390. IdāniP0.289M0.276V0.274 tadanantare sammappadhānavibhaṅge cattāroti gaṇanaparicchedo . Tena na tato heṭṭhā na uddhanti sammappadhānaparicchedaṃ dīpeti . Sammappadhānāti kāraṇappadhānā upāyappadhānā yonisopadhānā . Idha bhikkhūti imasmiṃ sāsane paṭipannako bhikkhu . Anuppannānan ti anibbattānaṃ . Pāpakānan ti lāmakānaṃ . Akusalānaṃ dhammānan ti akosallasambhūtānaṃ dhammānaṃ . Anuppādāyāti na uppādanatthāya . Chandaṃ janetīti kattukamyatāsaṅkhātaṃ kusalacchandaṃ janeti uppādeti . Vāyamatīti payogaṃ parakkamaṃ karoti . Vīriyaṃ ārabhatīti kāyikacetasikaṃ vīriyaṃ karoti . Cittaṃ paggaṇhātīti teneva sahajātavīriyena cittaṃ ukkhipati . Padahatīti padhānavīriyaṃ karoti . Paṭipāṭiyā panetāni cattāripi padāni āsevanābhāvanābahulīkammasātaccakiriyāhi yojetabbāni . Uppannānaṃ pāpakānan ti anuppannanti avattabbataṃ āpannānaṃ pāpadhammānaṃ . Pahānāyāti pajahanatthāya . Anuppannānaṃ kusalānaṃ dhammānan ti anibbattānaṃ kosallasambhūtānaṃ dhammānaṃ . Uppādāyāti uppādanatthāya . Uppannānan ti nibbattānaṃ . Ṭhitiyāti ṭhitatthāya . Asammosāyāti anassanatthaṃ . Bhiyyobhāvāyāti punappunaṃ bhāvāya . VepullāyātiP0.290 vipulabhāvāya . Bhāvanāyāti vaḍḍhiyā . Pāripūriyāti paripūraṇatthāya . Ayaṃ tāva catunnaṃ sammappadhānānaṃ uddesavāravasena ekapadiko atthuddhāro .

391. Idāni paṭipāṭiyā tāni padāni bhājetvā dassetuṃ kathañca bhikkhu anuppannānan tiādināV0.275 nayena niddesavāro āraddho . Tattha yaṃ heṭṭhā dhammasaṅgahe āgatasadisaṃ , taṃ tassa vaṇṇanāyaṃ vuttanayeneva veditabbaṃ . Yaṃ pana tasmiṃ anāgataṃ , tattha chandaniddese tāva yo chandoti yo chandaniyavasena chando . Chandikatāti chandikabhāvo , chandakaraṇākāro vā . Kattukamyatāti kattukāmatā . Kusaloti cheko . Dhammacchandoti sabhāvacchando . Ayañhi chando nāma taṇhāchando , diṭṭhichando , vīriyachando , dhammacchandoti bahuvidho nānappakārako . TesuM0.277 dhammacchandoti imasmiṃ ṭhāne kattukamyatākusaladhammacchando adhippeto . Imaṃ chandaṃ janetīti chandaṃ kurumānova chandaṃ janeti nāma . Sañjanetīti upasaggena padaṃ vaḍḍhitaṃ . Uṭṭhapetīti chandaṃ kurumānova taṃ uṭṭhapeti nāma . Samuṭṭhapetīti upasaggena padaṃ vaḍḍhitaṃ . Nibbattetīti chandaṃ kurumānova taṃ nibbatteti nāma . Abhinibbattetīti upasaggena padaṃ vaḍḍhitaṃ . Apica chandaṃ karontova chandaṃ janeti nāma . Tameva satataṃ karonto sañjaneti nāma . Kenacideva antarāyena patitaṃ puna ukkhipanto uṭṭhapeti nāma . Pabandhaṭṭhitiṃ pāpento samuṭṭhapeti nāma . Taṃ pākaṭaṃ karonto nibbatteti nāma . Anosakkanatāya alīnavuttitāya anolīnavuttitāya abhimukhabhāvena nibbattento abhinibbatteti nāma .

394. Vīriyaniddese vīriyaṃ karontova vīriyaṃ ārabhati nāma . Dutiyapadaṃ upasaggena vaḍḍhitaṃ .

VīriyaṃP0.291 karontoyeva ca āsevati bhāveti nāma . Punappunaṃ karonto vahulīkaroti . Āditova karonto ārabhati . Punappunaṃ karonto samārabhati . Bhāvanāvasena bhajanto āsevati . Vaḍḍhento bhāveti . Sabbakiccesu tadeva bahulīkaronto bahulīkarotīti veditabbo .

395. Cittapaggahaniddese vīriyapaggahena yojento cittaṃ paggaṇhāti , ukkhipatīti attho .

Punappunaṃ paggaṇhanto sampaggaṇhāti . Evaṃ sampaggahitaṃ yathā na patati tathā naṃ vīriyupatthambhena upatthambhento upatthambheti . Upatthambhitampi thirabhāvatthāya punappunaṃ upatthambhento paccupatthambheti nāma .

406. Ṭhitiyā tipadassa niddese sabbesampi asammosādīnaṃ ṭhitivevacanabhāvaṃ dassetuṃ yā ṭhiti so asammosotiādi vuttaṃ . Ettha hi heṭṭhimaṃ heṭṭhimaṃ padaṃ uparimassa uparimassa padassaV0.276 attho , uparimaṃ uparimaṃ padaṃ heṭṭhimassa heṭṭhimassa atthotipi vattuṃ vaṭṭati . Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti . Ayaṃ tāva pāḷivaṇṇanā . Ayaṃ panettha vinicchayakathā . Ayañhi sammappadhānakathā nāma duvidhā – lokiyā lokuttarā ca . Tattha lokiyā sabbapubbabhāge hoti . SāM0.278 kassapasaṃyuttapariyāyena lokiyamaggakkhaṇe veditabbā . Vuttañhi tattha – ‘‘ Cattāro me , āvuso , sammappadhānā . Katame cattāro ? Idhāvuso , bhikkhu ‘ anuppannā me pāpakā akusalā dhammā uppajjamānā anatthāya saṃvatteyyun ’ ti ātappaṃ karoti ; ‘ uppannā me pāpakā akusalā dhammā appahīyamānā anatthāya saṃvatteyyun ’ ti ātappaṃ karoti ; ‘ anuppannā me kusalā dhammā anuppajjamānā anatthāya saṃvatteyyun ’ ti ātappaṃ karoti . ‘ Uppannā me kusalā dhammā nirujjhamānā anatthāya saṃvatteyyun ’ ti ātappaṃ karotī ’’ ti ( saṃ . ni .2.145). Ettha ca ‘ anuppannā me kusalā dhammā ’ ti samathavipassanā ceva maggo ca . UppannāP0.292 kusalā nāma samathavipassanāva . Maggo pana sakiṃ uppajjitvā nirujjhamāno anatthāya saṃvattanako nāma natthi . So hi phalassa paccayaṃ datvāva nirujjhati . Purimasmiṃ vā samathavipassanāva gahetabbāti vuttaṃ , taṃ pana na yuttaṃ . Tattha ‘‘ uppannā samathavipassanā nirujjhamānā anatthāya saṃvattantī ’’ ti atthassa āvibhāvatthaṃ idaṃ vatthu – eko kira khīṇāsavatthero ‘ mahācetiyañca mahābodhiñca vandissāmī ’ ti samāpattilābhinā bhaṇḍagāhakasāmaṇerena saddhiṃ janapadato mahāvihāraṃ āgantvā vihārapariveṇaṃ pāvisi ; sāyanhasamaye mahābhikkhusaṅghe cetiyaṃ vandamāne cetiyaṃ vandanatthāya na nikkhami . Kasmā ? Khīṇāsavānañhi tīsu ratanesu mahantaṃ gāravaṃ hoti . Tasmā bhikkhusaṅghe vanditvā paṭikkante manussānaṃ sāyamāsabhuttavelāya sāmaṇerampi ajānāpetvā ‘ cetiyaṃ vandissāmī ’ ti ekakova nikkhami . Sāmaṇero ‘ kiṃ nu kho thero avelāya ekakova gacchati , jānissāmī ’ ti upajjhāyassa padānupadikova nikkhami . Thero anāvajjanena tassa āgamanaṃV0.277 ajānanto dakkhiṇadvārena mahācetiyaṅgaṇaṃ āruḷho . Sāmaṇeropi anupadaṃyeva āruḷho . MahātheroM0.279 mahācetiyaṃ ulloketvā buddhārammaṇaṃ pītiṃ gahetvā sabbaṃ cetaso samannāharitvā haṭṭhapahaṭṭho mahācetiyaṃ vandati . Sāmaṇero therassa vandanākāraṃ disvā ‘ upajjhāyo me ativiya pasannacitto vandati ; kiṃ nu kho pupphāni labhitvā pūjaṃ kareyyā ’ ti cintesi . There vanditvā uṭṭhāya sirasi añjaliṃ ṭhapetvā mahācetiyaṃ ulloketvā ṭhite sāmaṇero ukkāsitvā attano āgatabhāvaṃ jānāpesi . Thero parivattetvā olokento ‘‘ kadā āgatosī ’’ ti pucchi . ‘‘ Tumhākaṃ cetiyaṃ vandanakāle , bhante ; ativiya pasannā cetiyaṃ vandittha ; kinnu kho pupphāni labhitvā pūjeyyāthā ’’ ti ? ‘‘ Āma , sāmaṇera , imasmiṃ cetiye viya aññatra ettakaṃ dhātunidhānaṃ nāma natthi . Evarūpaṃ asadisaṃ mahāthūpaṃ pupphāni labhitvā ko na pūjeyyā ’’ ti ? ‘‘ Tena hi , bhante , adhivāsetha , āharissāmī ’’ ti tāvadeva jhānaṃ samāpajjitvā iddhiyā himavantaṃ gantvā vaṇṇagandhasampannāni pupphāni gahetvā parissāvanaṃ pūretvā mahāthereP0.293 dakkhiṇamukhato pacchimamukhe asampatteyeva āgantvā pupphaparissāvanaṃ hatthe ṭhapetvā ‘‘ pūjetha bhante ’’ ti āha . Thero ‘‘ atimandāni no , sāmaṇera , pupphānī ’’ ti āha . ‘‘ Gacchatha , bhante , bhagavato guṇe āvajjetvā pūjethā ’’ ti . Thero pacchimamukhanissitena sopānena āruyha kucchivedikābhūmiyaṃ pupphapūjaṃ kātuṃ āraddho . Vedikābhūmi paripuṇṇā ; pupphāni patitvā dutiyabhūmiyaṃ jaṇṇuppamāṇena odhinā pūrayiṃsu . Tato otaritvā pādapiṭṭhikapantiṃ pūjesi ; sāpi paripūri ; paripuṇṇabhāvaṃ ñatvā heṭṭhimatale vikiranto agamāsi ; sabbaṃ cetiyaṅgaṇaṃ paripūri ; tasmiṃ paripuṇṇe ‘‘ sāmaṇera , pupphāni na khīyantī ’’ ti āha . ‘‘ Parissāvanaṃ , bhante , adhomukhaṃ karothā ’’ ti . Adhomukhaṃ katvā cālesi . Tadā pupphāni khīṇāni . Thero parissāvanaṃ sāmaṇerassa datvā saddhiṃ hatthipākārena cetiyaṃ tikkhattuṃ padakkhiṇaṃ katvā catūsu ṭhānesu vanditvā pariveṇaṃ gacchanto cintesi – ‘ yāva mahiddhiko vatāyaṃ sāmaṇero ; sakkhissati nu kho imaṃ iddhānubhāvaṃ rakkhitunti ? Tato ‘ na sakkhissatī ’ ti disvā sāmaṇeraṃ āha – ‘‘ sāmaṇera , tvaṃ idāni mahiddhiko ; evarūpaṃ pana iddhiṃ nāsetvā pacchimakāleM0.280 kāṇapesakāriyā hatthena madditaṃkañjiyaṃ pivissasī ’’ ti . Daharakabhāvassa nāmesa doso yaṃ so upajjhāyassa kathāya saṃvejetvā ‘ kammaṭṭhānaṃV0.278 me , bhante , ācikkhathā ’ ti na yāci ; ‘ amhākaṃ upajjhāyo kiṃ vadatī ’ ti taṃ pana asuṇanto viya agamāsi . Thero mahācetiyañca mahābodhiñca vanditvā sāmaṇeraṃ pattacīvaraṃ gāhāpetvā anupubbena kuṭeḷitissamahāvihāraṃ agamāsi . Sāmaṇero upajjhāyassa padānupadiko hutvā bhikkhācāraṃ na gacchati . ‘‘ Kataraṃ gāmaṃ pavisatha , bhante ’’ ti pucchitvā pana ‘ idāni me upajjhāyo gāmadvāraṃ sampatto bhavissatī ’ ti ñatvā attano ca upajjhāyassa ca pattacīvaraṃ gahetvā ākāsenāgantvā therassa pattacīvaraṃ datvāP0.294 piṇḍāya pavisati . Thero sabbakālaṃ ovadati – ‘‘ sāmaṇera , mā evamakāsi ; puthujjaniddhi nāma calā anibaddhā ; asappāyaṃ rūpādiārammaṇaṃ labhitvā appamattakeneva bhijjati ; santāya samāpattiyā parihīnā brahmacariyavāse santhambhituṃ na sakkontī ’’ ti . Sāmaṇero ‘ kiṃ katheti mayhaṃ upajjhāyo ’ ti sotuṃ na icchati , tatheva karoti . Thero anupubbena cetiyavandanaṃ karonto kammupendavihāraṃ nāma gato . Tattha vasantepi there sāmaṇero tatheva karoti . Athekadivasaṃ ekā pesakāradhītā abhirūpā paṭhamavaye ṭhitā kammupendagāmato nikkhamitvā padumassaraṃ oruyha gāyamānā pupphāni bhañjati . Tasmiṃ samaye sāmaṇero padumassaramatthakena gacchati gacchanto pana , sakkaralasikāya kāṇamakkhikā viya , tassā gītasadde bajjhi ; tāvadeva iddhi antarahitā , chinnapakkho kāko viya ahosi . Santasamāpattibalena pana tattheva udakapiṭṭhe apatitvā simbalitūlaṃ viya patamānaṃ anupubbena padumassaratīre aṭṭhāsi . So vegena gantvā upajjhāyassa pattacīvaraṃ datvā nivatti . Mahāthero ‘ pagevetaṃ mayā diṭṭhaṃ , nivāriyamānopi na nivattissatī ’ ti kiñci avatvā piṇḍāya pāvisi . Sāmaṇero gantvā padumassaratīre aṭṭhāsi tassā paccuttaraṇaṃ āgamayamāno . Sāpi sāmaṇeraṃ ākāsena gacchantañca punāgantvā ṭhitañca disvā ‘ addhāM0.281 esa maṃ nissāya ukkaṇṭhito ’ ti ñatvā ‘ paṭikkama sāmaṇerā ’ ti āha . Sopi paṭipakkami . Itarā paccuttaritvā sāṭakaṃ nivāsetvā taṃ upasaṅkamitvā ‘ kiṃ , bhante ’ ti pucchi . So tamatthaṃ ārocesi . Sā bahūhi kāraṇehi gharāvāse ādīnavaṃ brahmacariyavāse ānisaṃsañca dassetvā ovadamānāpiV0.279 tassa ukkaṇṭhaṃ vinodetuṃ asakkontī ‘ ayaṃ mama kāraṇā evarūpāya iddhiyā parihīno ; na dāni yuttaṃ pariccajitun ’ ti . ‘ Idheva tiṭṭhā ’ ti vatvā gharaṃ gantvā mātāpitūnaṃ taṃ pavattiṃ ārocesi . Tepi āgantvā nānappakāraṃ ovadamānā vacanaṃ aggaṇhantaṃ āhaṃsu – ‘‘ tvaṃ amhe uccākulāti mā sallakkhesi . Mayaṃ pesakārā . Sakkhissasi pesakārakammaṃ kātun ’’ ti ? Sāmaṇero āha – ‘‘ upāsaka , gihībhūto nāma pesakārakammaṃ vā kareyya naḷakārakammaṃ vā , kiṃ iminā , mā sāṭakamatte lobhaṃ karothā ’’ tiP0.295 . Pesakārako udare baddhasāṭakaṃ datvā gharaṃ netvā dhītaraṃ adāsi . So pesakārakammaṃ uggaṇhitvā pesakārehi saddhiṃ sālāya kammaṃ karoti . Aññesaṃ itthiyo pātova bhattaṃ sampādetvā āhariṃsu . Tassa bhariyā na tāva āgacchati . So itaresu kammaṃ vissajjetvā bhuñjamānesu tasaraṃ vaṭṭento nisīdi . Sā pacchā āgamāsi . Atha naṃ so ‘ aticirena āgatāsī ’ ti tajjesi . Mātugāmo ca nāma api cakkavattirājānaṃ attani paṭibaddhacittaṃ ñatvā dāsaṃ viya sallakkheti . Tasmā sā evamāha – ‘‘ aññesaṃ ghare dārupaṇṇaloṇādīni sannihitāni ; bāhirato āharitvā dāyakā pesakārakāpi atthi . Ahaṃ pana ekikā ; tvampi ‘ mayhaṃ ghare idaṃ atthi , idaṃ natthī ’ ti na jānāsi . Sace icchasi bhuñja , no ce icchasi mā bhuñjā ’’ ti . So ‘ na kevalaṃ ussūre bhattaṃ āharasi , vācāyapi maṃ ghaṭṭesī ’ ti kujjhitvā aññaṃ paharaṇaṃ apassanto tameva tasaradaṇḍakaṃ tasarato luñcitvā khipi . Sā taṃ āgacchantaṃ disvā īsakaṃ parivatti . Tasaradaṇḍakassa ca koṭi nāma tikhiṇā hoti . Sā tassā parivattamānāya akkhikoṭiyaṃ pavisitvā aṭṭhāsi . Sā ubhohi hatthehi vegena akkhiṃ aggahesi . Bhinnaṭṭhānato lohitaṃ paggharati . SoM0.282 tasmiṃ kāle upajjhāyassa vacanaṃ anussari ‘ idaṃ sandhāya maṃ upajjhāyo ‘‘ anāgate kāle kāṇapesakāriyā hatthena madditaṃ kañjiyaṃ pivissasī ’’ ti āha . Idaṃ therena diṭṭhaṃ bhavissati . Aho dīghadassī ayyo ’ ti mahāsaddena rodituṃ ārabhi . Tamenaṃ aññe ‘‘ alaṃ , āvuso , mā rodi ; akkhi nāma bhinnaṃ na sakkā rodanena paṭipākatikaṃ kātun ’’ ti āhaṃsu . So ‘‘ nāhaṃ etamatthaṃ rodāmi ; apica kho idaṃ sandhāya rodāmī ’’ ti sabbaṃ pavattiṃ paṭipāṭiyā kathesi . Evaṃ uppannā samathavipassanā nirujjhamānā anatthāya saṃvattanti . AparampiV0.280 vatthu – tiṃsamattā bhikkhū kalyāṇiyaṃ mahācetiyaṃ vanditvā aṭavimaggena mahāmaggaṃ otaramānā antarāmagge jhāmakkhette kammaṃ katvā āgacchantaṃ ekaṃ manussaṃ addasaṃsu . Tassa sarīraṃ masimakkhitaṃ hoti , masimakkhitameva ca ekaṃ kāsāvaṃ kacchaṃ pīḷetvā nivatthaṃ . Olokiyamāno jhāmakhāṇuko viya khāyati . So divasabhāgeP0.296 kammaṃ katvā upaḍḍhajhāyamānānaṃ dārūnaṃ kalāpaṃ ukkhipitvā piṭṭhiyaṃ vippakiṇṇehi kesehi kummaggena āgantvā bhikkhūnaṃ sammukhe aṭṭhāsi . Sāmaṇerā disvā aññamaññaṃ olokayamānā ‘‘ āvuso , tuyhaṃ pitā , tuyhaṃ mahāpitā , tuyhaṃ mātulo ’’ ti hasamānā gantvā ‘‘ ko nāmosi tvaṃ , upāsakā ’’ ti nāmaṃ pucchiṃsu . So nāmaṃ pucchito vippaṭisārī hutvā dārukalāpaṃ chaḍḍetvā vatthaṃ saṃvidhāya nivāsetvā mahāthere vanditvā ‘‘ tiṭṭhatha tāva , bhante ’’ ti āha . Mahātherā aṭṭhaṃsu . Daharasāmaṇerā āgantvā mahātherānaṃ sammukhāpi parihāsaṃ karonti . Upāsako āha – ‘‘ bhante , tumhe maṃ passitvā parihasatha ; ettakeneva matthakaṃ pattamhāti sallakkhetha . Ahampi pubbe tumhādisova samaṇo ahosiṃ . Tumhākaṃ pana cittekaggatāmattampi natthi . Ahaṃ imasmiṃ sāsane mahiddhiko mahānubhāvo ahosiṃ ; ākāsaṃ gahetvā pathaviṃ karomi , pathaviṃ ākāsaṃ ; dūraṃ gaṇhitvā santikaṃ karomi , santikaṃ dūraṃ ; cakkavāḷasahassaṃ khaṇena vinivijjhāmi . Hatthe me passatha ; idāni pana makkaṭahatthasadisā . Ahaṃ imeheva hatthehi idha nisinnova candimasūriye parāmasiṃ . Imesaṃyeva pādānaṃ candimasūriye pādakathalikaṃ katvā nisīdiṃ . Evarūpā me iddhi pamādena antarahitā . Tumhe mā pamajjittha . Pamādena hi evarūpaṃM0.283 byasanaṃ pāpuṇanti . Appamattā viharantā jātijarāmaraṇassa antaṃ karonti . Tasmā tumhe maññeva ārammaṇaṃ karitvā appamattā hotha , bhante ’’ ti tajjetvā ovādamadāsi . Te tassa kathentasseva saṃvegaṃ āpajjitvā vipassamānā tiṃsa janā tattheva arahattaṃ pāpuṇiṃsūti . Evampi uppannā samathavipassanā nirujjhamānā anatthāya saṃvattantīti veditabbā . Ayaṃ tāva lokiyasammappadhānakathāya vinicchayo . Lokuttaramaggakkhaṇe panetaṃ ekameva vīriyaṃ catukiccasādhanavasena cattāri nāmāni labhati . Tattha anuppannānan ti asamudācāravasena vā ananubhūtārammaṇavasena vā anuppannānaṃ ; aññathā hi anamatagge saṃsāre anuppannā pāpakā akusalā dhammā nāma natthi . Anuppannā pana uppajjamānāpi eteyeva uppajjantiP0.297 , pahīyamānāpi eteyeva pahīyanti . TatthaV0.281 ekaccassa vattavasena kilesā na samudācaranti . Ekaccassa ganthadhutaṅgasamādhivipassanā navakammikānaṃ aññataravasena . Kathaṃ ? Ekacco hi vattasampanno hoti . Tassa dvāsītikhuddakavattāni ( cūḷava .243 ādayo ), cuddasa mahāvattāni ( cūḷava .356 ādayo ), cetiyaṅgaṇabodhiyaṅgaṇapānīyamāḷauposathāgāraāgantukagamikavattāni ca karontasseva kilesā okāsaṃ na labhanti ; aparabhāge panassa vattaṃ vissajjetvā bhinnavattassa vicarato ayonisomanasikārañceva sativossaggañca āgamma uppajjanti . Evaṃ asamudācāravasena anuppannā uppajjanti nāma . Ekacco ganthayutto hoti ; ekampi nikāyaṃ gaṇhāti , dvepi , tayopi , cattāropi , pañcapi . Tasseva tepiṭakaṃ buddhavacanaṃ atthavasena pāḷivasena anusandhivasena pubbāparavasena gaṇhantassa sajjhāyantassa cintentassa vācentassa desentassa pakāsentassa kilesā okāsaṃ na labhanti ; aparabhāge panassa ganthakammaṃ pahāya kusītassa vicarato ayonisomanasikārasativossagge āgamma uppajjanti . Evampi asamudācāravasena anuppannā uppajjanti nāma . Ekacco pana dhutaṅgadharo hoti , terasa dhutaṅgaguṇe samādāya vattati . Tassa dhutaṅgaguṇe pariharantassa kilesā okāsaṃ na labhanti ; aparabhāgeM0.284 panassa dhutaṅgāni vissajjetvā bāhullāya āvaṭṭassa vicarato ayonisomanasikārasativossagge āgamma uppajjanti . Evampi asamudācāravasena anuppannā uppajjanti nāma . Ekacco pana aṭṭhasu samāpattīsu ciṇṇavasī hoti . Tassa paṭhamajjhānādīsu āvajjanavasīādīnaṃ vasena viharantassa kilesā okāsaṃ na labhanti ; aparabhāge panassa parihīnajjhānassa vā vissaṭṭhajjhānassa vā bhassādīsu anuyuttassa viharato ayonisomanasikārasativossagge āgamma uppajjanti . Evampi asamudācāravasena anuppannā kilesā uppajjanti nāma . Ekacco pana vipassako hoti ; sattasu vā vipassanāsu aṭṭhārasasuP0.298 vā mahāvipassanāsu kammaṃ karonto viharati . Tassevaṃ viharato kilesā okāsaṃ na labhanti ; aparabhāge panassa vipassanākammaṃ pahāya kāyadaḷhībahulassa viharato ayonisomanasikārasativossaggeV0.282 āgamma uppajjanti . Evampi asamudācāravasena anuppannā kilesā uppajjanti nāma . Ekacco pana navakammiko hoti , uposathāgārabhojanasālādīni karoti . Tassa tesaṃ upakaraṇāni cintentassa kilesā okāsaṃ na labhanti ; aparabhāge panassa navakamme niṭṭhite vā vissaṭṭhe vā ayonisomanasikārasativossagge āgamma uppajjanti . Evampi asamudācāravasena anuppannā kilesā uppajjanti nāma . Ekacco pana brahmalokā āgato suddhasatto hoti . Tassa anāsevanāya kilesā okāsaṃ na labhanti ; aparabhāge panassa laddhāsevanassa ayonisomanasikārasativossagge āgamma uppajjanti . Evampi asamudācāravasena anuppannā kilesā uppajjanti nāma . Evaṃ tāva asamucāravasena anuppannatā veditabbā . Kathaṃ ananubhūtārammaṇavasena ? Idhekacco ananubhūtapubbaṃ manāpiyādibhedaṃ ārammaṇaṃ labhati . Tassa tattha ayonisomanasikārasativossagge āgamma rāgādayo kilesā uppajjanti . Evaṃ ananubhūtārammaṇavasenaM0.285 anuppannā uppajjanti nāma . Lokuttaramaggakkhaṇe pana ekameva vīriyaṃ . Ye ca evaṃ anuppannā uppajjeyyuṃ , te yathā neva uppajjanti , evaṃ nesaṃ anuppādakiccaṃ uppannānañca pahānakiccaṃ sādheti . Tasmā uppannānaṃ pāpakānan ti ettha pana catubbidhaṃ uppannaṃ – vattamānuppannaṃ , bhutvā vigatuppannaṃ , okāsakatuppannaṃ , bhūmiladdhuppannanti . Tattha ye kilesā vijjamānā uppādādisamaṅgino – idaṃ vattamānuppannaṃ nāma . Kamme pana javite ārammaṇarasaṃ anubhavitvā niruddhavipāko bhutvā vigataṃ nāma . Kammaṃ uppajjitvā niruddhaṃ bhutvā vigataṃ nāma . Tadubhayampi bhutvā vigatuppannan ti saṅkhaṃ gacchati . Kusalākusalakammaṃ aññassa kammassa vipākaṃ paṭibāhitvā attano vipākassa okāsaṃ karoti . EvaṃP0.299 kate okāse vipāko uppajjamāno okāsakaraṇato paṭṭhāya uppannoti vuccati . Idaṃ okāsakatuppannaṃ nāma . PañcakkhandhāV0.283 pana vipassanāya bhūmi nāma . Te atītādibhedā honti . Tesu anusayitakilesā pana atītā vā anāgatā vā paccuppannā vāti na vattabbā . Atītakkhandhesu anusayitāpi hi appahīnāva honti . Anāgatakkhandhesu , paccuppannakkhandhesu anusayitāpi appahīnāva honti . Idaṃ bhūmiladdhuppannaṃ nāma . Tenāhu porāṇā – ‘‘ tāsu tāsu bhūmīsu asamugghātitā kilesā bhūmiladdhuppannāti saṅkhaṃ gacchantī ’’ ti . Aparampi catubbidhaṃ uppannaṃ – samudācāruppannaṃ , ārammaṇādhigahituppannaṃ , avikkhambhituppannaṃ , asamugdhātituppannanti . Tattha sampati vattamānaṃyeva ‘ samudācāruppannaṃ ’ nāma . Sakiṃ cakkhūni ummīletvā ārammaṇe nimitte gahite anussaritānussaritakkhaṇe kilesā nuppajjissantīti na vattabbā . Kasmā ? Ārammaṇassa adhigahitattā . Yathā kiṃ ? Yathā khīrarukkhassa kuṭhāriyā āhatāhataṭṭhāne khīraṃ na nikkhamissatīti na vattabbaṃ , evaṃ . Idaṃ ‘ ārammaṇādhigahituppannaṃ ’ nāma . Samāpattiyā avikkhambhitakilesā pana imasmiṃ nāma ṭhāne nuppajjissantīti na vattabbā . Kasmā ? Avikkhambhitattā . Yathā kiṃ ? Yathā sace khīrarukkhaṃ kuṭhāriyā āhaneyyuṃ ,‘ imasmiṃ nāma ṭhāne khīraṃ na nikkhameyyā ’ tiM0.286 na vattabbaṃ , evaṃ . Idaṃ ‘ avikkhambhituppannaṃ ’ nāma . Maggena asamugghātitakilesā pana bhavagge nibbattassāpi nuppajjissantīti purimanayeneva vitthāretabbaṃ . Idaṃ ‘ asamugghātituppannaṃ ’ nāma . Imesu uppannesu vattamānuppannaṃ , bhutvāvigatuppannaṃ , okāsakatuppannaṃ , samudācāruppannanti catubbidhaṃ uppannaṃ na maggavajjhaṃ ; bhūmiladdhuppannaṃ , ārammaṇādhiggahituppannaṃ , avikkhambhituppannaṃ , asamugghātituppannanti catubbidhaṃ maggavajjhaṃ . Maggo hi uppajjamāno ete kilese pajahati . So ye kilese pajahati , te atītā vā anāgatā vā paccuppannā vāti na vattabbā . Vuttampi cetaṃ – ‘‘ Hañci atīte kilese pajahati , tena hi khīṇaṃ khepeti , niruddhaṃP0.300 nirodheti , vigataṃ vigameti , atthaṅgataṃ atthaṃ gameti , atītaṃ yaṃ natthi taṃ pajahati . Hañci anāgate kilese pajahati , tena hi ajātaṃ pajahati , anibbattaṃ anuppannaṃ apātubhūtaṃ pajahati , anāgataṃ yaṃ natthi taṃ pajahati . Hañci paccuppanne kilese pajahati , tena hi ratto rāgaṃ pajahati , duṭṭho dosaṃ , mūḷho mohaṃ , vinibaddho mānaṃ , parāmaṭṭho diṭṭhiṃ , vikkhepagatoV0.284 uddhaccaṃ , aniṭṭhaṅgato vicikicchaṃ , thāmagato anusayaṃ pajahati ; kaṇhasukkadhammā yuganaddhā samameva vattanti ; saṃkilesikā maggabhāvanā hoti … pe … tena hi natthi maggabhāvanā , natthi phalasacchikiriyā , natthi kilesappahānaṃ , natthi dhammābhisamayo ’ ti . ‘ Atthi maggabhāvanā … pe … atthi dhammābhisamayo ’ ti . Yathā kathaṃ viya ? Seyyathāpi taruṇo rukkho … pe … apātubhūtāneva na pātubhavanti ’’ ti ( paṭi . ma .3.21). Iti pāḷiyaṃ ajātaphalarukkho āgato ; jātaphalarukkhena pana dīpetabbaṃ . Yathā hi saphalo taruṇaambarukkho . Tassa phalāni manussā paribhuñjeyyuṃ , sesāni pātetvā pacchiyo pūreyyuṃ . Athañño puriso taṃ pharasunā chindeyya . Tenassa neva atītāni phalāni nāsitāni honti , na anāgatapaccuppannāni ca nāsitāni ; atītāni hi manussehi paribhuttāni , anāgatāni anibbattāni na sakkā nāsetuṃM0.287 . Yasmiṃ pana samaye so chinno tadā phalāniyeva natthīti paccuppannānipi anāsitāni . Sace pana rukkho acchinno assa , athassa pathavīrasañca āporasañca āgamma yāni phalāni nibbatteyyuṃ , tāni nāsitāni honti . Tāni hi ajātāneva na jāyanti , anibbattāneva na nibbattanti , apātubhūtāneva na pātubhavanti . Evameva maggo nāpi atītādibhede kilese pajahati , nāpi na pajahati . Yesañhi kilesānaṃ maggena khandhesu apariññātesu uppatti siyā , maggena uppajjitvā khandhānaṃ pariññātattā te kilesā ajātāva na jāyanti , anibbattāva na nibbattanti , apātubhūtāva na pātubhavanti . Taruṇaputtāya itthiyā puna avijāyanatthaṃ byādhitānaṃP0.301 rogavūpasamatthaṃ pītabhesajjehi cāpi ayamattho vibhāvetabbo . Evaṃ maggo ye kilese pajahati , te atītā vā anāgatā vā paccuppannā vāti na vattabbā . Na ca maggo kilese na pajahati . Ye pana maggo kilese pajahati , te sandhāya ‘ uppannānaṃ pāpakānan ’ tiādi vuttaṃ . Na kevalañca maggo kileseyeva pajahati , kilesānaṃ pana appahīnattā ye uppajjeyyuṃ upādinnakkhandhā , tepi pajahatiyeva . Vuttampi cetaṃ ‘‘ sotāpattimaggañāṇena abhisaṅkhāraviññāṇassa nirodhena satta bhave ṭhapetvā anamatagge saṃsāre ye uppajjeyyuṃ nāmañca rūpañca etthete nirujjhantī ’’ ti ( cūḷani . ajitamāṇavapucchāniddesa 6) vitthāro . Iti maggo upādinnato anupādinnato ca vuṭṭhāti . Bhavavasena pana sotāpattimaggo apāyabhavato vuṭṭhātiV0.285 . Sakadāgāmimaggo sugatibhavekadesato ; anāgāmimaggo sugatikāmabhavato ; vuṭṭhāti arahattamaggo rūpārūpabhavato vuṭṭhāti , sabbabhavehi vuṭṭhātiyevātipi vadanti . Atha maggakkhaṇe kathaṃ anuppannānaṃ uppādāya bhāvanā hoti ? Kathaṃ vā uppannānaṃ ṭhitiyāti ? Maggappavattiyā eva . Maggo hi pavattamāno pubbe anuppannapubbattā anuppanno nāma vuccati . Anāgatapubbañhi ṭhānaṃ gantvā ananubhūtapubbaṃ vā ārammaṇaṃ anubhavitvā vattāro bhavanti – ‘ anāgataṭṭhānaṃ āgatamha , ananubhūtaṃ ārammaṇaṃ anubhavāmā ’ ti . Yā cassa pavatti , ayameva ṭhiti nāmāti ṭhitiyā bhāvetīti vattuṃ vaṭṭati . Evametassa bhikkhuno idaṃ lokuttaramaggakkhaṇe vīriyaṃ ‘‘ anuppannānaṃ pāpakānaṃ akusalānaṃ dhammānaṃ anuppādāyā ’’ tiādīniM0.288 cattāri nāmāni labhati . Ayaṃ lokuttaramaggakkhaṇe sammappadhānakathā . Evamettha lokiyalokuttaramissakā sammappadhānā niddiṭṭhāti . Suttantabhājanīyavaṇṇanā . 2. Abhidhammabhājanīyavaṇṇanā