Issues
Select Version
Vibhaṅgapāḷi
Vibhaṅgapāḷi

1. Suttantabhājanīyaṃ

Author: _System_commentary_ @ Administrator

466. IdāniP0.310M0.296V0.293 tadanantare bojjhaṅgavibhaṅge sattāti gaṇanaparicchedo . Bojjhaṅgāti bodhiyā bodhissa vā aṅgāti bojjhaṅgā . Idaṃ vuttaṃ hoti – yā esā dhammasāmaggī yāya lokuttaramaggakkhaṇe uppajjamānāya līnuddhaccapatiṭṭhānāyūhanakāmasukhattakilamathānuyogaucchedasassatābhinivesādīnaṃ anekesaṃ upaddavānaṃ paṭipakkhabhūtāya satidhammavicayavīriyapītipassaddhisamādhiupekkhāsaṅkhātāya dhammasāmaggiyā ariyasāvako bujjhatīti katvā bodhīti vuccati , bujjhati kilesasantānaniddāya uṭṭhahati , cattāri vā ariyasaccāni paṭivijjhati , nibbānameva vā sacchikaroti , tassā dhammasāmaggīsaṅkhātāya bodhiyā aṅgātipi bojjhaṅgā , jhānaṅgamaggaṅgādīni viya . Yo panesa yathāvuttappakārāya etāya dhammasāmaggiyā bujjhatīti katvā ariyasāvako bodhīti vuccati , tassa bodhissa aṅgātipi bojjhaṅgā , senaṅgarathaṅgādayo viya . Tenāhu aṭṭhakathācariyā – ‘‘ bujjhanakassa puggalassa aṅgāti vā bojjhaṅgā ’’ ti . Apica ‘‘ bojjhaṅgāti kenaṭṭhena bojjhaṅgā ? Bodhāya saṃvattantīti bojjhaṅgā , bujjhantīti bojjhaṅgā , anubujjhantīti bojjhaṅgā , paṭibujjhantīti bojjhaṅgā , sambujjhantīti bojjhaṅgā ’’ ti iminā paṭisambhidānayenāpi bojjhaṅgattho veditabbo . Satisambojjhaṅgotiādīsu pasattho sundaro ca bojjhaṅgo sambojjhaṅgo , satiyeva sambojjhaṅgo satisambojjhaṅgo . Tattha upaṭṭhānalakkhaṇo satisambojjhaṅgo , pavicayalakkhaṇo dhammavicayasambojjhaṅgo , paggahalakkhaṇo vīriyasambojjhaṅgo , pharaṇalakkhaṇo pītisambojjhaṅgo , upasamalakkhaṇoV0.294 passaddhisambojjhaṅgo , avikkhepalakkhaṇo samādhisambojjhaṅgo , paṭisaṅkhānalakkhaṇoP0.311 upekkhāsambojjhaṅgo . Tesu ‘‘ satiñca khvāhaṃ , bhikkhave , sabbatthikaṃ vadāmī ’’ ti ( saṃ . ni .5.234) vacanato sabbesaṃ bojjhaṅgānaṃ upakārakattā satisambojjhaṅgo paṭhamaṃ vutto . Tato paraṃ ‘‘ so tathā sato viharantoM0.297 taṃ dhammaṃ paññāya pavicinatī ’’ tiādinā ( ma . ni .150) nayena evaṃ anukkameneva nikkhepapayojanaṃ pāḷiyaṃ āgatameva . Kasmā panete satteva vuttā , anūnā anadhikāti ? Līnuddhaccapaṭipakkhato sabbatthikato ca . Ettha hi tayo bojjhaṅgā līnassa paṭipakkhā , yathāha – ‘‘ yasmiñca kho , bhikkhave , samaye līnaṃ cittaṃ hoti , kālo tasmiṃ samaye dhammavicayasambojjhaṅgassa bhāvanāya , kālo vīriyasambojjhaṅgassa bhāvanāya , kālo pītisambojjhaṅgassa bhāvanāyā ’’ ti ( saṃ . ni .5.234). Tayo uddhaccassa paṭipakkhā , yathāha – ‘‘ yasmiñca kho , bhikkhave , samaye uddhataṃ cittaṃ hoti , kālo tasmiṃ samaye passaddhisambojjhaṅgassa bhāvanāya , kālo samādhisambojjhaṅgassa bhāvanāya , kālo upekkhāsambojjhaṅgassa bhāvanāyā ’’ ti ( saṃ . ni .5.234). Eko panettha loṇadhūpanaṃ viya sabbabyañjanesu , sabbakammikaamacco viya ca sabbesu rājakiccesu , sabbabojjhaṅgesu icchitabbato sabbatthiko , yathāha – ‘‘ satiñca khvāhaṃ , bhikkhave , sabbatthikaṃ vadāmī ’’ ti . ‘‘ Sabbatthakan ’’ tipi pāḷi . Dvinnampi sabbattha icchitabbanti attho . Evaṃ līnuddhaccapaṭipakkhato sabbatthikato ca satteva vuttāti veditabbā .
467. Idāni nesaṃ ekasmiṃyevārammaṇe attano attano kiccavasena nānākaraṇaṃ dassetuṃ tattha katamo satisambojjhaṅgotiādi āraddhaṃ .
Tattha idha bhikkhūti imasmiṃ sāsane bhikkhu . Satimā hotīti paññāya paññavā , yasena yasavā , dhanena dhanavā viya satiyā satimā hoti , satisampannoti attho . Paramenāti uttamena ; tañhi paramatthasaccassa nibbānassa ceva maggassa ca anulomato paramaṃ nāma hoti uttamaṃ seṭṭhaṃ . Satinepakkenāti nepakkaṃ vuccati paññā ; satiyā ceva nepakkenaP0.312 cāti attho . Kasmā pana imasmiṃ satibhājanīye paññā saṅgahitāti ? Satiyā balavabhāvadīpanatthaṃ . Sati hi paññāya saddhimpi uppajjati vināpi , paññāya saddhiṃ uppajjamānā balavatī hoti , vinā uppajjamānā dubbalā . Tenassā balavabhāvadīpanatthaṃ paññā saṅgahitā . Yathā hi dvīsuV0.295 disāsu dve rājamahāmattā tiṭṭheyyuṃ ; tesu eko rājaputtaṃ gahetvā tiṭṭheyya , eko attano dhammatāya ekakova tesu rājaputtaṃ gahetvā ṭhito attanopiM0.298 tejena rājaputtassapi tejena tejavā hoti ; attano dhammatāya ṭhito na tena samatejo hoti ; evameva rājaputtaṃ gahetvā ṭhitamahāmatto viya paññāya saddhiṃ uppannā sati , attano dhammatāya ṭhito viya vinā paññāya uppannā . Tattha yathā rājaputtaṃ gahetvā ṭhito attanopi tejena rājaputtassapi tejena tejavā hoti , evaṃ paññāya saddhiṃ uppannā sati balavatī hoti ; yathā attano dhammatāya ṭhito na tena samatejo hoti , evaṃ vinā paññāya uppannā dubbalā hotīti balavabhāvadīpanatthaṃ paññā gahitāti . Cirakatampīti attano vā parassa vā kāyena cirakataṃ vattaṃ vā kasiṇamaṇḍalaṃ vā kasiṇaparikammaṃ vā . Cirabhāsitampīti attanā vā parena vā vācāya cirabhāsitaṃ bahukampi , vattasīse ṭhatvā dhammakathaṃ vā kammaṭṭhānavinicchayaṃ vā , vimuttāyatanasīse vā ṭhatvā dhammakathameva . Saritā hotīti taṃ kāyaviññattiṃ vacīviññattiñca samuṭṭhāpetvā pavattaṃ arūpadhammakoṭṭhāsaṃ ‘ evaṃ uppajjitvā evaṃ niruddho ’ ti saritā hoti . Anussaritāti punappunaṃ saritā . Ayaṃ vuccati satisambojjhaṅgoti ayaṃ evaṃ uppannā sesabojjhaṅgasamuṭṭhāpikā vipassanāsampayuttā sati satisambojjhaṅgo nāma kathīyati .
So tathā sato viharantoti so bhikkhu tenākārena uppannāya satiyā sato hutvā viharanto . Taṃ dhamman ti taṃ cirakataṃ cirabhāsitaṃ heṭṭhā vuttappakāraṃ dhammaṃ . Paññāya pavicinatīti paññāya ‘ aniccaṃ dukkhaṃ anattā ’ ti pavicinati . PavicaratītiP0.313 ‘ aniccaṃ dukkhaṃ anattā ’ ti tattha paññaṃ carāpento pavicarati . Parivīmaṃsaṃ āpajjatīti olokanaṃ gavesanaṃ āpajjati . Ayaṃ vuccatīti idaṃ vuttappakāraṃ bojjhaṅgasamuṭṭhāpakaṃ vipassanāñāṇaṃ dhammavicayasambojjhaṅgo nāma vuccati .
Tassa taṃ dhamman ti tassa bhikkhuno taṃ heṭṭhā vuttappakāraṃ dhammaṃ . Āraddhaṃ hotīti paripuṇṇaṃ hoti paggahitaṃ . Asallīnan ti āraddhattāyeva asallīnaṃ . Ayaṃ vuccatīti idaṃ bojjhaṅgasamuṭṭhāpakaṃ vipassanāsampayuttaṃ vīriyaṃ vīriyasambojjhaṅgo nāma vuccati .
NirāmisātiM0.299V0.296 kāmāmisalokāmisavaṭṭāmisānaṃ abhāvena nirāmisā parisuddhā . Ayaṃ vuccatīti ayaṃ bojjhaṅgasamuṭṭhāpikā vipassanāsampayuttā pīti pītisambojjhaṅgo nāma vuccati .
Pītimanassāti pītisampayuttacittassa . Kāyopi passambhatīti khandhattayasaṅkhāto nāmakāyo kilesadarathapaṭippassaddhiyā passambhati . Cittampīti viññāṇakkhandhopi tatheva passambhati . Ayaṃ vuccatīti ayaṃ bojjhaṅgasamuṭṭhāpikā vipassanāsampayuttā passaddhi passaddhisambojjhaṅgo nāma vuccati .
Passaddhakāyassa sukhinoti passaddhakāyatāya uppannasukhena sukhitassa . Samādhiyatīti sammā ādhiyati , niccalaṃ hutvā ārammaṇe ṭhapīyati , appanāppattaṃ viya hoti . Ayaṃ vuccatīti ayaṃ bojjhaṅgasamuṭṭhāpikā vipassanāsampayuttā cittekaggatā samādhisambojjhaṅgo nāma vuccati .
Tathā samāhitan ti tena appanāppattena viya samādhinā samāhitaṃ . Sādhukaṃ ajjhupekkhitā hotīti suṭṭhu ajjhupekkhitā hoti ; tesaṃ dhammānaṃ pahānavaḍḍhane abyāvaṭo hutvā ajjhupekkhati . AyaṃP0.314 vuccatīti ayaṃ channaṃ bojjhaṅgānaṃ anosakkanaanativattanabhāvasādhako majjhattākāro upekkhāsambojjhaṅgo nāma vuccati . Ettāvatā kiṃ kathitaṃ nāma hoti ? Apubbaṃ acarimaṃ ekacittakkhaṇe nānārasalakkhaṇā pubbabhāgavipassanā bojjhaṅgā kathitā hontīti . Paṭhamo nayo .
468-469. Idāni yena pariyāyena satta bojjhaṅgā cuddasa honti , tassa pakāsanatthaṃ dutiyanayaṃ dassento puna satta bojjhaṅgātiādimāha . Tatrāyaṃ anupubbapadavaṇṇanā – ajjhattaṃ dhammesu satīti ajjhattikasaṅkhāre pariggaṇhantassa uppannā sati . Bahiddhā dhammesu satīti bahiddhāsaṅkhāre pariggaṇhantassa uppannā sati . Yadapīti yāpi . Tadapīti sāpi . Abhiññāyāti abhiññeyyadhamme abhijānanatthāya . Sambodhāyāti sambodhi vuccati maggo , maggatthāyāti attho . NibbānāyātiV0.297 vānaṃ vuccati taṇhā ; sā tatthaM0.300 natthīti nibbānaṃ , tadatthāya , asaṅkhatāya amatadhātuyā sacchikiriyatthāya saṃvattatīti attho . Dhammavicayasambojjhaṅgepi eseva nayo . Kāyikaṃ vīriyan ti caṅkamaṃ adhiṭṭhahantassa uppannavīriyaṃ . Cetasikaṃ vīriyan ti ‘‘ na tāvāhaṃ imaṃ pallaṅkaṃ bhindissāmi yāva me na anupādāya āsavehi cittaṃ vimuccissatī ’’ ti evaṃ kāyapayogaṃ vinā uppannavīriyaṃ . Kāyapassaddhīti tiṇṇaṃ khandhānaṃ darathapassaddhi . Cittapassaddhīti viññāṇakkhandhassa darathapassaddhi . Upekkhāsambojjhaṅge satisambojjhaṅgasadisova vinicchayo . Imasmiṃ naye satta bojjhaṅgā lokiyalokuttaramissakā kathitā . Porāṇakattherā pana ‘ ettakena pākaṭaṃ na hotī ’ ti vibhajitvā dassesuṃ . Etesu hi ajjhattadhammesu sati pavicayo upekkhāti ime tayo attano khandhārammaṇattā lokiyāva honti . Tathā maggaṃ appattaṃ kāyikavīriyaṃ . AvitakkaavicārāP0.315 pana pītisamādhiyo lokuttarā honti . Sesā lokiyalokuttaramissakāti . Tattha ajjhattaṃ tāva dhammesu satipavicayaupekkhā ajjhattārammaṇā , lokuttarā pana bahiddhārammaṇāti tesaṃ lokuttarabhāvo mā yujjittha . Caṅkamappayogena nibbattavīriyampi lokiyanti vadanto na kilamati . Avitakkaavicārā pana pītisamādhiyo kadā lokuttarā hontīti ? Kāmāvacare tāva pītisambojjhaṅgo labbhati , avitakkaavicārā pīti na labbhati . Rūpāvacare avitakkaavicārā pīti labbhati , pītisambojjhaṅgo pana na labbhati . Arūpāvacare sabbena sabbaṃ na labbhati . Ettha pana alabbhamānakaṃ upādāya labbhamānakāpi paṭikkhittā . Evamayaṃ avitakkaavicāro pītisambojjhaṅgo kāmāvacaratopi nikkhanto rūpāvacaratopi arūpāvacaratopīti nibbattitalokuttaro yevāti kathito . Tathā kāmāvacare samādhisambojjhaṅgo labbhati , avitakkaavicāro pana samādhi na labbhati . Rūpāvacaraarūpāvacaresu avitakkaavicāro samādhi labbhati , samādhisambojjhaṅgo pana na labbhati . Ettha pana alabbhamānakaṃ upādāya labbhamānakopi paṭikkhitto . Evamayaṃ avitakkaavicāro samādhi kāmāvacaratopi nikkhanto rūpāvacaratopi arūpāvacaratopīti nibbattitalokuttaro yevāti kathito . ApicaM0.301V0.298 lokiyaṃ gahetvā lokuttaro kātabbo ; lokuttaraṃ gahetvā lokiyo kātabbo . Ajjhattadhammesu hi satipavicayaupekkhānaṃ lokuttarabhāvanākālopi atthi . Tatridaṃ suttaṃ – ‘‘ ajjhattavimokkhaṃ khvāhaṃ , āvuso , sabbupādānakkhayaṃ vadāmi ; evamassime āsavā nānusentī ’’ ti ( saṃ . ni .2.32 thokaṃ visadisaṃ ) iminā suttena lokuttarā honti . Yadā pana caṅkamapayogena nibbatte kāyikavīriye anupasanteyeva vipassanā maggena ghaṭīyati , tadā taṃ lokuttaraṃ hoti . Ye pana therā ‘‘ kasiṇajjhāne , ānāpānajjhāne , brahmavihārajjhāne ca bojjhaṅgo uddharanto na vāretabbo ’’ ti vadanti , tesaṃ vāde avitakkaavicārā pītisamādhisambojjhaṅgā lokiyā hontīti . Dutiyo nayo .
468-469. Idāni yena pariyāyena satta bojjhaṅgā cuddasa honti , tassa pakāsanatthaṃ dutiyanayaṃ dassento puna satta bojjhaṅgātiādimāha .
Tatrāyaṃ anupubbapadavaṇṇanā – ajjhattaṃ dhammesu satīti ajjhattikasaṅkhāre pariggaṇhantassa uppannā sati . Bahiddhā dhammesu satīti bahiddhāsaṅkhāre pariggaṇhantassa uppannā sati .
Yadapīti yāpi . Tadapīti sāpi . Abhiññāyāti abhiññeyyadhamme abhijānanatthāya . Sambodhāyāti sambodhi vuccati maggo , maggatthāyāti attho . NibbānāyātiV0.297 vānaṃ vuccati taṇhā ; sā tatthaM0.300 natthīti nibbānaṃ , tadatthāya , asaṅkhatāya amatadhātuyā sacchikiriyatthāya saṃvattatīti attho .
Dhammavicayasambojjhaṅgepi eseva nayo .
Kāyikaṃ vīriyan ti caṅkamaṃ adhiṭṭhahantassa uppannavīriyaṃ . Cetasikaṃ vīriyan ti ‘‘ na tāvāhaṃ imaṃ pallaṅkaṃ bhindissāmi yāva me na anupādāya āsavehi cittaṃ vimuccissatī ’’ ti evaṃ kāyapayogaṃ vinā uppannavīriyaṃ .
Kāyapassaddhīti tiṇṇaṃ khandhānaṃ darathapassaddhi . Cittapassaddhīti viññāṇakkhandhassa darathapassaddhi .
Upekkhāsambojjhaṅge satisambojjhaṅgasadisova vinicchayo . Imasmiṃ naye satta bojjhaṅgā lokiyalokuttaramissakā kathitā . Porāṇakattherā pana ‘ ettakena pākaṭaṃ na hotī ’ ti vibhajitvā dassesuṃ . Etesu hi ajjhattadhammesu sati pavicayo upekkhāti ime tayo attano khandhārammaṇattā lokiyāva honti . Tathā maggaṃ appattaṃ kāyikavīriyaṃ .
AvitakkaavicārāP0.315 pana pītisamādhiyo lokuttarā honti . Sesā lokiyalokuttaramissakāti . Tattha ajjhattaṃ tāva dhammesu satipavicayaupekkhā ajjhattārammaṇā , lokuttarā pana bahiddhārammaṇāti tesaṃ lokuttarabhāvo mā yujjittha . Caṅkamappayogena nibbattavīriyampi lokiyanti vadanto na kilamati . Avitakkaavicārā pana pītisamādhiyo kadā lokuttarā hontīti ? Kāmāvacare tāva pītisambojjhaṅgo labbhati , avitakkaavicārā pīti na labbhati . Rūpāvacare avitakkaavicārā pīti labbhati , pītisambojjhaṅgo pana na labbhati . Arūpāvacare sabbena sabbaṃ na labbhati . Ettha pana alabbhamānakaṃ upādāya labbhamānakāpi paṭikkhittā . Evamayaṃ avitakkaavicāro pītisambojjhaṅgo kāmāvacaratopi nikkhanto rūpāvacaratopi arūpāvacaratopīti nibbattitalokuttaro yevāti kathito . Tathā kāmāvacare samādhisambojjhaṅgo labbhati , avitakkaavicāro pana samādhi na labbhati . Rūpāvacaraarūpāvacaresu avitakkaavicāro samādhi labbhati , samādhisambojjhaṅgo pana na labbhati . Ettha pana alabbhamānakaṃ upādāya labbhamānakopi paṭikkhitto . Evamayaṃ avitakkaavicāro samādhi kāmāvacaratopi nikkhanto rūpāvacaratopi arūpāvacaratopīti nibbattitalokuttaro yevāti kathito . ApicaM0.301V0.298 lokiyaṃ gahetvā lokuttaro kātabbo ; lokuttaraṃ gahetvā lokiyo kātabbo .
Ajjhattadhammesu hi satipavicayaupekkhānaṃ lokuttarabhāvanākālopi atthi . Tatridaṃ suttaṃ – ‘‘ ajjhattavimokkhaṃ khvāhaṃ , āvuso , sabbupādānakkhayaṃ vadāmi ; evamassime āsavā nānusentī ’’ ti ( saṃ . ni .2.32 thokaṃ visadisaṃ ) iminā suttena lokuttarā honti . Yadā pana caṅkamapayogena nibbatte kāyikavīriye anupasanteyeva vipassanā maggena ghaṭīyati , tadā taṃ lokuttaraṃ hoti . Ye pana therā ‘‘ kasiṇajjhāne , ānāpānajjhāne , brahmavihārajjhāne ca bojjhaṅgo uddharanto na vāretabbo ’’ ti vadanti , tesaṃ vāde avitakkaavicārā pītisamādhisambojjhaṅgā lokiyā hontīti . Dutiyo nayo .
470-471. IdāniP0.316 bojjhaṅgānaṃ bhāvanāvasena pavattaṃ tatiyanayaṃ dassento puna satta bojjhaṅgātiādimāha . Tatthāpi ayaṃ anupubbapadavaṇṇanā – bhāvetīti vaḍḍheti ; attano santāne punappunaṃ janeti abhinibbatteti . Vivekanissitan ti viveke nissitaṃ . Vivekoti vivittatā . So cāyaṃ tadaṅgaviveko , vikkhambhanasamucchedapaṭippassaddhinissaraṇavivekoti pañcavidho . Tattha tadaṅgaviveko nāma vipassanā . Vikkhambhanaviveko nāma aṭṭha samāpattiyo . Samucchedaviveko nāma maggo . Paṭippassaddhiviveko nāma phalaṃ . Nissaraṇaviveko nāma sabbanimittanissaṭaṃ nibbānaṃ . Evametasmiṃ pañcavidhe viveke nissitaṃ vivekanissitanti tadaṅgavivekanissitaṃ samucchedavivekanissitaṃ nissaraṇavivekanissitañca satisambojjhaṅgaṃ bhāvetīti ayamattho veditabbo . Tathā hi ayaṃ satisambojjhaṅgabhāvanānuyogamanuyutto yogī vipassanākkhaṇe kiccato tadaṅgavivekanissitaṃ , ajjhāsayato nissaraṇavivekanissitaṃ , maggakāle pana kiccato samucchedavivekanissitaṃ , ārammaṇato nissaraṇavivekanissitaṃ , satisambojjhaṅgaṃ bhāveti . Pañcavivekanissitampīti eke . Te hi na kevalaṃ balavavipassanāmaggaphalakkhaṇesu eva bojjhaṅgaṃ uddharanti , vipassanāpādakakasiṇajjhānaānāpānāsubhabrahmavihārajjhānesupi uddharanti , na ca paṭisiddhā aṭṭhakathācariyehiM0.302 . Tasmā tesaṃ matena etesaṃ jhānānaṃ pavattikkhaṇe kiccato eva vikkhambhanavivekanissitaṃ . Yathā ca vipassanākkhaṇe ‘‘ ajjhāsayato nissaraṇavivekanissitan ’’ tiV0.299 vuttaṃ , evaṃ ‘‘ paṭippassaddhivivekanissitampi bhāvetī ’’ ti vattuṃ vaṭṭati . Esa nayo virāganissitādīsu . Vivekatthā eva hi virāgādayo . Kevalañcettha vossaggo duvidho – pariccāgavossaggo ca pakkhandanavossaggo cāti . Tattha ‘ pariccāgavossaggo ’ ti vipassanākkhaṇe ca tadaṅgavasena maggakkhaṇe ca samucchedavasena kilesappahānaṃ . ‘ Pakkhandanavossaggo ’ ti vipassanākkhaṇe tanninnabhāvena , maggakkhaṇe pana ārammaṇakaraṇena nibbānapakkhandanaṃ . Tadubhayampi imasmiṃ lokiyalokuttaramissakeP0.317 atthavaṇṇanānaye vaṭṭati . Tathā hi ayaṃ sati sambojjhaṅgo yathāvuttena pakārena kilese pariccajati , nibbānañca pakkhandati . Vossaggapariṇāmin ti iminā pana sakalena vacanena vossaggatthaṃ pariṇamantaṃ pariṇatañca , paripaccantaṃ paripakkañcāti idaṃ vuttaṃ hoti . Ayañhi bojjhaṅgabhāvanamanuyutto bhikkhu yathā satisambojjhaṅgo kilesapariccāgavossaggatthaṃ nibbānapakkhandanavossaggatthañca paripaccati , yathā ca paripakko hoti , tathā naṃ bhāvetīti . Esa nayo sesabojjhaṅgesupi . Imasmimpi naye lokiyalokuttaramissakā bojjhaṅgā kathitāti . Suttantabhājanīyavaṇṇanā . 2. Abhidhammabhājanīyavaṇṇanā
470-471.
IdāniP0.316 bojjhaṅgānaṃ bhāvanāvasena pavattaṃ tatiyanayaṃ dassento puna satta bojjhaṅgātiādimāha . Tatthāpi ayaṃ anupubbapadavaṇṇanā – bhāvetīti vaḍḍheti ; attano santāne punappunaṃ janeti abhinibbatteti . Vivekanissitan ti viveke nissitaṃ . Vivekoti vivittatā . So cāyaṃ tadaṅgaviveko , vikkhambhanasamucchedapaṭippassaddhinissaraṇavivekoti pañcavidho . Tattha tadaṅgaviveko nāma vipassanā . Vikkhambhanaviveko nāma aṭṭha samāpattiyo . Samucchedaviveko nāma maggo . Paṭippassaddhiviveko nāma phalaṃ . Nissaraṇaviveko nāma sabbanimittanissaṭaṃ nibbānaṃ . Evametasmiṃ pañcavidhe viveke nissitaṃ vivekanissitanti tadaṅgavivekanissitaṃ samucchedavivekanissitaṃ nissaraṇavivekanissitañca satisambojjhaṅgaṃ bhāvetīti ayamattho veditabbo . Tathā hi ayaṃ satisambojjhaṅgabhāvanānuyogamanuyutto yogī vipassanākkhaṇe kiccato tadaṅgavivekanissitaṃ , ajjhāsayato nissaraṇavivekanissitaṃ , maggakāle pana kiccato samucchedavivekanissitaṃ , ārammaṇato nissaraṇavivekanissitaṃ , satisambojjhaṅgaṃ bhāveti . Pañcavivekanissitampīti eke . Te hi na kevalaṃ balavavipassanāmaggaphalakkhaṇesu eva bojjhaṅgaṃ uddharanti , vipassanāpādakakasiṇajjhānaānāpānāsubhabrahmavihārajjhānesupi uddharanti , na ca paṭisiddhā aṭṭhakathācariyehiM0.302 . Tasmā tesaṃ matena etesaṃ jhānānaṃ pavattikkhaṇe kiccato eva vikkhambhanavivekanissitaṃ . Yathā ca vipassanākkhaṇe ‘‘ ajjhāsayato nissaraṇavivekanissitan ’’ tiV0.299 vuttaṃ , evaṃ ‘‘ paṭippassaddhivivekanissitampi bhāvetī ’’ ti vattuṃ vaṭṭati . Esa nayo virāganissitādīsu . Vivekatthā eva hi virāgādayo . Kevalañcettha vossaggo duvidho – pariccāgavossaggo ca pakkhandanavossaggo cāti . Tattha ‘ pariccāgavossaggo ’ ti vipassanākkhaṇe ca tadaṅgavasena maggakkhaṇe ca samucchedavasena kilesappahānaṃ . ‘ Pakkhandanavossaggo ’ ti vipassanākkhaṇe tanninnabhāvena , maggakkhaṇe pana ārammaṇakaraṇena nibbānapakkhandanaṃ . Tadubhayampi imasmiṃ lokiyalokuttaramissakeP0.317 atthavaṇṇanānaye vaṭṭati . Tathā hi ayaṃ sati sambojjhaṅgo yathāvuttena pakārena kilese pariccajati , nibbānañca pakkhandati . Vossaggapariṇāmin ti iminā pana sakalena vacanena vossaggatthaṃ pariṇamantaṃ pariṇatañca , paripaccantaṃ paripakkañcāti idaṃ vuttaṃ hoti . Ayañhi bojjhaṅgabhāvanamanuyutto bhikkhu yathā satisambojjhaṅgo kilesapariccāgavossaggatthaṃ nibbānapakkhandanavossaggatthañca paripaccati , yathā ca paripakko hoti , tathā naṃ bhāvetīti . Esa nayo sesabojjhaṅgesupi . Imasmimpi naye lokiyalokuttaramissakā bojjhaṅgā kathitāti .
Suttantabhājanīyavaṇṇanā .