4. Maggasaccaniddesavaṇṇanā
205. Maggasacca niddese
M0.107 ayamevāti aññamaggapaṭikkhepanatthaṃ niyamanaṃ .
Ariyoti taṃtaṃmaggavajjhehi kilesehi ārakattā ariyabhāvakarattā ariyaphalapaṭilābhakarattā ca ariyo .
Aṭṭhaṅgāni assāti aṭṭhaṅgiko .
Svāyaṃ caturaṅgikā viya senā , pañcaṅgikaṃ viya tūriyaṃ aṅgamattamevaV0.107 hoti , aṅgavinimutto natthi .
Nibbānatthikehi maggīyati , nibbānaṃ vā maggati , kilese vā mārento gacchatīti maggo .
Seyyathidan ti so katamoti ceti attho .
Idāni aṅgamattameva maggo hoti , aṅgavinimmutto natthīti dassento sammādiṭṭhi … pe … sammāsamādhīti āha .Tattha sammā dassanalakkhaṇā sammādiṭṭhi .
Sammādiṭṭhi niddese ‘‘ dukkhe ñāṇan ’’ tiādinā catusaccakammaṭṭhānaṃ dassitaṃ .
Tattha purimāni dve saccāni vaṭṭaṃ , pacchimāni vivaṭṭaṃ .
Tesu bhikkhuno vaṭṭe kammaṭṭhānābhiniveso hoti , vivaṭṭe natthi abhiniveso .
Purimāni hi dve saccāni ‘‘ pañcakkhandhā dukkhaṃ , taṇhā samudayo ’’ ti evaṃ saṅkhepena ca ‘‘ katame pañcakkhandhā ?
Rūpakkhandho ’’ tiādinā nayena vitthārena ca ācariyassa santike uggaṇhitvā vācāya punappunaṃ parivattento yogāvacaro kammaṃ karoti ;
itaresu pana dvīsu saccesu ‘‘ nirodhasaccaṃ iṭṭhaṃ kantaṃ manāpaṃ , maggasaccaṃ iṭṭhaṃ kantaṃ manāpan ’’ ti evaṃ savaneneva kammaṃ karoti .
So evaṃ kammaṃ karonto cattāri saccāni ekena paṭivedhena paṭivijjhati , ekābhisamayena abhisameti ;
dukkhaṃ
P0.117 pariññāpaṭivedhena paṭivijjhati , samudayaṃ pahānapaṭivedhena , nirodhaṃ sacchikiriyapaṭivedhena , maggaṃ bhāvanāpaṭivedhena paṭivijjhati ;
dukkhaṃ pariññābhisamayena … pe … maggaṃ bhāvanābhisamayena abhisameti .
Evamassa pubbabhāge dvīsu saccesu uggahaparipucchāsavanadhāraṇasammasanapaṭivedho hoti , dvīsu savanapaṭivedhoyeva ;
aparabhāge tīsu kiccato paṭivedho hoti , nirodhe ārammaṇapaṭivedho .
Tattha sabbampi paṭivedhañāṇaṃ lokuttaraṃ , savanadhāraṇasammasanañāṇaṃ lokiyaṃ kāmāvacaraṃ , paccavekkhaṇā pana pattasaccassa hoti .
Ayañca ādikammiko .
Tasmā sā idha na vuttā .
Imassa ca bhikkhuno pubbe pariggahato ‘ dukkhaṃ parijānāmiM0.110 , samudayaṃ pajahāmi , nirodhaṃ sacchikaromi , maggaṃ bhāvemī ’ ti ābhogasamannāhāramanasikārapaccavekkhaṇā natthi , pariggahato paṭṭhāya hoti ;
aparabhāge pana dukkhaṃ pariññātameva hoti … pe … maggo bhāvitova hoti .
Tattha dve saccāni duddasattā gambhīrāni , dve gambhīrattā duddasāni .
Dukkhasaccañhi uppattito pākaṭaṃ ;
khāṇukaṇṭakappahārādīsu ‘ aho dukkhan ’ ti vattabbatampi āpajjati .
SamudayampiV0.110 khāditukāmatābhuñjitukāmatādivasena uppattito pākaṭaṃ .
Lakkhaṇapaṭivedhato pana ubhayampi gambhīraṃ .
Iti tāni duddasattā gambhīrāni .
Itaresaṃ pana dvinnaṃ dassanatthāya payogo bhavaggagahaṇatthaṃ hatthappasāraṇaṃ viya , avīciphusanatthaṃ pādappasāraṇaṃ viya , satadhā bhinnavālassa koṭiyā koṭiṃ paṭipādanaṃ viya ca hoti .
Iti tāni gambhīrattā duddasāni .
Evaṃ duddasattā gambhīresu gambhīrattā ca duddasesu catūsu saccesu uggahādivasena pubbabhāgañāṇuppattiṃ sandhāya idaṃ ‘‘ dukkhe ñāṇan ’’ tiādi vuttaṃ .
Paṭivedhakkhaṇe pana ekameva ñāṇaṃ hoti .Sammā abhiniropanalakkhaṇo sammāsaṅkappo .
Sammāsaṅkappa niddese kāmato nissaṭoti nekkhammasaṅkappo .
Byāpādato nissaṭoti abyāpādasaṅkappo .
Vihiṃsāya nissaṭoti avihiṃsāsaṅkappo .
Tattha nekkhammavitakko kāmavitakkassa padaghātaṃ padacchedaṃ karonto
P0.118 uppajjati , abyāpādavitakko byāpādavitakkassa , avihiṃsāvitakko vihiṃsāvitakkassa .
Nekkhammavitakko ca kāmavitakkassa paccanīko hutvā uppajjati , abyāpādaavihiṃsāvitakkā byāpādavihiṃsāvitakkānaṃ .
Tattha yogāvacaro kāmavitakkassa padaghātanatthaṃ kāmavitakkaṃ vā sammasati aññaṃ vā pana kiñci saṅkhāraṃ .
Athassa vipassanākkhaṇe vipassanāsampayutto saṅkappo tadaṅgavasena kāmavitakkassa padaghātaṃ padacchedaṃ karonto uppajjati , vipassanaṃ ussukkāpetvā maggaṃ pāpeti .
Athassa maggakkhaṇe maggasampayutto saṅkappo samucchedavasena kāmavitakkassa padaghātaṃ padacchedaṃ karonto uppajjati ;
byāpādavitakkassāpi padaghātanatthaṃ byāpādavitakkaṃ vā aññaṃ vā saṅkhāraṃ sammasati ;
vihiṃsāvitakkassa padaghātanatthaṃ vihiṃsāvitakkaṃ vā aññaṃ vā saṅkhāraṃ sammasati .
Athassa vipassanākkhaṇeti sabbaṃ purimanayeneva yojetabbaṃ .
KāmavitakkādīnaṃM0.111 pana tiṇṇaṃ pāḷiyaṃ vibhattesu aṭṭhatiṃsārammaṇesu ekakammaṭṭhānampi apaccanīkaṃ nāma natthi .
Ekantato pana kāmavitakkassa tāva asubhesu paṭhamajjhānameva paccanīkaṃ , byāpādavitakkassa mettāya tikacatukkajjhānāni , vihiṃsāvitakkassa karuṇāya tikacatukkajjhānāni .
Tasmā asubhe parikammaṃ katvā jhānaṃ samāpannassa samāpattikkhaṇe jhānasampayutto saṅkappo vikkhambhanavasena kāmavitakkassa paccanīko hutvā uppajjati .
Jhānaṃ pādakaṃ katvā vipassanaṃ paṭṭhapentassa vipassanākkhaṇe vipassanāsampayutto saṅkappo tadaṅgavasena kāmavitakkassa paccanīko hutvā uppajjati .
Vipassanaṃ ussukkāpetvā maggaṃ pāpentassa maggakkhaṇeV0.111 maggasampayutto saṅkappo samucchedavasena kāmavitakkassa paccanīko hutvā uppajjati .
Evaṃ uppanno nekkhammasaṅkappoti vuccatīti veditabbo .
Mettāya pana parikammaṃ katvā , karuṇāya parikammaṃ katvā jhānaṃ samāpajjatīti sabbaṃ purimanayeneva yojetabbaṃ .
Evaṃ uppanno abyāpādasaṅkappoti vuccati , avihiṃsāsaṅkappoti ca vuccatītiP0.119 veditabbo .
Evamete nekkhammasaṅkappādayo vipassanājhānavasena uppattīnaṃ nānattā pubbabhāge nānā ;
maggakkhaṇe pana imesu tīsu ṭhānesu uppannassa akusalasaṅkappassa padacchedato anuppattisādhanavasena maggaṅgaṃ pūrayamāno ekova kusalasaṅkappo uppajjati .
Ayaṃ sammāsaṅkappo nāma .Sammā pariggahalakkhaṇā sammāvācā .
Sammāvācā niddesepi yasmā aññeneva cittena musāvādā viramati , aññenaññena pisuṇavācādīhi , tasmā catassopetā veramaṇiyo pubbabhāge nānā ;
maggakkhaṇe pana micchāvācāsaṅkhātāya catubbidhāya akusaladussīlyacetanāya padacchedato anuppattisādhanavasena maggaṅgaṃ pūrayamānā ekāva sammāvācāsaṅkhātā kusalaveramaṇī uppajjati .
Ayaṃ sammāvācā nāma .
Sammā samuṭṭhāpanalakkhaṇo sammākammanto .
Sammākammanta niddesepi yasmā aññeneva cittena pāṇātipātā viramati , aññena adinnādānā , aññena kāmesumicchācārā , tasmā tissopetā veramaṇiyo pubbabhāge nānā ;
maggakkhaṇe pana micchākammantasaṅkhātāya tividhāya akusaladussīlyacetanāya padacchedato anuppattisādhanavasena maggaṅgaṃ pūrayamānā ekāva sammākammantasaṅkhātā akusalaveramaṇī uppajjati .
Ayaṃ sammākammanto nāma .
Sammā vodānalakkhaṇo sammāājīvo .
Sammāājīva niddese
M0.112 idhāti imasmiṃ sāsane .
Ariyasāvakoti ariyassa buddhassa sāvako .
Micchāājīvaṃ pahāyāti pāpakaṃ ājīvaṃ pajahitvā .
Sammāājīvenāti buddhapasatthena kusalaājīvena .
Jīvikaṃ kappetīti jīvitappavattiṃ pavatteti .
Idhāpi yasmā aññeneva cittena kāyadvāravītikkamā viramati ;
aññena vacīdvāravītikkamā , tasmā pubbabhāge nānākkhaṇesu uppajjati ;
maggakkhaṇe pana dvīsu dvāresu sattannaṃ kammapathānaṃ vasena uppannāya micchāājīvadussīlyacetanāya padacchedato anuppattisādhanavasena maggaṅgaṃ pūrayamānā ekāva sammāājīvasaṅkhātā kusalaveramaṇī uppajjati .
Ayaṃ sammāājīvo nāma .Sammāvāyāma niddeso
V0.112 sammappadhānavibhaṅge anupadavaṇṇanāvasena āvibhavissati .
Ayaṃ pana pubbabhāge nānācittesu labhati .
Aññeneva hi cittena anuppannānaṃ pāpakānaṃP0.120 akusalānaṃ dhammānaṃ anuppādāya vāyāmaṃ karoti , aññena uppannānaṃ pahānāya ;
aññeneva ca anuppannānaṃ kusalānaṃ dhammānaṃ uppādāya , aññena uppannānaṃ ṭhitiyā ;
maggakkhaṇe pana ekacitteyeva labbhati .
Ekameva hi maggasampayuttaṃ vīriyaṃ catukiccasādhanaṭṭhena cattāri nāmāni labbhati .Sammā paggahalakkhaṇo sammāvāyāmo .
Sammāsati niddesopi satipaṭṭhānavibhaṅge anupadavaṇṇanāvasena āvibhavissati .
Ayampi ca pubbabhāge nānācittesu labbhati .
Aññeneva hi cittena kāyaṃ pariggaṇhāti , aññenaññena vedanādīni ;
maggakkhaṇe pana ekacitteyeva labbhati .
Ekāyeva hi maggasampayuttā sati catukiccasādhanaṭṭhena cattāri nāmāni labhati .
Sammā upaṭṭhānalakkhaṇā sammāsati .
Sammāsamādhi niddese cattāri jhānāni pubbabhāgepi nānā , maggakkhaṇepi .
Pubbabhāge samāpattivasena nānā , maggakkhaṇe nānāmaggavasena .
Ekassa hi paṭhamamaggo paṭhamajjhāniko hoti , dutiyamaggādayopi paṭhamajjhānikā , dutiyādīsu aññatarajjhānikā vā .
Ekassa paṭhamamaggo dutiyādīnaṃ aññatarajjhāniko hoti , dutiyādayopi dutiyādīnaṃ aññatarajjhānikā vā paṭhamajjhānikā vā .
Evaṃ cattāropi maggā jhānavasena sadisā vā asadisā vā ekaccasadisā vā honti .
Ayaṃ panassa viseso pādakajjhānaniyāmena hoti .
Pādakajjhānaniyāmena tāva paṭhamajjhānalābhino paṭhamajjhānā vuṭṭhāya vipassantassa uppannamaggo
M0.113 paṭhamajjhāniko hoti ;
maggaṅgabojjhaṅgāni panettha paripuṇṇāneva honti .
Dutiyajjhānato uṭṭhāya vipassantassa uppanno maggo dutiyajjhāniko hoti ;
maggaṅgāni panettha satta honti .
Tatiyajjhānato uṭṭhāya vipassantassa uppanno maggo tatiyajjhāniko hoti ;
maggaṅgāni panettha satta , bojjhaṅgāni cha honti .
Esa nayo catutthajjhānato paṭṭhāya yāva nevasaññānāsaññāyatanā .
Āruppe catukkapañcakajjhānaṃ uppajjati .
Tañca kho lokuttaraṃ no lokiyanti vuttaṃ .
Ettha kathanti ?
Etthāpi paṭhamajjhānādīsu yato uṭṭhāya sotāpattimaggaṃ paṭilabhitvā āruppasamāpattiṃ bhāvetvā yo āruppe uppanno , taṃjhānikāva tassa tattha tayo maggā uppajjantiV0.113 .
EvaṃP0.121 pādakajjhānameva niyāmeti .
Keci pana therā ‘‘ vipassanāya ārammaṇabhūtā khandhā niyāmentī ’’ ti vadanti .
Keci ‘‘ puggalajjhāsayo niyāmetī ’’ ti vadanti .
Keci ‘‘ vuṭṭhānagāminīvipassanā niyāmetī ’’ ti vadanti .
Tesaṃ vādavinicchayo heṭṭhā cittuppādakaṇḍe lokuttarapadabhājanīyavaṇṇanāyaṃ ( dha . sa . aṭṭha .350) vuttanayeneva veditabbo .Sammā samādhānalakkhaṇo sammāsamādhi .
Tesu ca ekekassa tīṇi tīṇi kiccāni honti , seyyathidaṃ – sammādiṭṭhi tāva aññehipi attano paccanīkakilesehi saddhiṃ micchādiṭṭhiṃ pajahati , nirodhaṃ ārammaṇaṃ karoti , sampayuttadhamme ca passati tappaṭicchādakamohavidhamanavasena asammohato .
Sammāsaṅkappādayopi tatheva micchāsaṅkappādīni ca pajahanti , nirodhañca ārammaṇaṃ karonti .
Visesato panettha sammāsaṅkappo sahajātadhamme
P0.115 abhiniropeti , sammāvācā sammā pariggaṇhāti , sammākammanto sammā samuṭṭhāpeti , sammāājīvo sammā vodāpeti , sammāvāyāmo sammā paggaṇhāti , sammāsati sammā upaṭṭhāti , sammāsamādhi sammā padahati .
Apicesā sammādiṭṭhi nāma pubbabhāge nānākkhaṇā nānārammaṇā hoti , maggakāle ekakkhaṇā ekārammaṇā , kiccato pana dukkhe ñāṇantiādīni cattāri nāmāni labhati .
Sammāsaṅkappādayopi pubbabhāge nānākkhaṇā nānārammaṇā honti , maggakāle ekakkhaṇā ekārammaṇā .
Tesu sammāsaṅkappo kiccato nekkhammasaṅkappotiādīni tīṇiM0.108 nāmāni labhati .
Sammāvācādayo tayo pubbabhāge nānākkhaṇā nānārammaṇā viratiyopi honti cetanāyopi , maggakkhaṇe pana viratiyova .
Sammāvāyāmo sammāsatīti idampi dvayaṃ kiccato sammappadhānasatipaṭṭhānavasena cattāri nāmāni labhati .
Sammāsamādhi pana pubbabhāgepi maggakkhaṇepi sammāsamādhiyeva .
Iti imesu aṭṭhasu dhammesu bhagavatā nibbānādhigamāya paṭipannassa yogino bahūpakārattā paṭhamaṃ sammādiṭṭhi desitā .
Ayañhi ‘‘ paññāpajjoto paññāsatthan ’’ ti ( dha . sa .16,20,29,34) caV0.108 vuttā .
Tasmā etāya pubbabhāge vipassanāñāṇasaṅkhātāya sammādiṭṭhiyā avijjandhakāraṃ viddhaṃsetvā kilesacore ghātento khemena yogāvacaro nibbānaṃ pāpuṇāti .
Tena vuttaṃ ‘‘ nibbānādhigamāya paṭipannassa yogino bahūpakārattā paṭhamaṃ sammādiṭṭhi desitā ’’ ti .
Sammāsaṅkappo pana tassā bahūpakāro , tasmā tadanantaraṃ vutto .
Yathā hi heraññiko hatthena parivattetvā parivattetvā cakkhunā kahāpaṇaṃ olokento ‘ ayaṃ kūṭo , ayaṃ cheko ’ ti jānāti , evaṃ yogāvacaropi pubbabhāge vitakkena vitakketvā vipassanāpaññāya olokayamāno ‘ ime dhammā kāmāvacarā , ime dhammā rūpāvacarādayo ’ ti jānāti .
Yathā vā pana purisena koṭiyaṃ gahetvā parivattetvā parivattetvā dinnaṃ mahārukkhaṃ tacchako vāsiyā tacchetvā kamme upaneti , evaṃ vitakkena vitakketvā vitakkatvā dinnadhamme yogāvacaro paññāya ‘ ime dhammā kāmāvacarā , ime dhammā rūpāvacarā ’ tiādinā nayena paricchinditvā kamme upaneti .
TenaP0.116 vuttaṃ ‘ sammāsaṅkappo pana tassā bahūpakāro , tasmā tadanantaraṃ vutto ’’ ti .
Svāyaṃ yathā sammādiṭṭhiyā , evaṃ sammāvācāyapi upakārako .
Yathāha –
‘‘ pubbe kho , gahapati , vitakketvā vicāretvā pacchā vācaṃ bhindatī ’’ ti ( ma . ni .1.463).
Tasmā tadanantaraṃ sammāvācā vuttā .
Yasmā pana ‘ idañcidañca karissāmā ’ ti paṭhamaṃ vācāya saṃvidahitvā loke kammante payojenti , tasmā vācā kāyakammassa upakārikāti sammāvācāya anantaraṃ sammākammanto vutto .
CatubbidhaṃM0.109 pana vacīduccaritaṃ , tividhaṃ kāyaduccaritaṃ pahāya ubhayaṃ sucaritaṃ pūrentasseva yasmā ājīvaṭṭhamakasīlaṃ pūrati , na itarassa , tasmā tadubhayānantaraṃ sammāājīvo vutto .
Evaṃ suddhājīvena ‘ parisuddho me ājīvo ’ ti ettāvatā paritosaṃ akatvā suttappamattena viharituṃ na yuttaṃ , atha kho sabbairiyāpathesu idaṃ vīriyamārabhitabbanti dassetuṃ tadanantaraṃ sammāvāyāmo vutto .
TatoV0.109 āraddhavīriyenāpi kāyādīsu catūsu vatthūsu sati suppatiṭṭhitā kātabbāti dassanatthaṃ tadanantaraṃ sammāsati desitā .
Yasmā pana evaṃ suppatiṭṭhitā sati samādhissa upakārānupakārānaṃ dhammānaṃ gatiyo samanvesitvā pahoti ekattārammaṇe cittaṃ samādhātuṃ , tasmā sammāsatianantaraṃ sammāsamādhi desitoti veditabbo .
Ayaṃ vuccati sammāsamādhīti yā imesu catūsu jhānesu ekaggatā , ayaṃ pubbabhāge lokiyo , aparabhāge lokuttaro sammāsamādhi nāma vuccatīti .
Evaṃ lokiyalokuttaravasena bhagavā maggasaccaṃ desesi .
Tattha lokiyamagge sabbāneva maggaṅgāni yathānurūpaṃ chasu ārammaṇesu aññatarārammaṇāni honti .
Lokuttaramagge pana catusaccapaṭivedhāya pavattassa ariyassa nibbānārammaṇaṃ avijjānusayasamugghātakaṃ paññācakkhu sammādiṭṭhi .
Tathā sampannadiṭṭhissa taṃsampayuttaṃ tividhamicchāsaṅkappasamugghātakaṃ cetaso nibbānapadābhiniropanaṃ sammāsaṅkappo .
Tathā passantassa vitakkentassa ca taṃsampayuttāva catubbidhavacīduccaritasamugghātikāya micchāvācāya virati sammāvācā .
Tathā viramantassa taṃsampayuttāva micchākammantasamucchedikā tividhakāyaduccaritavirati sammākammanto .
Tesaṃyeva sammāvācākammantānaṃ vodānabhūtā taṃsampayuttāva kuhanādisamucchedikā micchāājīvavirati sammāājīvo .
Imissā sammāvācākammantājīvasaṃkhātāya sīlabhūmiyaṃ patiṭṭhamānassa tadanurūpo taṃsampayuttova kosajjasamucchedakoM0.114 anuppannuppannānaṃ akusalakusalānaṃ anuppādapahānuppādaṭṭhitisādhako ca vīriyārambho sammāvāyāmo .
Evaṃ vāyamantassa taṃsampayuttova micchāsativiniddhunanako kāyādīsu kāyānupassanādisādhako ca cetaso asammoso sammāsati .
Iti anuttarāya satiyā suvihitacittārakkhassa taṃsampayuttāva micchāsamādhisamugghātikā cittekaggatā sammāsamādhīti .
EsaP0.122 lokuttaro ariyo aṭṭhaṅgiko maggo yo saha lokiyena maggena dukkhanirodhagāminī paṭipadāti saṅkhaṃ gato .So kho panesa maggo sammādiṭṭhisaṅkappānaṃ vijjāya , sesadhammānaṃ caraṇena saṅgahitattā vijjā ceva caraṇañca .
Tathā tesaṃ dvinnaṃ vipassanāyānena , itaresaṃ samathayānena saṅgahitattā samatho ceva vipassanā ca .
Tesaṃ vā dvinnaṃ paññākkhandhena , tadanantarānaṃ tiṇṇaṃ sīlakkhandhena , avasesānaṃ samādhikkhandhena adhipaññāadhisīlaadhicittasikkhāhi ca saṅgahitattā khandhattayañceva sikkhāttayañca hoti ;
yena samannāgato ariyasāvako dassanasamatthehi cakkhūhi gamanasamatthehi ca
V0.114 pādehi samannāgato addhiko viya vijjācaraṇasampanno hutvā vipassanāyānena kāmasukhallikānuyogaṃ , samathayānena attakilamathānuyoganti antadvayaṃ parivajjetvā majjhimapaṭipadaṃ paṭipanno paññākkhandhena mohakkhandhaṃ , sīlakkhandhena dosakkhandhaṃ , samādhikkhandhena ca lobhakkhandhaṃ padālento adhipaññāsikkhāya paññāsampadaṃ , adhisīlasikkhāya sīlasampadaṃ , adhicittasikkhāya samādhisampadanti tisso sampattiyo patvā amataṃ nibbānaṃ sacchikaroti , ādimajjhapariyosānakalyāṇaṃ sattatiṃsabodhipakkhiyadhammaratanavicittaṃ sammattaniyāmasaṅkhātaṃ ariyabhūmiñca okkanto hotīti .
Suttantabhājanīyavaṇṇanā .
2. Abhidhammabhājanīyavaṇṇanā