … pe … paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati , rāgaṃ tena pajahati , na tattha rāgānusayo anusetī ’’ ti vuttaṃ .
Evaṃ catutthajjhānavikkhambhitaṃ avijjānusayaṃ tathā vikkhambhitameva katvā arahattamaggena samugghātanaṃ sandhāya ‘‘ sukhassa ca pahānā … pe … catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharati , avijjaṃ tena pajahati , na tattha avijjānusayo anusetī ’’ ti ( ma . ni .1.465) vuttaṃ .
Na hi lokiyacatutthajjhānupekkhāya avijjānusayo sabbathā nānusetīti sakkā vattuṃ ‘‘ sabbasakkāyapariyāpannesu dhammesu ettha avijjānusayo anusetī ’’ ti ( yama . aṭṭha . anusayayamaka 2) vuttattā , tasmā avijjānusayasseva vatthu catutthajjhānupekkhā , nekkhammassitadomanassañca paṭighānusayassa vatthu na na hotīti tatthāpi tassa anusayanaṃ veditabbaṃ .
Avatthubhāvato hi idha anusayanaṃ na vuccati , na suttantesu viya vuttanayena taṃpaṭipakkhabhāvato taṃsamugghātakamaggassa balavūpanissayabhāvato cāti .
Ettha
V0.156 ca ārammaṇe anusayaṭṭhāne sati bhavarāgavajjo sabbo lobho kāmarāgānusayoti na sakkā vattuṃ .Dukkhāya hi vedanāya rūpārūpadhātūsu ca anusayamānena diṭṭhānusayena sampayuttopi lobho lobho eva , na kāmarāgānusayo .
Yadi siyā , diṭṭhānusayassa viya etassapi ṭhānaṃ vattabbaṃ siyāti .
Atha pana ajjhāsayavasena tanninnatāya anusayanaṭṭhānaṃ vuttaṃ .
Yathā iṭṭhānaṃ rūpādīnaṃ sukhāya ca vedanāya appaṭiladdhaṃ vā appaṭilābhato samanupassato , paṭiladdhapubbaṃ vā atītaṃ niruddhaṃ vigataṃ pariṇataṃ samanupassato uppajjamāno paṭigho dukkhe paṭihaññanavaseneva pavattatīti dukkhameva tassa anusayanaṭṭhānaṃ vuttaṃ , nālambitaṃ , evaṃ dukkhādīsu abhinivesanavasena
M0.146 uppajjamānena diṭṭhānusayena sampayuttopi lobho sukhābhisaṅgavaseneva pavattatīti sātasantasukhadvayamevassa anusayaṭṭhānaṃ vuttanti bhavarāgavajjassa sabbalobhassa kāmarāgānusayatā na virujjhati , ekasmiṃyeva ca ārammaṇe rajjanti dussanti ca .Tattha rāgo sukhajjhāsayo paṭigho dukkhajjhāsayoti tesaṃ nānānusayaṭṭhānatā hoti .
Evañca katvā ‘‘ yattha kāmarāgānusayo anuseti , tattha paṭighānusayo anusetīti ?
No ’’ ti ( yama .2. anusayayamaka .14) vuttanti .
Aṭṭhakathāyaṃ pana dvīsu vedanāsu iṭṭhārammaṇe ca domanassuppattiṃ vatvā ‘‘ domanassamattameva pana taṃ hoti , na paṭighānusayo ’’ ti ( yama . aṭṭha . anusayayamaka 2) vuttattā yathā tattha paṭigho paṭighānusayo na hoti , evaṃ dukkhādīsu uppajjamānena diṭṭhānusayena sahajāto lobho kāmarāgānusayo na hoticceva viññāyatīti .
Yaṃ panetaṃ vuttaṃ ‘‘ domanassamattameva pana taṃ hoti , na paṭighānusayo ’’ ti , ettha na paṭighānusayoti natthi paṭighānusayoti attho daṭṭhabbo .
Na hi domanassassa paṭighānusayabhāvāsaṅkā atthīti .
Desanā saṃkiṇṇā viya bhaveyyāti bhavarāgassapi kāmadhātuyā dvīsu vedanāsu ārammaṇakaraṇavaseneva uppatti vuttā viya bhaveyya , tasmā ārammaṇavisesena visesadassanatthaṃ evaṃ desanā katā sahajātavedanāvisesābhāvatoti adhippāyo .
Uppattiṭṭhānavāravaṇṇanā niṭṭhitā .