172. IdāniP0.55M0.52V0.52 tadanantare dhātuvibhaṅge sabbā dhātuyo chahi chahi dhātūhi saṅkhipitvā tīhi chakkehi suttantabhājanīyaṃ dassento cha dhātuyotiādimāha . Tattha chāti gaṇanaparicchedo . Dhātuyoti paricchinnadhammanidassanaṃ . Pathavīdhātūtiādīsu dhātvaṭṭho nāma sabhāvaṭṭho , sabhāvaṭṭho nāma suññataṭṭho , suññataṭṭho nāma nissattaṭṭhoti evaṃ sabhāvasuññatanissattaṭṭhena pathavīyeva dhātu pathavīdhātu . Āpodhātuādīsupi eseva nayo . Evamettha padasamāsaṃ viditvā evamattho veditabbo – pathavīdhātūti patiṭṭhānadhātu . Āpodhātūti ābandhanadhātu . Tejodhātūti paripācanadhātu . Vāyodhātūti vitthambhanadhātu . Ākāsadhātūti asamphuṭṭhadhātu . Viññāṇadhātūti vijānanadhātu .

173. Pathavīdhātudvayan ti pathavīdhātu dve ayaṃ . Ayaṃ pathavīdhātu nāma na ekā eva ajjhattikabāhirabhedena pana dve dhātuyo evāti attho . Tenevāha – ‘‘ atthi ajjhattikā atthi bāhirā ’’ ti . Tattha ajjhattikāti sattasantānapariyāpannā niyakajjhattā . Bāhirāti saṅkhārasantānapariyāpannā anindriyabaddhā .

Ajjhattaṃ paccattan ti ubhayampetaṃ niyakajjhattādhivacanameva . Idāni taṃ sabhāvākārato dassetuṃ kakkhaḷan tiādi vuttaṃ . Tattha kakkhaḷan ti thaddhaṃ . Kharigatan ti pharusaṃ . Kakkhaḷattan ti kakkhaḷabhāvo . Kakkhaḷabhāvoti kakkhaḷasabhāvo . Ajjhattaṃ upādinnan ti niyakajjhattasaṅkhātaṃ upādinnaṃ . Upādinnaṃ nāma sarīraṭṭhakaṃ . Sarīraṭṭhakañhi kammasamuṭṭhānaṃ vā hotu mā vā , taṃ sandhāya upādinnampi atthi anupādinnampi ; ādinnaggahitaparāmaṭṭhavasenaV0.53 panaP0.56 sabbampetaṃ upādinnamevāti dassetuṃ ‘‘ ajjhattaṃ upādinnan ’’ ti āha . Idāni tameva pathavīdhātuṃ vatthuvasena dassetuṃ seyyathidaṃ kesā lomātiādi vuttaṃ . Tattha seyyathidan ti nipāto . Tassattho – yā sā ajjhattikā pathavīdhātu sā katamā ? Yaṃ vā ajjhattaṃ paccattaṃ kakkhaḷaṃ nāma taṃ katamanti ? Kesā lomātiādi tassā ajjhattikāya pathavīdhātuyā vatthuvasena pabhedadassanaṃ . Idaṃ vuttaṃ hoti – kesā nāma ajjhattā upādinnā sarīraṭṭhakā kakkhaḷattalakkhaṇā imasmiṃ sarīre pāṭiyekkoM0.53 koṭṭhāso . Lomā nāma … pe … karīsaṃ nāma . Idha pana avuttampi paṭisambhidāmagge ( paṭi . ma .1.4) pāḷiāruḷhaṃ matthaluṅgaṃ āharitvā matthaluṅgaṃ nāma ajjhattaṃ upādinnaṃ sarīraṭṭhakaṃ kakkhaḷattalakkhaṇaṃ imasmiṃ sarīre pāṭiyekko koṭṭhāso . Parato āpodhātuādīnaṃ niddese pittādīsupi eseva nayo . Iminā kiṃ dassitaṃ hoti ? Dhātumanasikāro . Imasmiṃ pana dhātumanasikāre kammaṃ katvā vipassanaṃ paṭṭhapetvā uttamatthaṃ arahattaṃ pāpuṇitukāmena kiṃ kattabbaṃ ? Catupārisuddhisīlaṃ sodhetabbaṃ . Sīlavato hi kammaṭṭhānabhāvanā ijjhati . Tassa sodhanavidhānaṃ visuddhimagge vuttanayeneva veditabbaṃ . Visuddhasīlena pana sīle patiṭṭhāya dasa pubbapalibodhā chinditabbā . Tesampi chindanavidhānaṃ visuddhimagge vuttanayeneva veditabbaṃ . Chinnapalibodhena dhātumanasikārakammaṭṭhānaṃ uggaṇhitabbaṃ . Ācariyenāpi dhātumanasikārakammaṭṭhānaṃ uggaṇhāpentena sattavidhaṃ uggahakosallaṃ dasavidhañca manasikārakosallaṃ ācikkhitabbaṃ . Antevāsikenāpi ācariyassa santike bahuvāre sajjhāyaṃ katvā nijjaṭaṃ paguṇaṃ kammaṭṭhānaṃ kātabbaṃ . Vuttañhetaṃ aṭṭhakathāyaṃ – ‘‘ ādikammikena bhikkhunā jarāmaraṇā muccitukāmena sattahākārehi uggahakosallaṃ icchitabbaṃ , dasahākārehi manasikārakosallaṃ icchitabban ’’ ti . Tattha vacasā , manasā , vaṇṇato , saṇṭhānato , disato , okāsato , paricchedatoti imehi sattahākārehi imasmiṃ dhātumanasikārakammaṭṭhāne ‘ uggahakosallaṃ ’ icchitabbaṃ . Anupubbato , nātisīghato , nātisaṇikato , vikkhepapaṭibāhanatoP0.57 , paṇṇattisamatikkamato , anupubbamuñcanato , lakkhaṇato , tayo ca suttantāti imehi dasahākārehi ‘ manasikārakosallaṃ ’ icchitabbaṃ . Tadubhayampi parato satipaṭṭhānavibhaṅge āvi bhavissati . EvaṃV0.54 uggahitakammaṭṭhānena pana visuddhimagge vutte aṭṭhārasa senāsanadose vajjetvā pañcaṅgasamannāgate senāsane vasantena attanāpi pañcahi padhāniyaṅgehi samannāgatena pacchābhattaṃ piṇḍapātapaṭikkantena vivittokāsagatena kammaṭṭhānaṃ manasikātabbaṃ . Manasikarontena ca vaṇṇasaṇṭhānadisokāsaparicchedavasenaM0.54 kesādīsu ekekakoṭṭhāsaṃ manasikaritvā avasāne evaṃ manasikāro pavattetabbo – ime kesā nāma sīsakaṭāhapaliveṭhanacamme jātā . Tattha yathā vammikamatthake jātesu kuṇṭhatiṇesu na vammikamatthako jānāti ‘ mayi kuṇṭhatiṇāni jātānī ’ ti , nāpi kuṇṭhatiṇāni jānanti ‘ mayaṃ vammikamatthake jātānī ’ ti , evameva na sīsakaṭāhapaliveṭhanacammaṃ jānāti ‘ mayi kesā jātā ’ ti , nāpi kesā jānanti ‘ mayaṃ sīsakaṭāhapaliveṭhanacamme jātā ’ ti . Aññamaññaṃ ābhogapaccavekkhaṇarahitā ete dhammā . Iti kesā nāma imasmiṃ sarīre pāṭiyekko koṭṭhāso acetano abyākato suñño nissatto thaddho pathavīdhātūti . Lomā sarīraveṭhanacamme jātā . Tattha yathā suññagāmaṭṭhāne jātesu dabbatiṇesu na suññagāmaṭṭhānaṃ jānāti ‘ mayi dabbatiṇāni jātānī ’ ti , nāpi dabbatiṇāni jānanti ‘ mayaṃ suññagāmaṭṭhāne jātānī ’ ti , evameva na sarīraveṭhanacammaṃ jānāti ‘ mayi lomā jātā ’ ti , nāpi lomā jānanti ‘ mayaṃ sarīraveṭhanacamme jātā ’ ti . Aññamaññaṃ ābhogapaccavekkhaṇarahitā ete dhammā . Iti lomā nāma imasmiṃ sarīre pāṭiyekko koṭṭhāso acetano abyākato suñño nissatto thaddho pathavīdhātūti . Nakhā aṅgulīnaṃ aggesu jātā . Tattha yathā kumārakesu daṇḍakehi madhukaṭṭhike vijjhitvā kīḷantesu na daṇḍakā jānanti ‘ amhesu madhukaṭṭhikā ṭhapitā ’ ti , nāpi madhukaṭṭhikā jānanti ‘ mayaṃ daṇḍakesu ṭhapitā ’ ti , evameva na aṅguliyo jānanti ‘ amhākaṃ aggesu nakhā jātā ’ ti , nāpi nakhā jānanti ‘ mayaṃ aṅgulīnaṃ aggesu jātā ’ ti . AññamaññaṃP0.58 ābhogapaccavekkhaṇarahitā ete dhammā . Iti nakhā nāma imasmiṃ sarīre pāṭiyekko koṭṭhāso acetano abyākato suñño nissatto thaddho pathavīdhātūti . Dantā hanukaṭṭhikesu jātā . Tattha yathā vaḍḍhakīhi pāsāṇaudukkhalesu kenacideva silesajātena bandhitvā ṭhapitathambhesu na udukkhalāni jānanti ‘ amhesu thambhā ṭhitā ’ ti , nāpi thambhāV0.55 jānanti ‘ mayaṃ udukkhalesu ṭhitā ’ ti , evameva na hanukaṭṭhikā jānanti ‘ amhesu dantā jātā ’ tiM0.55 , nāpi dantā jānanti ‘ mayaṃ hanukaṭṭhikesu jātā ’ ti . Aññamaññaṃ ābhogapaccavekkhaṇarahitā ete dhammā . Iti dantā nāma imasmiṃ sarīre pāṭiyekko koṭṭhāso acetano abyākato suñño nissatto thaddho pathavīdhātūti . Taco sakalasarīraṃ pariyonandhitvā ṭhito . Tattha yathā allagocammapariyonaddhāya mahāvīṇāya na mahāvīṇā jānāti ‘ ahaṃ allagocammena pariyonaddhā ’ ti , nāpi allagocammaṃ jānāti ‘ mayā mahāvīṇā pariyoddhā ’ ti , evameva na sarīraṃ jānāti ‘ ahaṃ tacena pariyonaddhan ’ ti , nāpi taco jānāti ‘ mayā sarīraṃ pariyonaddhanti . Aññamaññaṃ ābhogapaccavekkhaṇarahitā ete dhammā . Iti taco nāma imasmiṃ sarīre pāṭiyekko koṭṭhāso acetano abyākato suñño nissatto thaddho pathavīdhātūti . Maṃsaṃ aṭṭhisaṅghāṭaṃ anulimpitvā ṭhitaṃ . Tattha yathā mahāmattikāya littāya bhittiyā na bhitti jānāti ‘ ahaṃ mahāmattikāya littā ’ ti , nāpi mahāmattikā jānāti ‘ mayā mahābhitti littā ’ ti , evameva na aṭṭhisaṅghāṭo jānāti ‘ ahaṃ navamaṃsapesisatappabhedena maṃsena litto ’ ti , nāpi maṃsaṃ jānāti ‘ mayā aṭṭhisaṅghāṭo litto ’ ti . Aññamaññaṃ ābhogapaccavekkhaṇarahitā ete dhammā . Iti maṃsaṃ nāma imasmiṃ sarīre pāṭiyekko koṭṭhāso acetano abyākato suñño nissatto thaddho pathavīdhātūti . Nhāru sarīrabbhantare aṭṭhīni ābandhamānā ṭhitā . Tattha yathā vallīhi vinaddhesu kuṭṭadārūsu na kuṭṭadārūni jānanti ‘ mayaṃ vallīhi vinaddhānī ’ ti , nāpi valliyo jānanti ‘ amhehi kuṭṭadārūni vinaddhānī ’ ti , evameva na aṭṭhīni jānanti ‘ mayaṃ nhārūhi ābaddhānī ’ ti , nāpi nhārū jānanti ‘ amhehi aṭṭhīni ābaddhānī ’ ti . Aññamaññaṃ ābhogapaccavekkhaṇarahitāP0.59 ete dhammā . Iti nhāru nāma imasmiṃ sarīre pāṭiyekko koṭṭhāso acetano abyākato suñño nissatto thaddho pathavīdhātūti . Aṭṭhīsu paṇhikaṭṭhi gopphakaṭṭhiṃ ukkhipitvā ṭhitaṃ . Gopphakaṭṭhi jaṅghaṭṭhiṃ ukkhipitvā ṭhitaṃ . Jaṅghaṭṭhi ūruṭṭhiṃ ukkhipitvā ṭhitaṃ . Ūruṭṭhi kaṭiṭṭhiṃ ukkhipitvā ṭhitaṃM0.56 . Kaṭiṭṭhi piṭṭhikaṇṭakaṃV0.56 ukkhipitvā ṭhitaṃ . Piṭṭhikaṇṭako gīvaṭṭhiṃ ukkhipitvā ṭhito . Gīvaṭṭhi sīsaṭṭhiṃ ukkhipitvā ṭhitaṃ . Sīsaṭṭhi gīvaṭṭhike patiṭṭhitaṃ . Gīvaṭṭhi piṭṭhikaṇṭake patiṭṭhitaṃ . Piṭṭhikaṇṭako kaṭiṭṭhimhi patiṭṭhito . Kaṭiṭṭhi ūruṭṭhike patiṭṭhitaṃ . Ūruṭṭhi jaṅghaṭṭhike patiṭṭhitaṃ . Jaṅghaṭṭhi gopphakaṭṭhike patiṭṭhitaṃ . Gopphakaṭṭhi paṇhikaṭṭhike patiṭṭhitaṃ . Tattha yathā iṭṭhakadārugomayādisañcayesu na heṭṭhimā heṭṭhimā jānanti ‘ mayaṃ uparime uparime ukkhipitvā ṭhitā ’ ti , nāpi uparimā uparimā jānanti ‘ mayaṃ heṭṭhimesu heṭṭhimesu patiṭṭhitā ’ ti , evameva na paṇhikaṭṭhi jānāti ‘ ahaṃ gopphakaṭṭhiṃ ukkhipitvā ṭhitan ’ ti , na gopphakaṭṭhi jānāti ‘ ahaṃ jaṅghaṭṭhiṃ ukkhipitvā ṭhitan ’ ti , na jaṅghaṭṭhi jānāti ‘ ahaṃ ūruṭṭhiṃ ukkhipitvā ṭhitan ’ ti , na ūruṭṭhi jānāti ‘ ahaṃ kaṭiṭṭhiṃ ukkhipitvā ṭhitan ’ ti , na kaṭiṭṭhi jānāti ‘ ahaṃ piṭṭhikaṇṭakaṃ ukkhipitvā ṭhitan ’ ti , na piṭṭhikaṇṭako jānāti ‘ ahaṃ gīvaṭṭhiṃ ukkhipitvā ṭhito ’ ti , na gīvaṭṭhi jānāti ‘ ahaṃ sīsaṭṭhiṃ ukkhipitvā ṭhitan ’ ti , na sīsaṭṭhi jānāti ‘ ahaṃ gīvaṭṭhimhi patiṭṭhitan ’ ti , na gīvaṭṭhi jānāti ‘ ahaṃ piṭṭhikaṇṭake patiṭṭhitan ’ ti , na piṭṭhikaṇṭako jānāti ‘ ahaṃ kaṭiṭṭhimhi patiṭṭhito ’ ti , na kaṭiṭṭhi jānāti ‘ ahaṃ ūruṭṭhimhi patiṭṭhitan ’ ti , na ūruṭṭhi jānāti ‘ ahaṃ jaṅghaṭṭhimhi patiṭṭhitan ’ ti , na jaṅghaṭṭhi jānāti ‘ ahaṃ gopphakaṭṭhimhi patiṭṭhitan ’ ti , na gopphakaṭṭhi jānāti ‘ ahaṃ paṇhikaṭṭhimhi patiṭṭhitan ’ ti . Aññamaññaṃ ābhogapaccavekkhaṇarahitā ete dhammā . Iti aṭṭhi nāma imasmiṃ sarīre pāṭiyekko koṭṭhāso acetano abyākato suñño nissatto thaddho pathavīdhātūti . Aṭṭhimiñjaṃ tesaṃ tesaṃ aṭṭhīnaṃ abbhantare ṭhitaṃ . Tattha yathā veḷupabbādīnaṃ anto pakkhittesu sinnavettaggādīsuP0.60 na veḷupabbādīni jānanti ‘ amhesu vettaggādīni pakkhittānī ’ ti , nāpi vettaggādīni jānanti ‘ mayaṃ veḷupabbādīsu ṭhitānīti , evameva na aṭṭhīni jānanti ‘ amhākaṃ anto aṭṭhimiñjaṃ ṭhitan ’ ti , nāpi aṭṭhimiñjaṃ jānāti ‘ ahaṃ aṭṭhīnaṃ anto ṭhitan ’ ti . Aññamaññaṃ ābhogapaccavekkhaṇarahitā ete dhammā . Iti aṭṭhimiñjaṃ nāma imasmiṃ sarīre pāṭiyekko koṭṭhāso acetano abyākato suñño nissatto thaddho pathavīdhātūti . VakkaṃV0.57 galavāṭakato nikkhantena ekamūlena thokaṃ gantvā dvidhā bhinnena thūlanhārunā vinibaddhaṃ hutvā hadayamaṃsaṃ parikkhipitvā ṭhitaṃ . Tattha yathā vaṇṭupanibaddheM0.57 ambaphaladvaye na vaṇṭaṃ jānāti ‘ mayā ambaphaladvayaṃ upanibaddhan ’ ti , nāpi ambaphaladvayaṃ jānāti ‘ ahaṃ vaṇṭena upanibaddhan ’ ti , evameva na thūlanhāru jānāti ‘ mayā vakkaṃ upanibaddhan ’ ti , nāpi vakkaṃ jānāti ‘ ahaṃ thūlanhārunā upanibaddhan ’ ti . Aññamaññaṃ ābhogapaccavekkhaṇarahitā ete dhammā . Iti vakkaṃ nāma imasmiṃ sarīre pāṭiyekko koṭṭhāso acetano abyākato suñño nissatto thaddho pathavīdhātūti . Hadayaṃ sarīrabbhantare uraṭṭhipañjaramajjhaṃ nissāya ṭhitaṃ . Tattha yathā jiṇṇasandamānikapañjarabbhantaraṃ nissāya ṭhapitāya maṃsapesiyā na jiṇṇasandamānikapañjarabbhantaraṃ jānāti ‘ maṃ nissāya maṃsapesi ṭhapitā ’ ti , nāpi maṃsapesi jānāti ‘ ahaṃ jiṇṇasandamānikapañjarabbhantaraṃ nissāya ṭhitā ’ ti , evameva na uraṭṭhipañjarabbhantaraṃ jānāti ‘ maṃ nissāya hadayaṃ ṭhitan ’ ti , nāpi hadayaṃ jānāti ‘ ahaṃ uraṭṭhipañjarabbhantaraṃ nissāya ṭhitan ’ ti . Aññamaññaṃ ābhogapaccavekkhaṇarahitā ete dhammā . Iti hadayaṃ nāma imasmiṃ sarīre pāṭiyekko koṭṭhāso acetano abyākato suñño nissatto thaddho pathavīdhātūti . Yakanaṃ antosarīre dvinnaṃ thanānaṃ abbhantare dakkhiṇapassaṃ nissāya ṭhitaṃ . Tattha yathā ukkhalikapālapassamhi lagge yamakamaṃsapiṇḍe na ukkhalikapālapassaṃ jānāti ‘ mayi yamakamaṃsapiṇḍo laggo ’ ti , nāpi yamakamaṃsapiṇḍoP0.61 jānāti ‘ ahaṃ ukkhalikapālapasse laggo ’ ti , evameva na thanānaṃ abbhantare dakkhiṇapassaṃ jānāti ‘ maṃ nissāya yakanaṃ ṭhitan ’ ti , nāpi yakanaṃ jānāti ‘ ahaṃ thanānaṃ abbhantare dakkhiṇapassaṃ nissāya ṭhitan ’ ti . Aññamaññaṃ ābhogapaccavekkhaṇarahitā ete dhammā . Iti yakanaṃ nāma imasmiṃ sarīre pāṭiyekko koṭṭhāso acetano abyākato suñño nissatto thaddho pathavīdhātūti . Kilomakesu paṭicchannakilomakaṃ hadayañca vakkañca parivāretvā ṭhitaṃ , apaṭicchannakilomakaṃ sakalasarīre cammassa heṭṭhato maṃsaṃ pariyonandhitvā ṭhitaṃ . Tattha yathā pilotikapaliveṭhite maṃse na maṃsaṃ jānāti ‘ ahaṃ pilotikāya paliveṭhitan ’ ti , nāpi pilotikā jānāti ‘ mayā maṃsaṃ paliveṭhitan ’ ti , evameva na vakkahadayāni sakalasarīre maṃsañcaV0.58 jānāti ‘ ahaṃ kilomakena paṭicchannan ’ ti , nāpi kilomakaṃ jānāti ‘ mayā vakkahadayāni sakalasarīre maṃsañca paṭicchannan ’ ti . Aññamaññaṃ ābhogapaccavekkhaṇarahitāM0.58 ete dhammā . Iti kilomakaṃ nāma imasmiṃ sarīre pāṭiyekko koṭṭhāso acetano abyākato suñño nissatto thaddho pathavīdhātūti . Pihakaṃ hadayassa vāmapasse udarapaṭalassa matthakapassaṃ nissāya ṭhitaṃ . Tattha yathā koṭṭhakamatthakapassaṃ nissāya ṭhitāya gomayapiṇḍiyā na koṭṭhakamatthakapassaṃ jānāti ‘ gomayapiṇḍi maṃ nissāya ṭhitā ’ ti , nāpi gomayapiṇḍi jānāti ‘ ahaṃ koṭṭhakamatthakapassaṃ nissāya ṭhitā ’ ti , evameva na udarapaṭalassa matthakapassaṃ jānāti ‘ pihakaṃ maṃ nissāya ṭhitan ’ ti , nāpi pihakaṃ jānāti ‘ ahaṃ udarapaṭalassa matthakapassaṃ nissāya ṭhitan ’ ti . Aññamaññaṃ ābhogapaccavekkhaṇarahitā ete dhammā . Iti pihakaṃ nāma imasmiṃ sarīre pāṭiyekko koṭṭhāso acetano abyākato suñño nissatto thaddho pathavīdhātūti . Papphāsaṃ sarīrabbhantare dvinnaṃ thanānaṃ abbhantare hadayañca yakanañca uparichādetvā olambantaṃ ṭhitaṃ . Tattha yathā jiṇṇakoṭṭhabbhantare olambamāne sakuṇakulāvake na jiṇṇakoṭṭhabbhantaraṃ jānāti ‘ mayi sakuṇakulāvako olambamāno ṭhito ’ ti , nāpi sakuṇakulāvako jānāti ‘ ahaṃ jiṇṇakoṭṭhabbhantare olambamāno ṭhito ’ tiP0.62 , evameva na sarīrabbhantaraṃ jānāti ‘ mayi papphāsaṃ olambamānaṃ ṭhitan ’ ti , nāpi papphāsaṃ jānāti ‘ ahaṃ evarūpe sarīrabbhantare olambamānaṃ ṭhitan ’ ti . Aññamaññaṃ ābhogapaccavekkhaṇarahitā ete dhammā . Iti papphāsaṃ nāma imasmiṃ sarīre pāṭiyekko koṭṭhāso acetano abyākato suñño nissatto thaddho pathavīdhātūti . Antaṃ galavāṭakato karīsamaggapariyante sarīrabbhantare ṭhitaṃ . Tattha yathā lohitadoṇikāya obhujitvā ṭhapite chinnasīsadhamanikaḷevare na lohitadoṇi jānāti ‘ mayi dhamanikaḷevaraṃ ṭhitan ’ ti , nāpi dhamanikaḷevaraṃ jānāti ‘ ahaṃ lohitadoṇikāyaṃ ṭhitan ’ ti , evameva na sarīrabbhantaraṃ jānāti ‘ mayi antaṃ ṭhitan ’ ti , nāpi antaṃ jānāti ‘ ahaṃ sarīrabbhantare ṭhitan ’ ti . Aññamaññaṃ ābhogapaccavekkhaṇarahitā ete dhammā . Iti antaṃ nāmaM0.59 imasmiṃ sarīre pāṭiyekko koṭṭhāso acetano abyākato suñño nissatto thaddho pathavīdhātūti . AntaguṇaṃV0.59 antantare ekavīsati antabhoge bandhitvā ṭhitaṃ . Tattha yathā pādapuñchanarajjumaṇḍalakaṃ sibbetvā ṭhitesu rajjukesu na pādapuñchanarajjumaṇḍalakaṃ jānāti ‘ rajjukā maṃ sibbetvā ṭhitā ’ ti , nāpi rajjukā jānanti ‘ mayaṃ pādapuñchanarajjumaṇḍalakaṃ sibbetvā ṭhitā ’ ti , evameva na antaṃ jānāti ‘ antaguṇaṃ maṃ ābandhitvā ṭhitan ’ ti , nāpi antaguṇaṃ jānāti ‘ ahaṃ antaṃ bandhitvā ṭhitan ’ ti . Aññamaññaṃ ābhogapaccavekkhaṇarahitā ete dhammā . Iti antaguṇaṃ nāma imasmiṃ sarīre pāṭiyekko koṭṭhāso acetano abyākato suñño nissatto thaddho pathavīdhātūti . Udariyaṃ udare ṭhitaṃ asitapītakhāyitasāyitaṃ . Tattha yathā suvānadoṇiyaṃ ṭhite suvānavamathumhi na suvānadoṇi jānāti ‘ mayi suvānavamathu ṭhito ’ ti , nāpi suvānavamathu jānāti ‘ ahaṃ suvānadoṇiyaṃ ṭhito ’ ti , evameva na udaraṃ jānāti ‘ mayi udariyaṃ ṭhitan ’ ti , nāpi udariyaṃ jānāti ‘ ahaṃ udare ṭhitan ’ ti . Aññamaññaṃ ābhogapaccavekkhaṇarahitā ete dhammā . Iti udariyaṃ nāma imasmiṃ sarīre pāṭiyekko koṭṭhāso acetano abyākato suñño nissatto thaddho pathavīdhātūti . KarīsaṃP0.63 pakkāsayasaṅkhāte aṭṭhaṅgulaveḷupabbasadise antapariyosāne ṭhitaṃ . Tattha yathā veḷupabbe omadditvā pakkhittāya saṇhapaṇḍumattikāya na veḷupabbaṃ jānāti ‘ mayi paṇḍumattikā ṭhitā ’ ti , nāpi paṇḍumattikā jānāti ‘ ahaṃ veḷupabbe ṭhitā ’ ti , evameva na pakkāsayo jānāti ‘ mayi karīsaṃ ṭhitan ’ ti , nāpi karīsaṃ jānāti ‘ ahaṃ pakkāsaye ṭhitan ’ ti . Aññamaññaṃ ābhogapaccavekkhaṇarahitā ete dhammā . Iti karīsaṃ nāma imasmiṃ sarīre pāṭiyekko koṭṭhāso acetano abyākato suñño nissatto thaddho pathavīdhātūti . Matthaluṅgaṃ sīsakaṭāhabbhantare ṭhitaṃ . Tattha yathā purāṇalābukaṭāhe pakkhittāya piṭṭhapiṇḍiyā na lābukaṭāhaṃ jānāti ‘ mayi piṭṭhapiṇḍi ṭhitā ’ ti , nāpi piṭṭhapiṇḍi jānāti ‘ ahaṃ lābukaṭāhe ṭhitā ’ ti , evameva na sīsakaṭāhabbhantaraṃ jānāti ‘ mayi matthaluṅgaṃ ṭhitan ’ ti , nāpi matthaluṅgaṃ jānātiM0.60 ‘ ahaṃ sīsakaṭāhabbhantare ṭhitan ’ ti . Aññamaññaṃ ābhogapaccavekkhaṇarahitā ete dhammā . Iti matthaluṅgaṃ nāma imasmiṃ sarīre pāṭiyekko koṭṭhāso acetano abyākato suñño nissatto thaddho pathavīdhātūti . YaṃV0.60 vā panaññampīti iminā āpokoṭṭhāsādīsu tīsu anugataṃ pathavīdhātuṃ lakkhaṇavasena yevāpanakaṃ pathaviṃ katvā dasseti .

Bāhirapathavīdhātuniddese ayoti kāḷalohaṃ . Lohan ti jātilohaṃ , vijātilohaṃ , kittimalohaṃ , pisācalohanti catubbidhaṃ . Tattha ayo , sajjhu , suvaṇṇaṃ , tipu , sīsaṃ , tambalohaṃ , vekantakanti imāni satta jātilohāni nāma . Nāganāsikalohaṃ vijātilohaṃ nāma . Kaṃsalohaṃ , vaṭṭalohaṃ , ārakūṭanti tīṇi kittimalohāni nāma . Morakkhakaṃ , puthukaṃ , malinakaṃ , capalakaṃ , selakaṃ , āṭakaṃ , bhallakaṃ , dūsilohanti aṭṭha pisācalohāni nāma . Tesu pañca jātilohāni pāḷiyaṃ visuṃ vuttāneva . Tambalohaṃ , vekantakalohanti imehi pana dvīhi jātilohehi saddhiṃ sesaṃ sabbampi idha lohanti veditabbaṃ . Tipūti setatipu . Sīsan ti kāḷatipu . SajjhūtiP0.64 rajataṃ . Muttāti sāmuddikamuttā . Maṇīti ṭhapetvā pāḷiāgate veḷuriyādayo seso jotirasādibhedo sabbopi maṇi . Veḷuriyoti vaṃsavaṇṇamaṇi . Saṅkhoti sāmuddikasaṅkho . Silāti kāḷasilā , paṇḍusilā , setasilātiādibhedā sabbāpi silā . Pavāḷan ti pavāḷameva . Rajatan ti kahāpaṇo . Jātarūpan ti suvaṇṇaṃ . Lohitaṅkoti rattamaṇi . Masāragallan ti kabaramaṇi . Tiṇādīsu bahisārā antamaso nāḷikerādayopi tiṇaṃ nāma . Antosāraṃ antamaso dārukhaṇḍampi kaṭṭhaṃ nāma . Sakkharāti muggamattato yāva muṭṭhippamāṇā marumbā sakkharā nāma . Muggamattato pana heṭṭhā vālikāti vuccati . Kaṭhalan ti yaṃ kiñci kapālaṃ . Bhūmīti pathavī . Pāsāṇoti antomuṭṭhiyaṃ asaṇṭhahanato paṭṭhāya hatthippamāṇaṃ asampatto pāsāṇo nāma . Hatthippamāṇato paṭṭhāya pana upari pabbatoM0.61 nāma . Yaṃ vā panāti iminā tālaṭṭhi-nāḷikera-phalādibhedaṃ sesapathaviṃ gaṇhāti .

Yā ca ajjhattikā pathavīdhātu yā ca bāhirāti iminā dvepi pathavīdhātuyo kakkhaḷaṭṭhena lakkhaṇato ekā pathavīdhātu evāti dasseti .

174. Āpodhātu niddesādīsu heṭṭhā vuttanayeneva veditabbaṃ .

Āpo āpogatan tiādīsu ābandhanavasena āpo . Tadeva āposabhāvaṃ gatattā āpogataṃ nāma . Snehavasena sneho . Soyeva snehasabhāvaṃ gatattā snehagataṃ nāma . Bandhanattaṃ rūpassāti avinibbhogarūpassa bandhanabhāvo . Pittaṃ semhan tiādīnipiV0.61 vaṇṇasaṇṭhānadisokāsaparicchedavasenaP0.65 pariggahetvā dhātuvaseneva manasikātabbāni . Tatrāyaṃ nayo – pittesu hi abaddhapittaṃ jīvitindriyapaṭibaddhaṃ sakalasarīraṃ byāpetvā ṭhitaṃ , baddhapittaṃ pittakosake ṭhitaṃ . Tattha yathā pūvaṃ byāpetvā ṭhite tele na pūvaṃ jānāti ‘ telaṃ maṃ byāpetvā ṭhitan ’ ti , nāpi telaṃ jānāti ‘ ahaṃ pūvaṃ byāpetvā ṭhitan ’ ti , evameva na sarīraṃ jānāti ‘ abaddhapittaṃ maṃ byāpetvā ṭhitan ’ ti , nāpi abaddhapittaṃ jānāti ‘ ahaṃ sarīraṃ byāpetvā ṭhitan ’ ti . Yathā ca vassodakena puṇṇe kosātakīkosake na kosātakīkosako jānāti ‘ mayi vassodakaṃ ṭhitan ’ ti , nāpi vassodakaṃ jānāti ‘ ahaṃ kosātakīkosake ṭhitan ’ ti , evameva na pittakosako jānāti mayi baddhapittaṃ ṭhitanti , nāpi baddhapittaṃ jānāti ‘ ahaṃ pittakosake ṭhitan ’ ti . Aññamaññaṃ ābhogapaccavekkhaṇarahitā ete dhammā . Iti pittaṃ nāma imasmiṃ sarīre pāṭiyekko koṭṭhāso acetano abyākato suñño nissatto yūsabhūto ābandhanākāro āpodhātūti . Semhaṃ ekapatthapūrappamāṇaṃ udarapaṭale ṭhitaṃ . Tattha yathā upari sañjātapheṇapaṭalāya candanikāya na candanikā jānāti ‘ mayi pheṇapaṭalaṃ ṭhitan ’ ti , nāpi pheṇapaṭalaṃ jānāti ‘ ahaṃ candanikāya ṭhitan ’ ti , evameva na udarapaṭalaṃ jānāti ‘ mayi semhaṃ ṭhitan ’ ti , nāpi semhaṃ jānāti ‘ ahaṃ udarapaṭale ṭhitan ’ ti . Aññamaññaṃ ābhogapaccavekkhaṇarahitā ete dhammā . Iti semhaṃM0.62 nāma imasmiṃ sarīre pāṭiyekko koṭṭhāso acetano abyākato suñño nissatto yūsabhūto ābandhanākāro āpodhātūti . Pubbo anibaddhokāso , yattha yattheva khāṇukaṇṭakappaharaṇaaggijālādīhi abhihaṭe sarīrappadese lohitaṃ saṇṭhahitvā paccati , gaṇḍapīḷakādayo vā uppajjanti , tattha tattheva tiṭṭhati . Tattha yathā pharasuppahārādivasena paggharitaniyāse rukkhe na rukkhassa pharasuppahārādippadesā jānanti ‘ amhesu niyyāso ṭhito ’ ti , nāpi niyyāso jānāti ‘ ahaṃ rukkhassa pharasuppahārādippadesesu ṭhito ’ ti , evameva na sarīrassa khāṇukaṇṭakādīhi abhihaṭappadesā jānantiP0.66 ‘ amhesu pubbo ṭhito ’ ti , nāpi pubbo jānāti ‘ ahaṃ tesu padesesu ṭhito ’ ti . Aññamaññaṃ ābhogapaccavekkhaṇarahitā ete dhammā . Iti pubbo nāma imasmiṃV0.62 sarīre pāṭiyekko koṭṭhāso acetano abyākato suñño nissatto yūsabhūto ābandhanākāro āpodhātūti . Lohitesu saṃsaraṇalohitaṃ abaddhapittaṃ viya sakalasarīraṃ byāpetvā ṭhitaṃ . Sannicitalohitaṃ yakanaṭṭhānassa heṭṭhābhāgaṃ pūretvā ekapattapūraṇappamāṇaṃ vakkahadayayakanapapphāsāni tementaṃ ṭhitaṃ . Tattha saṃsaraṇalohite abaddhapittasadisova vinicchayo . Itaraṃ pana yathā jajjarakapālaṭṭhe udake heṭṭhā leḍḍukhaṇḍāni temayamāne na leḍḍukhaṇḍāni jānanti ‘ mayaṃ udakena temiyamānā ṭhitā ’ ti , nāpi udakaṃ jānāti ‘ ahaṃ leḍḍukhaṇḍāni tememī ’ ti , evameva na yakanassa heṭṭhābhāgaṭṭhānaṃ vakkādīni vā jānanti ‘ mayi lohitaṃ ṭhitaṃ , amhe vā temayamānaṃ ṭhitan ’ ti , nāpi lohitaṃ jānāti ‘ ahaṃ yakanassa heṭṭhābhāgaṃ pūretvā vakkādīni temayamānaṃ ṭhitan ’ ti . Aññamaññaṃ ābhogapaccavekkhaṇarahitā ete dhammā . Iti lohitaṃ nāma imasmiṃ sarīre pāṭiyekko koṭṭhāso acetano abyākato suñño nissatto yūsabhūto ābandhanākāro āpodhātūti . SedoM0.63 aggisantāpādikālesu kesalomakūpavivarāni pūretvā tiṭṭhati ceva paggharati ca . Tattha yathā udakā abbūḷhamattesu bhisamuḷālakumudanāḷakalāpesu na bhisādikalāpavivarāni jānanti ‘ amhehi udakaṃ paggharatī ’ ti , nāpi bhisādikalāpavivarehi paggharantaṃ udakaṃ jānāti ‘ ahaṃ bhisādikalāpavivarehi paggharāmī ’ ti , evameva na kesalomakūpavivarāni jānanti ‘ amhehi sedo paggharatī ’ ti , nāpi sedo jānāti ‘ ahaṃ kesalomakūpavivarehi paggharāmī ’ ti . Aññamaññaṃ ābhogapaccavekkhaṇarahitā ete dhammā . Iti sedo nāma imasmiṃ sarīre pāṭiyekko koṭṭhāso acetano abyākato suñño nissatto yūsabhūto ābandhanākāro āpodhātūti . Medo thūlassa sakalasarīraṃ pharitvā kisassa jaṅghamaṃsādīniP0.67 nissāya ṭhito patthinnasneho . Tattha yathā haliddipilotikapaṭicchanne maṃsapuñje na maṃsapuñjo jānāti ‘ maṃ nissāya haliddipilotikā ṭhitā ’ ti , nāpi haliddipilotikā jānāti ‘ ahaṃ maṃsapuñjaṃ nissāya ṭhitā ’ ti , evameva na sakalasarīre jaṅghādīsu vā maṃsaṃ jānāti ‘ maṃ nissāya medo ṭhito ’ ti , nāpi medo jānāti ‘ ahaṃ sakalasarīre jaṅghādīsu vā maṃsaṃ nissāya ṭhito ’ ti . Aññamaññaṃ ābhogapaccavekkhaṇarahitā ete dhammā . Iti medo nāma imasmiṃ sarīre pāṭiyekkoV0.63 koṭṭhāso acetano abyākato suñño nissatto patthinnasneho patthinnayūsabhūto ābandhanākāro āpodhātūti . Assu yadā sañjāyati tadā akkhikūpake pūretvā tiṭṭhati vā paggharati vā . Tattha yathā udakapuṇṇesu taruṇatālaṭṭhikūpakesu na taruṇatālaṭṭhikūpakā jānanti ‘ amhesu udakaṃ ṭhitan ’ ti , nāpi udakaṃ jānāti ‘ ahaṃ taruṇatālaṭṭhikūpakesu ṭhitan ’ ti , evameva na akkhikūpakā jānanti ‘ amhesu assu ṭhitan ’ ti , nāpi assu jānāti ‘ ahaṃ akkhikūpakesu ṭhitan ’ ti . Aññamaññaṃ ābhogapaccavekkhaṇarahitā ete dhammā . Iti assu nāma imasmiṃ sarīre pāṭiyekko koṭṭhāso acetano abyākato suñño nissatto yūsabhūto ābandhanākāro āpodhātūti . Vasā aggisantāpādikāle hatthatalahatthapiṭṭhipādatalapādapiṭṭhināsapuṭanalāṭaaṃsakūṭesu ṭhitavilīnasneho . Tattha yathā pakkhittatele ācāmeM0.64 na ācāmo jānāti ‘ maṃ telaṃ ajjhottharitvā ṭhitan ’ ti , nāpi telaṃ jānāti ‘ ahaṃ ācāmaṃ ajjhottharitvā ṭhitan ’ ti , evameva na hatthatalādippadeso jānāti ‘ maṃ vasā ajjhottharitvā ṭhitā ’ ti , nāpi vasā jānāti ‘ ahaṃ hatthatalādippadese ajjhottharitvā ṭhitā ’ ti . Aññamaññaṃ ābhogapaccavekkhaṇarahitā ete dhammā . Iti vasā nāma imasmiṃ sarīre pāṭiyekko koṭṭhāso acetano abyākato suñño nissatto yūsabhūto ābandhanākāro āpodhātūti . Kheḷo tathārūpe kheḷuppattipaccaye sati ubhohi kapolapassehi orohitvā jivhāya tiṭṭhati . Tattha yathā abbocchinnaudakanissande nadītīrakūpake na kūpatalaṃ jānāti ‘ mayi udakaṃ santiṭṭhatī ’ ti , nāpi udakaṃ jānāti ‘ ahaṃ kūpatale santiṭṭhāmī ’ tiP0.68 , evameva na jivhātalaṃ jānāti ‘ mayi ubhohi kapolapassehi orohitvā kheḷo ṭhito ’ ti , nāpi kheḷo jānāti ‘ ahaṃ ubhohi kapolapassehi orohitvā jivhātale ṭhito ’ ti . Aññamaññaṃ ābhogapaccavekkhaṇarahitā ete dhammā . Iti kheḷo nāma imasmiṃ sarīre pāṭiyekko koṭṭhāso acetano abyākato suñño nissatto yūsabhūto ābandhanākāro āpodhātūti . Siṅghāṇikā yadā sañjāyati tadā nāsāpuṭe pūretvā tiṭṭhati vā paggharati vā . Tattha yathāV0.64 pūtidadhibharitāya sippikāya na sippikā jānāti ‘ mayi pūtidadhi ṭhitan ’ ti , nāpi pūtidadhi jānāti ‘ ahaṃ sippikāya ṭhitan ’ ti , evameva na nāsāpuṭā jānanti ‘ amhesu siṅghāṇikā ṭhitā ’ ti , nāpi siṅghāṇikā jānāti ‘ ahaṃ nāsāpuṭesu ṭhitā ’ ti . Aññamaññaṃ ābhogapaccavekkhaṇarahitā ete dhammā . Iti siṅghāṇikā nāma imasmiṃ sarīre pāṭiyekko koṭṭhāso acetano abyākato suñño nissatto yūsabhūto ābandhanākāro āpodhātūti . Lasikā aṭṭhikasandhīnaṃ abbhañjanakiccaṃ sādhayamānā asītisatasandhīsu ṭhitā . Tattha yathā telabbhañjite akkhe na akkho jānāti ‘ maṃ telaṃ abbhañjitvā ṭhitan ’ ti , nāpi telaṃ jānāti ‘ ahaṃ akkhaṃ abbhañjitvā ṭhitan ’ ti , evameva na asītisatasandhayo jānanti ‘ lasikā amhe abbhañjitvāM0.65 ṭhitā ’ ti , nāpi lasikā jānāti ‘ ahaṃ asītisatasandhayo abbhañjitvā ṭhitā ’ ti . Aññamaññaṃ ābhogapaccavekkhaṇarahitā ete dhammā . Iti lasikā nāma imasmiṃ sarīre pāṭiyekko koṭṭhāso acetano abyākato suñño nissatto yūsabhūto ābandhanākāro āpodhātūti . Muttaṃ vatthissa abbhantare ṭhitaṃ . Tattha yathā candanikāya pakkhitte adhomukhe ravaṇaghaṭe na ravaṇaghaṭo jānāti ‘ mayi candanikāraso ṭhito ’ ti , nāpi candanikāraso jānāti ‘ ahaṃ ravaṇaghaṭe ṭhito ’ ti , evameva na vatthi jānāti ‘ mayi muttaṃ ṭhitan ’ ti , nāpi muttaṃ jānāti ‘ ahaṃ vatthimhi ṭhitan ’ ti . Aññamaññaṃ ābhogapaccavekkhaṇarahitā ete dhammā . Iti muttaṃ nāma imasmiṃ sarīre pāṭiyekko koṭṭhāso acetano abyākato suñño nissatto yūsabhūto ābandhanākāro āpodhātūti . Yaṃ vā panāti avasesesu tīsu koṭṭhāsesu āpodhātuṃ sandhāyaP0.69 vuttaṃ .

Bāhiraāpodhātu niddese mūlaṃ paṭicca nibbatto raso mūlaraso nāma . Khandharasā dīsupi eseva nayo . Khīrādīni pākaṭāneva . Yathā pana bhesajjasikkhāpade evamidha niyamo natthi . Yaṃ kiñci khīraṃ khīrameva . Sesesupi eseva nayo . Bhummānīti āvāṭādīsu ṭhitaudakāni . Antalikkhānīti pathaviṃ appattāni vassodakāni . Yaṃ vā panāti himodakakappavināsakaudakapathavīsandhārakaudakādīni idha yevāpanakaṭṭhānaṃ paviṭṭhāni .

175. Tejodhātu niddeseV0.65 tejanavasena tejo .

Tejova tejobhāvaṃ gatattā tejogataṃ . Usmāti uṇhākāro . Usmāva usmābhāvaṃ gatattā usmāgataṃ . Usuman ti caṇḍausumaṃ . Tadeva usumabhāvaṃ gatattā usumagataṃ . Yena cāti yena tejogatena kuppitena . Santappatīti ayaṃ kāyo santappati , ekāhikajarādibhāvena usumajāto hoti . Yena ca jīrīyatīti yena ayaṃ kāyo jīrīyati , indriyavekallataṃ balaparikkhayaṃ valipalitādibhāvañca pāpuṇāti . Yena ca pariḍayhatīti yena kuppitena ayaṃ kāyo ḍayhati , so caM0.66 puggalo ‘ ḍayhāmi ḍayhāmī ’ ti kandanto satadhotasappigosītacandanādilepanañceva tālavaṇṭavātañca paccāsīsati . Yena ca asitapītakhāyitasāyitaṃ sammā pariṇāmaṃ gacchatīti yenetaṃ asitaṃ vā odanādi , pītaṃ vā pānakādi , khāyitaṃ vā piṭṭhakhajjakādi , sāyitaṃ vā ambapakkamadhuphāṇitādi sammā paripākaṃ gacchati , rasādibhāvena vivekaṃ gacchatīti attho . Ettha ca purimā tayo tejodhātū catusamuṭṭhānā , pacchimo kammasamuṭṭhānova . Ayaṃ tāvettha padasaṃvaṇṇanā . Idaṃ pana manasikāravidhānaṃ – idha bhikkhu ‘ yena santappati , ayaṃ imasmiṃ sarīre pāṭiyekko koṭṭhāso acetano abyākato suñño nissatto paripācanākāro tejodhātū ’ ti manasi karoti ; ‘ yena jīrīyati , yena pariḍayhati , yena asitapītakhāyitasāyitaṃ sammā pariṇāmaṃ gacchati , ayaṃ imasmiṃ sarīre pāṭiyekkoP0.70 koṭṭhāso acetano abyākato suñño nissatto paripācanākāro tejodhātū ’ ti manasi karoti . Yaṃ vā panāti imasmiṃ sarīre pākatiko eko utu atthi , so yevāpanakaṭṭhānaṃ paviṭṭho .

Bāhiratejodhātu niddese kaṭṭhaṃ paṭicca pajjalito kaṭṭhupādāno aggi kaṭṭhaggi nāma . Sakalikaggiādīsupi eseva nayo . Saṅkāraggīti kacavaraṃ saṃkaḍḍhitvā jālāpito kacavaraggi . Indaggīti asaniaggi . Aggisantāpoti jālāya vā vītaccikaṅgārānaṃ vā santāpo . Sūriyasantāpoti ātapo . Kaṭṭhasannicayasantāpoti kaṭṭharāsiṭṭhāne santāpo . Sesesupi eseva nayo . Yaṃ vā panāti petaggi kappavināsaggi nirayaggiādayo idha yevāpanakaṭṭhānaṃ paviṭṭhā .

176. Vāyodhātu niddese vāyanavasena vāyo .

Vāyova vāyobhāvaṃ gatattā vāyogataṃ . Thambhitattaṃ rūpassāti avinibbhogarūpassa thambhitabhāvo . Uddhaṅgamā vātāti uggārahikkādi pavattakā uddhaṃ ārohanavātāV0.66 . Adhogamā vātāti uccārapassāvādinīharaṇakā adho orohanavātā . Kucchisayā vātāti antānaṃ bahivātā . Koṭṭhāsayā vātāti antānaṃ antovātā . Aṅgamaṅgānusārino vātāti dhamanijālānusārena sakalasarīre aṅgamaṅgāni anusaṭā samiñjanapasāraṇādinibbattakāM0.67 vātā . Satthakavātāti sandhibandhanāni kattariyā chindantā viya pavattavātā . Khurakavātāti khurena viya hadayaṃ phālanavātā . Uppalakavātāti hadayamaṃsameva uppāṭanakavātā . AssāsotiP0.71 antopavisananāsikāvato . Passāsoti bahinikkhamananāsikāvato . Ettha ca purimā sabbe catusamuṭṭhānā , assāsapassāsā cittasamuṭṭhānāva . Ayamettha padavaṇṇanā . Idaṃ pana manasikāravidhānaṃ – idha bhikkhu uddhaṅgamādibhede vāte uddhaṅgamādivasena pariggahetvā ‘ uddhaṅgamā vātā nāma imasmiṃ sarīre pāṭiyekko koṭṭhāso acetano abyākato suñño nissatto vitthambhanākāro vāyodhātū ’ ti manasi karoti . Sesesupi eseva nayo . Yaṃ vā panāti sese vāyokoṭṭhāse anugatā vātā idha yevāpanakaṭṭhānaṃ paviṭṭhā .

Bāhiravāyodhātu niddese puratthimā vātāti puratthimadisato āgatā vātā . Pacchimuttaradakkhiṇesu pi eseva nayo . Sarajā vātāti saha rajena sarajā . Arajā vātāti rajavirahitā suddhā arajā nāma . Sītāti sītautusamuṭṭhānā sītavalāhakantare samuṭṭhitā . Uṇhāti uṇhautusamuṭṭhānā uṇhavalāhakantare samuṭṭhitā . Parittāti mandā tanukavātā . Adhimattāti balavavātā . Kāḷāti kāḷavalāhakantare samuṭṭhitā , yehi abbhāhato chavivaṇṇo kāḷako hoti . Tesaṃ etaṃ adhivacanantipi eke . Verambhavātāti yojanato upari vāyanavātā . Pakkhavātāti antamaso makkhikāyapi pakkhāyūhanasamuṭṭhitā vātā . Supaṇṇavātāti garuḷavātā . Kāmañca imepi pakkhavātāva ussadavasena pana visuṃ gahitā . Tālavaṇṭavātāti tālapaṇṇehi vā aññena vā kenaci maṇḍalasaṇṭhānena samuṭṭhāpitā vātā . Vidhūpanavātāti bījanapattakena samuṭṭhāpitā vātā . Imāni ca tālavaṇṭavidhūpanāni anuppannampi vātaṃ uppādenti , uppannampi parivattenti . Yaṃ vā panāti idha pāḷiāgate ṭhapetvā sesavātā yevāpanakaṭṭhānaṃ paviṭṭhā .

177. Ākāsadhātu niddeseP0.72 appaṭighaṭṭanaṭṭhena na kassatīti ākāso .

Ākāsova ākāsabhāvaṃ gatattā ākāsagataṃ . AghaṭṭanīyatāyaM0.68 aghaṃ . Aghameva aghabhāvaṃ gatattā aghagataṃV0.67 . Vivaroti antaraṃ . Tadeva vivarabhāvaṃ gatattā vivaragataṃ . Asamphuṭṭhaṃ maṃsalohitehīti maṃsalohitehi nissaṭaṃ . Kaṇṇacchiddantiādi pana tasseva pabhedadassanaṃ . Tattha kaṇṇacchiddan ti kaṇṇasmiṃ chiddaṃ vivaraṃ maṃsalohitehi asamphuṭṭhokāso . Sesesupi eseva nayo . Yenāti yena vivarena etaṃ asitādibhedaṃ ajjhoharaṇīyaṃ ajjhoharati , anto paveseti . Yatthāti yasmiṃ antoudarapaṭalasaṅkhāte okāse etadeva catubbidhaṃ ajjhoharaṇīyaṃ tiṭṭhati . Yenāti yena vivarena sabbampetaṃ vipakkaṃ kasaṭabhāvaṃ āpannaṃ nikkhamati , taṃ udarapaṭalato yāva karīsamaggā vidatthicaturaṅgulamattaṃ chiddaṃ maṃsalohitehi asamphuṭṭhaṃ nissaṭaṃ ākāsadhātūti veditabbaṃ . Yaṃ vā panāti ettha cammantaraṃ maṃsantaraṃ nhāruntaraṃ aṭṭhintaraṃ lomantaranti idaṃ sabbaṃ yevāpanakaṭṭhānaṃ paviṭṭhaṃ .

Bāhirakaākāsadhātu niddese asamphuṭṭhaṃ catūhi mahābhūtehīti catūhi mahābhūtehi nissaṭaṃ bhittichiddakavāṭachiddādikaṃ veditabbaṃ . Iminā yasmiṃ ākāse parikammaṃ karontassa catukkapañcakajjhānāni uppajjanti taṃ kathitaṃ .

178. Viññāṇadhātu niddese cakkhuviññāṇasaṅkhātā dhātu cakkhuviññāṇadhātu . Sesāsupi eseva nayo . Iti imāsu chasu dhātūsu pariggahitāsu aṭṭhārasa dhātuyo pariggahitāva honti . Kathaṃ ? Pathavītejovāyodhātuggahaṇena tāva phoṭṭhabbadhātu gahitāva hoti , āpodhātuākāsadhātuggahaṇena dhammadhātu , viññāṇadhātuggahaṇena tassā purecārikapacchācārikattā manodhātu gahitāva hoti . Cakkhuviññāṇadhātuādayo sutte āgatā eva . Sesā nava āharitvā dassetabbāP0.73 . Cakkhuviññāṇadhātuggahaṇena hi tassā nissayabhūtā cakkhudhātu , ārammaṇabhūtā rūpadhātu ca gahitāva honti . Evaṃ sotaviññāṇadhātuādiggahaṇena sotadhātuādayoti aṭṭhārasāpi gahitāva honti . Tāsu dasahi dhātūhi rūpapariggaho kathito hoti . Sattahi arūpapariggaho . Dhammadhātuyā siyā rūpapariggaho , siyā arūpapariggaho . Iti aḍḍhekādasahi dhātūhi rūpapariggaho , aḍḍhaṭṭhadhātūhi arūpapariggahoti rūpārūpapariggaho kathito hoti . Rūpārūpaṃ pañcakkhandhā . Taṃ hoti dukkhasaccaṃ . Taṃsamuṭṭhāpikā purimataṇhā samudayasaccaṃM0.69 . Ubhinnaṃ appavatti nirodhasaccaṃ . Taṃpajānano maggo maggasaccanti idaṃ catusaccakammaṭṭhānaṃ aṭṭhārasadhātuvasena abhiniviṭṭhassa bhikkhuno yāva arahattā matthakaṃ pāpetvā nigamanaṃ kathitanti veditabbaṃ .

179. IdāniV0.68 dutiyachakkaṃ dassento aparāpi cha dhātuyotiādimāha . Tattha sukhadhātu dukkhadhātūti kāyappasādavatthukāni sukhadukkhāni sappaṭipakkhavasena yugaḷakato dassitāni . Sukhañhi dukkhassa paṭipakkho , dukkhaṃ sukhassa . Yattakaṃ sukhena pharitaṭṭhānaṃ tattakaṃ dukkhaṃ pharati . Yattakaṃ dukkhena pharitaṭṭhānaṃ tattakaṃ sukhaṃ pharati . Somanassadhātu domanassadhātūti idampi tatheva yugaḷakaṃ kataṃ . Somanassañhi domanassassa paṭipakkho , domanassaṃ somanassassa . Yattakaṃ somanassena pharitaṭṭhānaṃ tattakaṃ domanassaṃ pharati . Yattakaṃ domanassena pharitaṭṭhānaṃ tattakaṃ somanassaṃ pharati . Upekkhādhātu avijjādhātūti idaṃ pana dvayaṃ sarikkhakavasena yugaḷakaṃ kataṃ . Ubhayampi hetaṃ avibhūtattā sarikkhakaṃ hoti . Tattha sukhadukkhadhātuggahaṇena taṃ sampayuttā kāyaviññāṇadhātu , vatthubhūtā kāyadhātu , ārammaṇabhūtā phoṭṭhabbadhātu ca gahitāva honti . Somanassadomanassadhātuggahaṇena taṃ sampayuttā manoviññāṇadhātu gahitā hoti . Avijjādhātuggahaṇena dhammadhātu gahitā . Upekkhādhātuggahaṇena cakkhusotaghānajivhāviññāṇadhātumanodhātuyoP0.74 , tāsaṃyeva vatthārammaṇabhūtā cakkhudhāturūpadhātuādayo ca gahitāti evaṃ aṭṭhārasapi dhātuyo gahitāva honti . Idāni tāsu dasahi dhātūhi rūpapariggahotiādi sabbaṃ heṭṭhā vuttanayeneva veditabbaṃ . Evampi ekassa bhikkhuno yāva arahattā matthakaṃ pāpetvā nigamanaṃ kathitaṃ hotīti veditabbaṃ . Tattha katamā sukhadhātu yaṃ kāyikaṃ sātan ti ādīni heṭṭhā vuttanayāneva .

181. Tatiyachakke kāmoti dve kāmā – vatthukāmo ca kilesakāmo ca . Tattha kilesakāmaṃ sandhāya kāmapaṭisaṃyuttā dhātu kāmadhātu , kāmavitakkassetaṃ nāmaṃ . Vatthukāmaṃ sandhāya kāmoyeva dhātu kāmadhātu , kāmāvacaradhammānametaṃ nāmaṃ . Byāpādapaṭisaṃyuttā dhātu byāpādadhātu , byāpādavitakkassetaṃ nāmaṃ . Byāpādova dhātu byāpādadhātu , dasaāghātavatthukassaM0.70 paṭighassetaṃ nāmaṃ . Vihiṃsā paṭisaṃyuttā dhātu vihiṃsādhātu , vihiṃsāvitakkassetaṃ nāmaṃ . Vihiṃsāyeva dhātu vihiṃsādhātu , parasattavihesanassetaṃ nāmaṃ . Ayaṃ pana heṭṭhā anāgatattā evaṃ atthādivibhāgato veditabbā – vihiṃsanti etāya satte , vihiṃsanaṃ vā etaṃ sattānanti vihiṃsā . Sā viheṭhanalakkhaṇā , karuṇāpaṭipakkhalakkhaṇā vā ; parasantāne ubbegajananarasā , sakasantāne karuṇāviddhaṃsanarasā vā ; dukkhāyatanapaccupaṭṭhānā ; paṭighapadaṭṭhānāti veditabbā . NekkhammaṃV0.69 vuccati lobhā nikkhantattā alobho , nīvaraṇehi nikkhantattā paṭhamajjhānaṃ , sabbākusalehi nikkhantattā sabbakusalaṃ . Nekkhammapaṭisaṃyuttā dhātu nekkhammadhātu , nekkhammavitakkassetaṃ nāmaṃ . Nekkhammameva dhātu nekkhammadhātu , sabbassāpi kusalassetaṃ nāmaṃ . Abyāpādapaṭisaṃyuttā dhātu abyāpādadhātu , abyāpādavitakkassetaṃ nāmaṃ . Abyāpādova dhātu abyāpādadhātu , mettāyetaṃ nāmaṃ . Avihiṃsāpaṭisaṃyuttā dhātu avihiṃsādhātu , avihiṃsā vitakkassetaṃP0.75 nāmaṃ . Avihiṃsāva dhātu avihiṃsādhātu , karuṇāyetaṃ nāmaṃ .

182. Idāni tamevatthaṃ dassetuṃ tattha katamā kāmadhātūti padabhājanaṃ āraddhaṃ .

Tattha paṭisaṃyuttoti saṃpayogavasena paṭisaṃyutto . Takko vitakkotiādīni vuttatthāneva .

Viheṭhetīti bādheti , dukkhāpeti . Heṭhanāti pāṇippahārādīhi bādhanā , dukkhuppādanā . Balavaheṭhanā viheṭhanā . Hiṃsanti etāyāti hiṃsanā . Balavahiṃsanā vihiṃsanā . Rosanāti ghaṭṭanā . Virosanāti balavaghaṭṭanā . Sabbattha vā ‘ vi ’ upasaggena padaṃ vaḍḍhitaṃ . Upahananti etenāti upaghāto , paresaṃ upaghāto parūpaghāto .

Mettāyanti etāyāti metti . Mettāyanākāro mettāyanā . Mettāya ayitassa mettāsamaṅgino bhāvo mettāyitattaṃ . Byāpādena vimuttassa cetaso vimutti cetovimutti . Ettha ca purimehi tīhi upacārappattāpi appanāpatāpi mettā kathitā , pacchimena appanāpattāva .

KaruṇāyantiM0.71 etāyāti karuṇā . Karuṇāyanākāro karuṇāyanā . Karuṇāya ayitassa karuṇāsamaṅgino bhāvo karuṇāyitattaṃ . Vihiṃsāya vimuttassa cetaso vimutti cetovimutti . Idhāpi purimanayeneva upacārappanābhedo veditabbo . Ubhayatthāpi ca pariyosānapade mettākaruṇāti cetovimuttivisesanatthaṃ vuttaṃ . Ettha ca kāmavitakko sattesupi uppajjati saṅkhāresupi . Ubhayattha uppannopi kammapathabhedova . Byāpādo pana sattesu uppannoyeva kammapathaṃ bhindati , na itaro . Vihiṃsāyapi eseva nayo . Ettha ca duvidhā kathā – sabbasaṅgāhikā ceva asambhinnā ca . Kāmadhātuggahaṇena hi byāpādavihiṃsādhātuyopi gahitā . Kāmadhātuyāyeva pana nīharitvā nīharitvā dvepi etā dassitāti . Ayaṃ tāvettha sabbasaṅgāhikakathāP0.76 . Ṭhapetvā pana byāpādavihiṃsādhātuyo sesā sabbāpiV0.70 kāmadhātu evāti . Ayaṃ asambhinnakathā nāma . Nekkhammadhātuggahaṇenāpi abyāpādaavihiṃsādhātuyo gahitāyeva . Nekkhammadhātuto pana nīharitvā nīharitvā tadubhayampi dassitanti ayametthāpi sabbasaṅgāhikakathā . Ṭhapetvā abyāpādaavihiṃsādhātuyo avasesā nekkhammadhātūti ayaṃ asambhinnakathā nāma . Imāhi ca chahi dhātūhi pariggahitā hi aṭṭhārasa dhātuyo pariggahitāva honti . Sabbāpi hi tā kāmadhātutova nīharitvā nīharitvā labhāpetabbā aṭṭhārasa dhātuyova hontīti tiṇṇaṃ chakkānaṃ vasena aṭṭhārasa honti . Evaṃ pana aggahetvā ekekasmiṃ chakke vuttanayena aṭṭhārasa aṭṭhārasa katvā sabbānipi tāni aṭṭhārasakāni ekajjhaṃ abhisaṅkhipitvā aṭṭhāraseva hontīti veditabbā . Iti imasmiṃ suttantabhājanīye soḷasa dhātuyo kāmāvacarā , dve tebhūmikāti evamettha sammasanacārova kathitoti veditabbo . Suttantabhājanīyavaṇṇanā . 2. Abhidhammabhājanīyavaṇṇanā