Issues
Select Version
Yamakapakaraṇa-mūlaṭīkā

2. Pavattivāro

Author: _System_Pali_VRI_ @ Administrator

2. Pavattivāro

1. Uppādavāravaṇṇanā

18-21.
PavattivāreM0.128 cakkhāyatanamūlakāni ekādasāti paṭisandhicutivasena upādinnapavattassaV0.139 uppādanirodhavacane etasmiṃ alabbhamānavissajjanampi saddāyatanena saddhiṃ yamakaṃ pucchāmattalābhena saṅgaṇhitvā vadatīti daṭṭhabbaṃ .
Chasaṭṭhi yamakānīti ettha cakkhusotaghānajivhākāyarūpāyatanamūlakesu ekekaṃ saddāyatanamūlakāni pañcāti ekādasa yamakāni vissajjanavasena hāpetabbāni .
Vakkhati hi ‘‘ saddāyatanassa paṭisandhikkhaṇe anuppattito tena saddhiṃ yamakassa vissajjanameva natthī ’’ ti ( yama . aṭṭha . āyatanayamaka 18-21).
Dutiyaṃ kiñcāpi paṭhamena sadisavissajjanan tiādi puggalavārameva sandhāya vuttanti daṭṭhabbaṃ .
Okāsavāre pana asadisavissajjanattā vuttaṃ , na taṃ sabbattha sadisavissajjananti ñāpetuṃ puggalavārepi vissajjitanti .
Gandharasaphoṭṭhabbāyatanehi saddhiṃ tīṇi yamakāni sadisavissajjanānīti rūpāvacarasatte sandhāya ‘‘ sacakkhukānaṃ agandhakānan ’’ tiādinā vissajjitabbattā vuttaṃ .
Tesañhi virattakāmakammanibbattassa paṭisandhibījassa evaṃsabhāvattā ghānādīni gandhādayo ca na santīti .
Ghānāyatanayamakena sadisavissajjanattāti cakkhāyatanamūlakesu ghānāyatanayamakena saddhiṃ sadisavissajjanattāti attho .
Nanu tattha ‘‘ sacakkhukānaṃ aghānakānaṃ upapajjantānan ’’ tiādinā vissajjanaṃ pavattaṃ , idha pana ghānāyatanamūlakesu ‘‘ yassa ghānāyatanaṃ uppajjati , tassa jivhāyatanaṃ uppajjatīti ?
Āmantā ’’ ti vissajjanena bhavitabbanti natthi sadisavissajjanatāti ?
Saccaṃ , yathā pana tattha ghānāyatanayamakena jivhākāyāyatanayamakāni sadisavissajjanāni , evamidhāpi jivhākaāyāyatanayamakāni sadisavissajjanāni , tasmā tattha tattheva sadisavissajjanatā pāḷiyaṃ anāruḷhatāya kāraṇanti .
Nidassanabhāvena pana gahitaṃ cakkhāyatanamūlakānaṃ sadisavissajjanakānaṃ sadisavissajjanaṃ nidassanabhāveneva kāraṇanti dassento ‘‘ ghānāyatanayamakena sadisavissajjanattā ’’ ti āha .
Sadisavissajjanatā cettha ghānāyatanamūlakesu yebhuyyatāya daṭṭhabbā .
Tesu hi jivhākāyāyatanayamakesu tiṇṇaṃ pucchānaṃ ‘‘ āmantā ’’ ti vissajjanena bhavitabbaṃM0.129 , pacchimapucchāya ‘‘ sakāyakānaṃ aghānakānaṃ upapajjantānan ’’ tiādināti .
Atha vā yathā vedanākkhandhādimūlakānaṃ saññākkhandhādiyamakānaṃ amissakakālabhedesu tīsu ‘‘ āmantā ’’ ti paṭivacanavissajjanena yathāvuttavacanassa vissajjanabhāvānujānanaṃ kattabbanti apubbassa vattabbassa abhāvā vissajjanaṃ na kataṃ , evamidhāpi ghānāyatanamūlakaṃ jivhāyatanayamakaṃV0.140 apubbassa vattabbassa abhāvā pāḷiṃ anāruḷhanti pākaṭoyamattho .
Kāyāyatanayamakaṃ pana dutiyapucchāya vasena vissajjitabbaṃ siyā , sā ca cakkhāyatanamūlakesu ghānāyatanayamakena sadisavissajjanā , tasmā yassā pucchāya vissajjanā kātabbā , tassā ghānāyatanayamakena sadisavissajjanattā taṃsesāni pāḷiṃ anāruḷhānīti evamettha attho daṭṭhabbo .
Tathāti idaṃ pāḷianāruḷhatāsāmaññeneva vuttaṃ , na kāraṇasāmaññena .
Ghānajivhākāyāyatanānaṃ pana agabbhaseyyakesu pavattamānānaṃ gabbhaseyyakesu ca āyatanapāripūrikāle sahacāritāya avisesattā ca appavisesattā ca ekasmiṃ ghānāyatanayamake vissajjite itarāni dve , ghānāyatanamūlakesu ca vissajjitesu itaradvayamūlakāni na vissajjīyantīti veditabbāni .
Rūpāyatanamanāyatanehi saddhin ti ‘‘ yassa rūpāyatanaṃ uppajjati , tassa manāyatanaṃ uppajjatī ’’ ti etissā pucchāya vuttehi rūpāyatanamanāyatanehi saddhinti adhippāyo .
Rūpāyatanamūlakesu hi manāyatanayamake ādipucchāya gandharasaphoṭṭhabbayamakesu ādipucchānaṃ sadisavissajjanatā yamakānaṃ avissajjane kāraṇabhāvena vuttā .
Dutiyapucchānañhi paṭivacanavissajjanena bhavitabbanti pubbe vuttanayena vissajjanaṃ na kātabbaṃ , ādipucchānañca na kātabbanti .
Heṭṭhimehi sadisavissajjanattāti ettha gandhāyatanamūlakānaṃ rasaphoṭṭhabbayamakānaṃ rasāyatanamūlakassa ca phoṭṭhabbayamakassa paṭivacanavissajjaneneva bhavitabbanti pubbe vuttanayeneva vissajjanaṃ na kātabbanti yesaṃ kātabbaṃ , tesaṃ gandharasaphoṭṭhabbamūlakānaṃ manāyatanadhammāyatanayamakānaṃ cakkhādipañcāyatanamūlakehi manāyatanadhammāyatanayamakehi sadisavissajjanattāti attho .
Cakkhāyatanādimūlakāni saddāyatanayamakāni saddāyatanamūlakāni sabbāni avissajjaneneva alabbhamānavissajjanatādassanenaM0.130 vissajjitāni nāma hontīti āha ‘‘ chasaṭṭhi yamakāni vissajjitāni nāma hontī ’’ ti .
Jaccandhampi jaccabadhirampīti ettha ca jaccabadhiraggahaṇena jaccandhabadhiro gahitoti veditabbo .
Saghānakānaṃ sacakkhukānanti paripuṇṇāyatanameva opapātikaṃ sandhāya vuttan ti ettha eva -saddaṃ vuttan tietassa parato yojetvā yathā ‘‘ saghānakānaṃ acakkhukānan ’’ ti idaṃ aparipuṇṇāyatanaṃ sandhāya vuttaṃ , na evaṃ ‘‘ saghānakānaṃ sacakkhukānan ’’ ti etaṃ .
Etaṃ pana paripuṇṇāyatanaṃV0.141 sandhāya vuttamevāti attho daṭṭhabbo .
Tena jaccabadhirampi sandhāya vuttatā na vāritā hotīti .
22-254.
Yattha cakkhāyatananti rūpībrahmalokaṃ pucchatīti niyamato tattha cakkhusotānaṃ sahuppattimattaṃ passanto vadati , okāsavāre pana tasmiṃ puggalassa anāmaṭṭhattā yattha kāmadhātuyaṃ rūpadhātuyañca cakkhāyatanaṃ uppajjati , tattha sotāyatanampi ekantena uppajjatīti ‘‘ āmantā ’’ ti ( yama .1. āyatanayamaka .22) vuttaṃ .
‘‘ Yassa vā pana rūpāyatanaṃ uppajjissati , tassa cakkhāyatanaṃ uppajjissatīti ?
Āmantā ’’ ti kasmā paṭiññātaṃ , nanu yo gabbhaseyyakabhāvaṃ gantvā parinibbāyissati , tassa rūpāyatanaṃ paṭisandhiyaṃ uppajjissati , na pana cakkhāyatananti ?
Yassa rūpāyatanaṃ uppajjissati , tassa tadavatthassa puggalassa rūpāyatanuppādato uddhaṃ cakkhāyatanasantānuppādassa pavattiyampi bhavissantassa paṭiññātabbattā .
Atha kasmā ‘‘ yassa vā pana rūpāyatanaṃ nuppajjissati , tassa cakkhāyatanaṃ nuppajjissatīti ?
Āmantā ’’ ti paṭiññātaṃ , nanu gabbhaseyyakassa pacchimabhavikassa upapajjantassa ekādasamasattāhā orato ṭhitassa rūpāyatanaṃ nuppajjissati no ca cakkhāyatanaṃ nuppajjissatīti ?
Tasmiṃ bhave bhavissantassa uppādassa anāgatabhāvena avacanato .
Bhavantare hi tassa tassa āyatanasantānassa yo ādiuppādo paṭisandhiyaṃ pavatte ca bhavissati , so anāgatuppādo tabbhāvena vuccati addhāpaccuppannānantogadhattā .
Na pana yo tasmiṃyeva bhave pavatte bhavissati , so anāgatuppādabhāvena vuccati addhāpaccuppannantogadhattā .
Addhāvasena hettha kammajapavattassa paccuppannādikālabhedo adhippeto .
Evañca katvā indriyayamake ( yama .3. indriyayamaka .368)‘‘ yassa itthindriyaṃ uppajjatiM0.131 , tassa purisindriyaṃ uppajjissatīti ?
Pacchimabhavikānaṃ itthīnaṃ upapajjantīnaṃ , yā ca itthiyo rūpāvacaraṃ arūpāvacaraṃ upapajjitvā parinibbāyissanti , yā ca itthiyo eteneva bhāvena katici bhave dassetvā parinibbāyissanti , tāsaṃ upapajjantīnaṃ tāsaṃ itthindriyaṃ uppajjati , no ca tāsaṃ purisindriyaṃ uppajjissatī ’’ ti vuttaṃ .
Na hi tāsaṃ sabbāsaṃ tasmiṃ bhave pavatte purisindriyaṃ na uppajjissati liṅgaparivattanasabbhāvā , bhavantare pana ādiuppādassa abhāvaṃ sandhāya ‘‘ no caV0.142 tāsaṃ purisindriyaṃ uppajjissatī ’’ ti vuttaṃ .
Bhavantare hi ādiuppādassa anāgatattaṃ adhippetanti .
Evañca katvā ‘‘ katici bhave dassetvā ’’ ti bhavaggahaṇaṃ katanti .
‘‘ Āyatanānaṃ paṭilābho jātī ’’ ti ( dī . ni .2.388; vibha .235) vacanato taṃtaṃāyatananibbattakakammena gahitapaṭisandhikassa avassaṃbhāvīāyatanassa yāva āyatanapāripūri , tāva uppajjatīti pana atthe gayhamāne pucchādvayavissajjanaṃ sūpapannaṃ hoti .
Evañca sati ‘‘ yassa vā pana sotāyatanaṃ nuppajjissati , tassa cakkhāyatanaṃ nuppajjatīti ?
Pacchimabhavikānaṃ pañcavokāraṃ upapajjantānaṃ , ye ca arūpaṃ upapajjitvā parinibbāyissanti , tesaṃ upapajjantānaṃ tesaṃ sotāyatanaṃ nuppajjissati , no ca tesaṃ cakkhāyatanaṃ nuppajjatī ’’ ti evamādīsu ( yama .1. āyatanayamaka .95) gabbhaseyyakāpi pacchimabhavikādayo upapajjantā gahitā honti .
Evañca katvā indriyayamake ( yama .3. indriyayamaka .186)‘‘ yassa vā pana somanassindriyaṃ uppajjati , tassa cakkhundriyaṃ uppajjatīti ?
Āmantā ’’ ti idampi upapannaṃ hoti .
Somanassindriyuppādakassa kammassa ekantena cakkhundriyuppādanato gabbhepi yāva cakkhundriyuppatti , tāva uppajjamānatāya tassā abhinanditabbattā .
Yaṃ pana ‘‘ yassa vā pana yattha rūpāyatanaṃ uppajjittha , tassa tattha ghānāyatanaṃ uppajjatīti ?
Kāmāvacarā cavantānaṃ , aghānakānaṃ kāmāvacaraṃ upapajjantānaṃ , rūpāvacarānaṃ tesaṃ tattha rūpāyatanaṃ uppajjittha , no ca tesaṃ tattha ghānāyatanaṃ uppajjatī ’’ ti ettha ‘‘ aghānakānaṃ kāmāvacaraṃ upapajjantānan ’’ ti ( yama .1. āyatanayamaka .76) vuttaṃ , taṃ ye ekādasamasattāhā orato kālaṃ karissanti , tesaṃ ghānāyatanānibbattakakammena gahitapaṭisandhikānaṃ vasena vuttanti veditabbaṃ .
‘‘ Yassa yattha ghānāyatanaṃ na nirujjhati , tassaM0.132 tattha rūpāyatanaṃ na nirujjhissatīti ?
Kāmāvacaraṃ upapajjantānaṃ , aghānakānaṃ kāmāvacarā cavantānaṃ , rūpāvacarānaṃ tesaṃ tattha ghānāyatanaṃ na nirujjhati , no ca tesaṃ tattha rūpāyatanaṃ na nirujjhissatī ’’ ti hi ettha ‘‘ aghānakānaṃ kāmāvacarā cavantānan ’’ ti ( yama .1. āyatanayamaka .181) vacanaṃ anuppanneyeva ghānāyatane gabbhaseyyakānaṃ cuti atthīti dīpeti .
Na hi kāmāvacare gabbhaseyyakato añño aghānako atthi dhammahadayavibhaṅge ( vibha .978 ādayo )‘‘ kāmadhātuyā upapattikkhaṇe kassaci aṭṭhāyatanāni pātubhavantī ’’ ti avuttattāti .
Atha kasmā opapātike eva sandhāya idha , indriyayamake ca yathādassitāsu pucchāsuV0.143 ‘‘ āmantā ’’ ti vuttanti na viññāyatīti ?
Yamake sanniṭṭhānena gahitatthassa ekadese saṃsayatthasambhavena paṭivacanassa akaraṇato .
Bhinditabbe hi na paṭivacanavissajjanaṃ hoti .
Yadi siyā , paripuṇṇavissajjanameva na siyāti .
Atha kasmā ‘‘ yassa vā pana somanassindriyaṃ uppajjati , tassa cakkhundriyaṃ uppajjatīti ?
Āmantā ’’ ti ( yama .3. indriyayamaka .186) iminā ‘‘ gabbhaseyyakānaṃ somanassapaṭisandhi natthī ’’ ti na viññāyatīti ?
‘‘ Kāmadhātuyā upapattikkhaṇe kassa dasindriyāni pātubhavanti ?
Gabbhaseyyakānaṃ sattānaṃ sahetukānaṃ ñāṇasampayuttānaṃ upapattikkhaṇe dasindriyāni pātubhavanti kāyindriyaṃ manindriyaṃ itthindriyaṃ vā purisindriyaṃ vā jīvitindriyaṃ somanassindriyaṃ vā upekkhindriyaṃ vā saddhindriyan ’’ tiādivacanato ( vibha .1012).
Nirodhavāre anāgatakālabhede yathā tasseva cittassa nirodho anāgatabhāvena tassa uppattikkhaṇe vutto , evaṃ tasseva kammajasantānassa nirodho anāgatabhāvena tassa uppāde vattabboti sabbattha upapajjantānaṃ eva so tathā vutto , na uppannānaṃ .
Uppannānaṃ pana aññassa anāgatassa santānassa nirodho anāgatabhāvena vattabbo , na tasseva .
Tassa hi uppādānantaraṃ nirodho āraddho nāma hotīti .
Tasmā arahataṃ pavatte sotassa cakkhussa ca bhede satipi anāgatakālāmasanavaseneva ‘‘ yassa cakkhāyatanaṃ nirujjhissati , tassa sotāyatanaṃ nirujjhissatīti ?
Āmantā .
Yassa vā pana sotāyatanaṃ nirujjhissati , tassa cakkhāyatanaṃ nirujjhissatīti ?
Āmantā ’’ ti vissajjanadvayaṃ upapannameva hotīti .
Yasmā ca upapattianantaraṃ nirodhoM0.133 āraddho nāma hoti , taṃniṭṭhānabhāvato pana cutiyā nirodhavacanaṃ , tasmā pavatte niruddhepi santānekadese aniruddhaṃ upādāya aniṭṭhitanirodhoti cutiyāva tassa nirodhoti vuccati .
Vakkhati hi ‘‘ yassa vā pana somanassindriyaṃ nirujjhati , tassa cakkhundriyaṃ nirujjhatīti ?
Āmantā ’’ ti , tenetthāpi cutinirodhe eva ca adhippete yañca pavatte nirujjhissati , tañca niṭṭhānavasena cutiyā eva nirujjhissatīti vuttanti ‘‘ āmantā ’’ ti yuttaṃ paṭivacanaṃ .
‘‘ Sacakkhukānan ’’ tiādīsu ca ‘‘ paṭiladdhacakkhukānan ’’ tiādinā attho viññāyatīti .
‘‘ Yassa cakkhāyatanaṃ na nirujjhati , tassa sotāyatanaṃ na nirujjhissatīti ?
Sabbesaṃ upapajjantānaṃ , acakkhukānaṃ cavantānaṃ tesaṃ cakkhāyatanaṃ na nirujjhati , no ca tesaṃ sotāyatanaṃV0.144 na nirujjhissatī ’’ ti ettha āruppe pacchimabhavike ṭhapetvā sabbe upapajjantā , acakkhukā cavantā ca gahitāti daṭṭhabbā .
Te hi dutiyakoṭṭhāsena saṅgayhantīti tadapekkhattā sāvasesamidaṃ sabbavacanaṃ acakkhukavacanañcāti .
‘‘ Āruppe pacchimabhavikānan ’’ ti ettha ca arūpato pañcavokāraṃ agacchantā anaññūpapattikāpi ‘‘ arūpe pacchimabhavikā ’’ icceva saṅgayhantīti veditabbā .
Esa nayo aññesupi evarūpesūti .
Pavattivāravaṇṇanā niṭṭhitā .
Āyatanayamakavaṇṇanā niṭṭhitā .