509. Idāni
V0.309 yathānikkhittaṃ mātikaṃ paṭipāṭiyā bhājetvā dassetuṃ idhāti imissā diṭṭhiyātiādi āraddhaṃ .
Tattha imissā diṭṭhiyātiādīhi dasahi padehi sikkhattayasaṅkhātaṃ sabbaññubuddhasāsanameva kathitaṃ .
Tañhi buddhena bhagavatā diṭṭhattā diṭṭhīti vuccati .
Tasseva khamanavasena khanti , ruccanavasena ruci , gahaṇavasena ādāyo , sabhāvaṭṭhena dhammo , sikkhitabbaṭṭhenaM0.312 vinayo , tadubhayenāpi dhammavinayo , pavuttavasena pāvacanaṃ , seṭṭhacariyaṭṭhena brahmacariyaṃ , anusiṭṭhidānavasena satthusāsanan ti vuccati .
Tasmā imissā diṭṭhiyātiādīsu imissā buddhadiṭṭhiyā , imissā buddhakhantiyā , imissā buddharuciyā , imasmiṃ buddhaādāye , imasmiṃ buddhadhamme , imasmiṃ buddhavinaye .
‘‘ Ye ca kho tvaṃ , gotami , dhamme jāneyyāsi –
‘ ime dhammā sarāgāya saṃvattanti no virāgāya , saṃyogāya saṃvattanti no visaṃyogāya , ācayāya saṃvattanti no apacayāya , upādāya saṃvattanti no paṭinissaggiyā , mahicchatāya saṃvattanti no appicchatāya , asantuṭṭhiyā saṃvattanti no santuṭṭhiyā , saṅgaṇikāya saṃvattanti no pavivekāya , kosajjāya saṃvattanti no vīriyārambhāya , dubbharatāya saṃvattanti no subharatāyā ’ ti ekaṃsena hi , gotami , dhāreyyāsi –
‘ neso dhammo , neso vinayo , netaṃ satthusāsanan ’ ti .
Ye ca kho tvaṃ , gotami , dhamme jāneyyāsi –
‘ ime dhammā virāgāya saṃvattanti no sarāgāya … pe … subharatāya saṃvattanti no dubbharatāyā ’ ti .
Ekaṃsena hi , gotami , dhāreyyāsi –
‘ eso dhammo , eso vinayo , etaṃ satthusāsanan ’’ ti ( a . ni .8.53; cūḷava .406).
Evaṃ vutte imasmiṃ buddhadhammavinayeP0.326 , imasmiṃ buddhapāvacane , imasmiṃ buddhabrahmacariye , imasmiṃ buddhasatthusāsaneti evamattho veditabbo .
Apicetaṃ sikkhāttayasaṅkhātaṃ sakalaṃ sāsanaṃ bhagavatā diṭṭhattā sammādiṭṭhipaccayattā sammādiṭṭhipubbaṅgamattā ca diṭṭhi , bhagavato khamanavasena khanti , ruccanavasena ruci , gahaṇavasena ādāyo .
Attano kārakaṃ apāyesu apatamānaṃ dhāretīti dhammo .
Sova saṃkilesapakkhaṃ vinatītiV0.310 vinayo .
Dhammo ca so vinayo cāti dhammavinayo .
Kusaladhammehi vā akusaladhammānaṃ esa vinayoti dhammavinayo .
Teneva vuttaṃ –
‘‘ ye ca kho tvaṃ , gotami , dhamme jāneyyāsi –
‘ ime dhammā virāgāya saṃvattanti no sarāgāya … pe … ekaṃsena , gotami , dhāreyyāsi ‘ eso dhammo , eso vinayo , etaṃ satthusāsanan ’ ti .
DhammenaM0.313 vā vinayo , na daṇḍādīhīti dhammavinayo , vuttampi cetaṃ –
‘‘ Daṇḍeneke damayanti , aṅkusehi kasāhi ca ;
Adaṇḍena asatthena , nāgo danto mahesinā ’’ ti .( cūḷava .342; ma . ni .2.352);
Tathā –
‘‘ Dhammena nīyamānānaṃ , kā usūyā vijānatan ’’ ti ;( Mahāva .63);
Dhammāya vā vinayo dhammavinayo .
Anavajjadhammatthañhesa vinayo , na bhavabhogāmisatthaṃ .
Tenāha bhagavā –
‘‘ nayidaṃ , bhikkhave , brahmacariyaṃ vussati janakuhanatthan ’’ ti ( a . ni .4.25) vitthāro .
Puṇṇattheropi āha –
‘‘ anupādāparinibbānatthaṃ kho , āvuso , bhagavati brahmacariyaṃ vussatī ’’ ti ( ma . ni .1.259).
Visiṭṭhaṃ vā nayatīti vinayo .
Dhammato vinayo dhammavinayo .
Saṃsāradhammato hi sokādidhammato vā esa visiṭṭhaṃ nibbānaṃ nayati .
Dhammassa vā vinayo , na titthakarānanti dhammavinayo ;
dhammabhūto hi bhagavā , tasseva vinayo .
Yasmā vā dhammāyeva abhiññeyyā pariññeyyā pahātabbā bhāvetabbā sacchikātabbā ca , tasmā esa dhammesu vinayo , na sattesu , na jīvesu cāti dhammavinayo .
Sātthasabyañjanatādīhi aññesaṃ vacanato padhānaṃ vacananti pavacanaṃ ;
pavacanameva pāvacanaṃ .
Sabbacariyāhi visiṭṭhacariyābhāvena brahmacariyaṃ .
DevamanussānaṃP0.327 satthubhūtassa bhagavato sāsananti satthusāsanaṃ ;
satthubhūtaṃ vā sāsanantipi satthusāsanaṃ .
‘‘ So vo mamaccayena satthā ’’ ti ( dī . ni .2.216) hi dhammavinayova satthāti vuttoti evametesaṃ padānaṃ attho veditabbo .
YasmāV0.311 pana imasmiṃyeva sāsane sabbapakārajjhānanibbattako bhikkhu dissati , na aññatra , tasmā tattha tattha ‘ imissā ’ ti ca ‘ imasmin ’ ti ca ayaṃ niyamo katoti veditabboti .
Ayaṃ ‘ idhā ’ ti mātikāpadaniddesassa attho . 510. Bhikkhuniddese samaññāyāti paññattiyā , vohārenāti attho .
Samaññāya eva hi ekacco bhikkhūti paññāyati .
Tathā hi nimantanādimhi bhikkhūsu gaṇīyamānesu sāmaṇerepi gahetvā ‘ sataṃ bhikkhū , sahassaṃ bhikkhū ’ ti vadanti .
Paṭiññāyāti attano paṭijānanena .
Paṭiññāyapi
M0.314 hi ekacco bhikkhūti paññāyati .
Tassa ‘‘ ko ettha āvuso ’’ ti ?
‘‘ Ahaṃ , āvuso , bhikkhū ’’ ti evamādīsu ( a . ni .10.96) sambhavo daṭṭhabbo .
Ayaṃ pana ānandattherena vuttattā dhammikā paṭiññā .
Rattibhāge pana dussīlāpi paṭipathaṃ āgacchantā ‘‘ ko etthā ’’ ti vutte adhammikāya paṭiññāya abhūtatthāya ‘‘ mayaṃ bhikkhū ’’ ti vadanti .
Bhikkhatīti yācati .
Yo hi koci bhikkhati , bhikkhaṃ esati gavesati , so taṃ labhatu vā mā vā , atha kho bhikkhatīti bhikkhu .
Bhikkhakoti byañjanena padaṃ vaḍḍhitaṃ ;
bhikkhanadhammatāya bhikkhūti attho .
Bhikkhācariyaṃ ajjhupagatoti buddhādīhi ajjhupagataṃ bhikkhācariyaṃ ajjhupagatattā bhikkhācariyaṃ ajjhupagato nāma .
Yo hi koci appaṃ vā mahantaṃ vā bhogakkhandhaṃ pahāya agārasmā anagāriyaṃ pabbajito , kasigorakkhādīhi jīvitakappanaṃ hitvā liṅgasampaṭicchaneneva bhikkhācariyaṃ ajjhupagatoti bhikkhu .
Parappaṭibaddhajīvikattā vā vihāramajjhe kājabhattaṃ bhuñjamānopi bhikkhācariyaṃ ajjhupagatoti bhikkhu .
Piṇḍiyālopabhojanaṃ nissāya pabbajjāya ussāhajātattā vā bhikkhācariyaṃ ajjhupagatoti bhikkhu .
Agghaphassavaṇṇabhedena bhinnaṃ paṭaṃ dhāretīti bhinnapaṭadharo .
Tattha satthakacchedanena agghabhedo veditabbo .
Sahassagghanakopi hi paṭo satthakena khaṇḍākhaṇḍikaṃP0.328 chinno bhinnaggho hoti , purimagghato upaḍḍhampi na agghati .
Suttasaṃsibbanena phassabhedo veditabbo .
Sukhasamphassopi hi paṭo suttehi saṃsibbito bhinnaphasso hoti , kharasamphassataṃ pāpuṇāti .
Sūcimalādīhi vaṇṇabhedo veditabbo .
Suparisuddhopi hi paṭo sūcikammato paṭṭhāya sūcimalena , hatthasedamalajallikādīhiV0.312 , avasāne rajanakappakaraṇehi ca bhinnavaṇṇo hoti , pakativaṇṇaṃ vijahati .
Evaṃ tīhākārehi bhinnapaṭadhāraṇato bhinnapaṭadharoti bhikkhu .
Gihīvatthavisabhāgānaṃ vā kāsāvānaṃ dhāraṇamatteneva bhinnapaṭadharoti bhikkhu .
Bhindati pāpake akusale dhammeti bhikkhu .
Sotāpattimaggena pañca kilese bhindatīti bhikkhu .
Sakadāgāmimaggena cattāro , anāgāmimaggena cattāro , arahattamaggena aṭṭha kilese bhindatīti bhikkhu .
EttāvatāM0.315 cattāro maggaṭṭhā dassitā .
Bhinnattāti iminā pana cattāro phalaṭṭhā .
Sotāpanno hi sotāpattimaggena pañca kilese bhinditvā ṭhito .
Sakadāgāmī sakadāgāmimaggena cattāro , anāgāmī anāgāmimaggena cattāro , arahā arahattamaggena aṭṭha kilese bhinditvā ṭhito .
Evamayaṃ catubbidho phalaṭṭho bhinnattā pāpakānaṃ akusalānaṃ dhammānaṃ bhikkhu nāma .
Odhiso kilesānaṃ pahānāti ettha dve odhī – maggodhi ca kilesodhi ca .
Odhi nāma sīmā , mariyādā .
Tattha sotāpanno maggodhinā odhiso kilesānaṃ pahānā bhikkhu .
Tassa hi catūsu maggesu ekeneva odhinā kilesā pahīnā , na sakalena maggacatukkena .
Sakadāgāmīanāgāmīsupi eseva nayo .
Sotāpanno ca kilesodhināpi odhiso kilesānaṃ pahānā bhikkhu .
Tassa hi pahātabbakilesesu odhināva kilesā pahīnā , na sabbena sabbaṃ .
Arahā pana anodhisova kilesānaṃ pahānā bhikkhu .
Tassa hi maggacatukkena anodhināva kilesā pahīnā , na ekāya maggasīmāya .
Pahātabbakilesesu ca anodhisova kilesā pahīnā .
Ekāpi hi kilesasīmā ṭhitā nāma natthi .
Evaṃ so ubhayathāpi anodhiso kilesānaṃ pahānā bhikkhu .
Sekkhoti puthujjanakalyāṇakena saddhiṃ satta ariyā .
Tisso sikkhā sikkhantīti sekkhā .
Tesu yo koci sekkho bhikkhuti veditabbo .
NaP0.329 sikkhatīti asekkho .
Sekkhadhamme atikkamma aggaphale ṭhito tato uttari sikkhitabbābhāvato khīṇāsavo asekkhoti vuccati .
Avaseso puthujjanabhikkhu tisso sikkhā neva sikkhati , na sikkhitvā ṭhitoti nevasekkhanāsekkhoti veditabbo .
SīlaggaṃV0.313 samādhiggaṃ paññaggaṃ vimuttagganti idaṃ aggaṃ patvā ṭhitattā aggo bhikkhu nāma .
Bhadroti apāpako .
Kalyāṇaputhujjanādayo hi yāva arahā tāva bhadrena sīlena samādhinā paññāya vimuttiyā vimuttiñāṇadassanena ca samannāgatattā bhadro bhikkhūti saṅkhyaṃ gacchanti .
Maṇḍo bhikkhūti pasanno bhikkhu ;
sappimaṇḍo viya anāvilo vippasannoti attho .
Sāroti tehiyeva sīlasārādīhi samannāgatattā , nīlasamannāgamena nīlo paṭo viya , sāro bhikkhūti veditabbo .
Vigatakilesapheggubhāvato vā khīṇāsavova sāroti veditabbo .
TatthaM0.316 ca ‘‘ bhindati pāpake akusale dhammeti bhikkhu , odhiso kilesānaṃ pahānā bhikkhu , sekkho bhikkhū ’’ ti imesu tīsu ṭhānesu satta sekkhā kathitā .
‘‘ Bhinnattā pāpakānaṃ akusalānaṃ dhammānanti bhikkhu , anodhiso kilesānaṃ pahānā bhikkhu , asekkho bhikkhu , aggo bhikkhu , maṇḍo bhikkhū ’’ ti imesu pañcasu ṭhānesu khīṇāsavova kathito .
‘‘ Nevasekkhanāsekkho ’’ ti ettha puthujjanova kathito .
Sesaṭṭhānesu puthujjanakalyāṇako , satta sekkhā , khīṇāsavoti ime sabbepi kathitā .
Evaṃ samaññādīhi bhikkhuṃ dassetvā idāni upasampadāvasena dassetuṃ samaggena saṅghenātiādimāha .
Tattha samaggena saṅghenāti sabbantimena paricchedena pañcavaggakaraṇīye kamme yāvatikā bhikkhū kammappattā , tesaṃ āgatattā chandārahānaṃ chandassa āhaṭattā sammukhībhūtānañca appaṭikkosanato ekasmiṃ kamme samaggabhāvaṃ upagatena .
Ñatticatutthenāti tīhi anussāvanāhi ekāya ca ñattiyā kātabbena .
Kammenāti dhammikena vinayakammena .
AkuppenātiP0.330 vatthuñattianussāvanasīmāparisasampattisampannattā akopetabbataṃ appaṭikkositabbataṃ upagatena .
Ṭhānārahenāti kāraṇārahena satthusāsanārahena .
Upasampanno nāma uparibhāvaṃ samāpanno , pattoti attho .
Bhikkhubhāvo hi uparibhāvo .
Tañcesa yathāvuttena kammena samāpannattā upasampannoti vuccati .
Etena yā imā ehibhikkhūpasampadā , saraṇāgamanūpasampadā , ovādapaṭiggahaṇūpasampadā , pañhabyākaraṇūpasampadā , garudhammapaṭiggahaṇūpasampadā , dūtenūpasampadā , aṭṭhavācikūpasampadā , ñatticatutthakammūpasampadāti aṭṭha upasampadā vuttā , tāsaṃ ñatticatutthakammūpasampadā , dūtenūpasampadā , aṭṭhavācikūpasampadāti imāV0.314 tissova thāvarā .
Sesā buddhe dharamāneyeva ahesuṃ .
Tāsu upasampadāsu imasmiṃ ṭhāne ayaṃ ñatticatutthakammūpasampadāva adhippetā . 511. Pātimokkhasaṃvaraniddese pātimokkhan ti sikkhāpadasīlaṃ .
Tañhi , yo naṃ pāti rakkhati , taṃ mokkheti mocayati āpāyikādīhi dukkhehi , tasmā pātimokkhanti vuttaṃ .
Sīlaṃ patiṭṭhātiādīni tasseva vevacanāni .
Tattha sīlanti kāmañcetaṃ saha kammavācāpariyosānena ijjhanakassa
M0.317 pātimokkhassa vevacanaṃ , evaṃ santepi dhammato etaṃ sīlaṃ nāma pāṇātipātādīhi vā viramantassa vattappaṭipattiṃ vā pūrentassa cetanādayo dhammā veditabbā .
Vuttañhetaṃ paṭisambhidāyaṃ ‘‘ kiṃ sīlan ’’ ti ?
Cetanā sīlaṃ , cetasikaṃ sīlaṃ , saṃvaro sīlaṃ , avītikkamo sīlan ’’ ti ( paṭi . ma .1.39).
Tattha cetanā sīlaṃ nāma pāṇātipātādīhi vā viramantassa vattapaṭipattiṃ vā pūrentassa cetanā .
Cetasikaṃ sīlaṃ nāma pāṇātipātādīhi viramantassa virati .
Apica cetanā sīlaṃ nāma pāṇātipātādīni pajahantassa satta kammapathacetanā .
Cetasikaṃ sīlaṃ nāma ‘‘ abhijjhaṃ pahāya vigatābhijjhena cetasā viharatī ’’ tiādinā nayena saṃyuttamahāvagge vuttā anabhijjhāabyāpādasammādiṭṭhidhammā .
Saṃvaro sīlan ti ettha pañcavidhena saṃvaro veditabbo – pātimokkhasaṃvaro , satisaṃvaro , ñāṇasaṃvaroP0.331 , khantisaṃvaro , vīriyasaṃvaroti .
Tassa nānākaraṇaṃ visuddhimagge ( visuddhi .1.6) vuttaṃ .
Yasmā pana pātimokkhasaṃvarasīlena bhikkhu sāsane patiṭṭhāti nāma , tasmā taṃ ‘ patiṭṭhā ’ ti vuttaṃ ;
patiṭṭhahati vā ettha bhikkhu , kusaladhammā eva vā ettha patiṭṭhahantīti patiṭṭhā .
Ayamattho –
‘‘ Sīle patiṭṭhāya naro sapañño , cittaṃ paññañca bhāvayaṃ ;
Ātāpī nipako bhikkhu , so imaṃ vijaṭaye jaṭan ’’ ti ca .( saṃ . ni .1.23);
‘‘ PatiṭṭhāV0.315 , mahārāja , sīlaṃ sabbesaṃ kusaladhammānan ’’ ti ca ‘‘ sīle patiṭṭhitassa kho , mahārāja , sabbe kusalā dhammā na parihāyantī ’’ ti ( mi . pa .2.1.9) ca ādisuttavasena veditabbo .
Tadetaṃ pubbuppattiatthena ādi .
Vuttampi cetaṃ –
‘‘ Tasmātiha tvaṃ , uttiya , ādimeva visodhehi kusalesu dhammesu .
Ko cādi kusalānaṃ dhammānaṃ ?
Sīlañca suvisuddhaṃ diṭṭhi ca ujukā ’’ ti ( saṃ . ni .5.382).
YathāM0.318 hi nagaravaḍḍhakī nagaraṃ māpetukāmo paṭhamaṃ nagaraṭṭhānaṃ sodheti , tato aparabhāge vīthicatukkasiṅghāṭakādiparicchedena vibhajitvā nagaraṃ māpeti ;
evameva yogāvacaro āditova sīlaṃ visodheti , tato aparabhāge samathavipassanāmaggaphalanibbānāni sacchikaroti .
Yathā vā pana rajako paṭhamaṃ tīhi khārehi vatthaṃ dhovitvā parisuddhe vatthe yadicchakaṃ raṅgajātaṃ upaneti ;
yathā vā pana cheko cittakāro rūpaṃ likhitukāmo āditova bhittiparikammaṃ karoti , tato aparabhāge rūpaṃ samuṭṭhāpeti ;
evameva yogāvacaro āditova sīlaṃ visodhetvā aparabhāge samathavipassanādayo dhamme sacchikaroti .
Tasmā sīlaṃ ‘‘ ādī ’’ ti vuttaṃ .
Tadetaṃ caraṇasarikkhatāya caraṇaṃ .
Caraṇāti hi pādā vuccanti .
Yathā hi chinnacaraṇassa purisassa disaṃgamanābhisaṅkhāro na jāyati , paripuṇṇapādasseva jāyati ;
evameva yassa sīlaṃ bhinnaṃ hoti khaṇḍaṃ aparipuṇṇaṃ , tassa nibbānagamanāyaP0.332 ñāṇagamanaṃ na sampajjati .
Yassa pana taṃ abhinnaṃ hoti akkhaṇḍaṃ paripuṇṇaṃ tassa nibbānagamanāya ñāṇagamanaṃ sampajjati .
Tasmā sīlaṃ ‘‘ caraṇan ’’ ti vuttaṃ .
Tadetaṃ saṃyamanavasena saṃyamo , saṃvaraṇavasena saṃvaro .
Ubhayenāpi sīlasaṃyamo ceva sīlasaṃvaro ca kathito .
Vacanattho panettha saṃyameti vītikkamavipphandanaṃ , puggalaṃ vā saṃyameti , vītikkamavasena tassa vipphandituṃ na detīti saṃyamo .
Vītikkamassa pavesanadvāraṃ saṃvarati pidahatītipi saṃvaro .
Mokkhan ti uttamaṃ mukhabhūtaṃ vā .
Yathā hi sattānaṃ catubbidho āhāro mukhenaV0.316 pavisitvā aṅgamaṅgāni pharati , evaṃ yoginopi catubhūmakakusalaṃ sīlamukhena pavisitvā atthasiddhiṃ sampādeti .
Tena vuttaṃ ‘‘ mokkhan ’’ ti .
Pamukhe sādhūti pāmokkhaṃ ;
pubbaṅgamaṃ seṭṭhaṃ padhānanti attho .
Kusalānaṃ dhammānaṃ samāpattiyāti catubhūmakakusalānaṃ paṭilābhatthāya pāmokkhaṃ pubbaṅgamaṃ seṭṭhaṃ padhānanti veditabbaṃ .Avītikkamo sīlan ti samādiṇṇasīlassa kāyikavācasiko avītikkamo .
Ettha ca saṃvarasīlaṃ avītikkamasīlanti idameva nippariyāyato sīlaṃ ;
cetanā sīlaṃ cetasikaṃ sīlanti pariyāyato sīlanti veditabbaṃ .
Kāyiko avītikkamoti tividhaṃ kāyasucaritaṃ .
Vācasikoti catubbidhaṃ vacīsucaritaṃ .
Kāyikavācasikoti tadubhayaṃ .
Iminā ājīvaṭṭhamakasīlaṃ pariyādāya dasseti .
Saṃvutoti pihito ;
saṃvutindriyo pihitindriyoti
M0.319 attho .
Yathā hi saṃvutadvāraṃ gehaṃ ‘‘ saṃvutagehaṃ pihitagehan ’’ ti vuccati , evamidha saṃvutindriyo ‘‘ saṃvuto ’’ ti vutto .Pātimokkhasaṃvarenāti pātimokkhena ca saṃvarena ca , pātimokkhasaṅkhātena vā saṃvarena .
Upetotiādīni vuttatthāneva .
512. Iriyatītiādīhi sattahipi padehi pātimokkhasaṃvarasīle ṭhitassa bhikkhuno iriyāpathavihāro kathito .
513. Ācāragocaraniddese kiñcāpi bhagavā samaṇācaraṃ samaṇagocaraṃ kathetukāmo ‘‘ ācāragocarasampannoti atthi ācāro , atthi anācāro ’’ ti padaṃ uddhari .
Yathā pana maggakusalo puriso maggaṃ acikkhanto ‘ vāmaṃ muñca dakkhiṇaṃ gaṇhā ’ ti paṭhamaṃ muñcitabbaṃ sabhayamaggaṃ uppathamaggaṃ ācikkhati
P0.333 , pacchā gahetabbaṃ khemamaggaṃ ujumaggaṃ ;
evameva maggakusalapurisasadiso dhammarājā paṭhamaṃ pahātabbaṃ buddhappaṭikuṭṭhaṃ anācāraṃ ācikkhitvā pacchā ācāraṃ ācikkhitukāmo ‘‘ tattha katamo anācāro ’’ tiādimāha .
Purisena hi ācikkhitamaggo sampajjeyya vā na vā , tathāgatena ācikkhitamaggo apaṇṇako , indena vissaṭṭhaṃ vajiraṃ viya , avirajjhanako nibbānanagaraṃyeva samosarati .
Tena vuttaṃ –
‘‘ puriso maggakusaloti kho , tissa , tathāgatassetaṃ adhivacanaṃ arahato sammāsambuddhassā ’’ ti ( saṃ . ni .3.84).Yasmā vā sasīsaṃ nahānena pahīnasedamalajallikassa purisassa mālāgandhavilepanādivibhūsanavidhānaṃ viya pahīnapāpadhammassa kalyāṇadhammasamāyogo sampannarūpo hoti , tasmā sedamalajallikkaṃ viya pahātabbaṃ paṭhamaṃ anācāraṃ ācikkhitvā , pahīnasedamalajallikassa mālāgandhavilepanādivibhūsanavidhānaṃ
V0.317 viya pacchā ācāraṃ ācikkhitukāmopi tattha katamo anācārotiādimāha .Tattha kāyiko vītikkamoti tividhaṃ kāyaduccaritaṃ ;
vācasiko vītikkamoti catubbidhaṃ vacīduccaritaṃ ;
kāyikavācasiko vītikkamoti tadubhayaṃ .
Evaṃ ājīvaṭṭhamakasīlasseva vītikkamaṃ dassesi .
Yasmā pana na kevalaṃ kāyavācāhi eva anācāraṃ ācarati , manasāpi ācarati eva , tasmā taṃ dassetuṃ ‘‘ sabbampi dussīlyaṃ anācāro ’’ ti vuttaṃ .
Tattha
M0.320 ekacciyaṃ anācāraṃ vibhajitvā dassento idhekacco veḷudānenātiādimāha .
Tattha veḷudānenāti paccayahetukena veḷudānena .
Vihāre uṭṭhitañhi araññato vā āharitvā rakkhitagopitaṃ veḷuṃ ‘ evaṃ me paccayaṃ dassantī ’ ti upaṭṭhākānaṃ dātuṃ na vaṭṭati .
Evañhi jīvitaṃ kappento anesanāya micchājīvena jīvati .
So diṭṭheva dhamme garahaṃ pāpuṇāti , samparāye ca apāyaparipūrako hoti .
Attano puggalikaveḷuṃ kulasaṅgahatthāya dadanto kuladūsakadukkaṭamāpajjati ;
parapuggalikaṃ theyyacittena dadamāno bhaṇḍagghena kāretabbo .
Saṅghikepi eseva nayo .
Sace pana taṃ issaravatāya deti garubhaṇḍavissajjanamāpajjatiP0.334 .
Kataro pana veḷu garubhaṇḍaṃ hoti , kataro na hotīti ?
Yo tāva aropimo sayaṃjātako , so saṅghena paricchinnaṭṭhāneyeva garubhaṇḍaṃ , tato paraṃ na garubhaṇḍaṃ ;
ropitaṭṭhāne sabbena sabbaṃ garubhaṇḍaṃ .
So pana pamāṇena paricchinno telanāḷippamāṇopi garubhaṇḍaṃ , na tato heṭṭhā .
Yassa pana bhikkhuno telanāḷiyā vā kattaradaṇḍena vā attho , tena phātikammaṃ katvā gahetabbo .
Phātikammaṃ tadagghanakaṃ vā atirekaṃ vā vaṭṭati , ūnakaṃ na vaṭṭati .
Hatthakammampi udakāharaṇamattaṃ vā appaharitakaraṇamattaṃ vā na vaṭṭati , taṃ thāvaraṃ kātuṃ vaṭṭati .
Tasmā pokkharaṇito vā paṃsuṃ uddharitvā sopānaṃ vā attharāpetvā visamaṭṭhānaṃ vā samaṃ katvā gahetuṃ vaṭṭati .
Phātikammaṃ akatvā gahito tattha vasanteneva paribhuñjitabbo ;
pakkamantena saṅghikaṃ katvā ṭhapetvā gantabbaṃ .
Asatiyā gahetvā gatena yattha gato sarati , tato paccāharitabbo .
Sace antarā bhayaṃ hoti , sampattavihare ṭhapetvā gantabbaṃ .
Manussā vihāraṃ gantvā veḷuṃ yācanti .
Bhikkhū ‘ saṅghiko ’ ti dātuṃ na visahanti .
Manussā punappunaṃ yācanti vā tajjenti vā .
Tadā bhikkhūhi ‘ daṇḍakammaṃ katvā gaṇhathā ’ ti vattuṃV0.318 vaṭṭati ;
veḷudānaṃ nāma na hoti .
Sace te daṇḍakammatthāya vāsipharasuādīni vā khādanīyabhojanīyaṃ vā denti , gahetuṃ na vaṭṭati .
Vinayaṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘ daḍḍhagehā manussā gaṇhitvā gacchantā na vāretabbā ’’ ti vuttaṃ .
SaceM0.321 saṅghassa veḷugumbe veḷudūsikā uppajjanti , taṃ akoṭṭāpentānaṃ veḷu nassati , kiṃ kātabbanti ?
Bhikkhācāre manussānaṃ ācikkhitabbaṃ .
Sace koṭṭetuṃ na icchanti ‘ samabhāgaṃ labhissathā ’ ti vattabbā ;
na icchantiyeva ‘ dve koṭṭhāse labhissathā ’ ti vattabbā .
Evampi anicchantesu ‘ naṭṭhena attho natthi , tumhākaṃ khaṇe sati daṇḍakammaṃ karissatha , koṭṭetvā gaṇhathā ’ ti vattabbā ;
veḷudānaṃ nāma na hoti .
Veḷugumbe aggimhi uṭṭhitepi , udakena vuyhamānaveḷūsupi eseva nayo .
Rukkhesupi ayameva kathāmaggo .
Rukkho pana sūcidaṇḍakappamāṇo garubhaṇḍaṃ hoti .
Saṅghike rukkhe koṭṭāpetvā saṅghaṃ anāpucchitvāpi saṅghikaṃ āvāsaṃ kātuṃP0.335 labbhati .
Vacanapathacchedanatthaṃ pana āpucchitvāva kātabbo .
Puggalikaṃ kātuṃ labbhati , na labbhatīti ?
Na labbhati .
Hatthakammasīsena pana ekasmiṃ gehe mañcaṭṭhānamattaṃ labbhati , tīsu gehesu ekaṃ gehaṃ labhati .
Sace dabbhasambhārā puggalikā honti , bhūmi saṅghikā , ekaṃ gehaṃ katvā samabhāgaṃ labhati , dvīsu gehesu ekaṃ gehaṃ labhati .
Saṅghikarukkhe saṅghikaṃ āvāsaṃ bādhente saṅghaṃ anāpucchā hāretuṃ vaṭṭati , na vaṭṭatīti ?
Vaṭṭati .
Vacanapathacchedanatthaṃ pana āpucchitvāva hāretabbo .
Sace rukkhaṃ nissāya saṅghassa mahanto lābho hoti , na hāretabbo .
Puggalikarukkhe saṅghikaṃ āvāsaṃ bādhente rukkhasāmikassa ācikkhitabbaṃ .
Sace harituṃ na icchati , chedāpetvā hāretabbo .
‘ Rukkhaṃ me dethā ’ ti codentassa rukkhaṃ agghāpetvā mūlaṃ dātabbaṃ .
Saṅghike rukkhe puggalikāvāsaṃ , puggalike ca puggalikāvāsaṃ bādhentepi eseva nayo .
Valliyampi ayameva kathāmaggo .
Valli pana yattha vikkāyati , dullabhā hoti , tattha garubhaṇḍaṃ .
Sā ca kho upaḍḍhabāhuppamāṇato paṭṭhāya ;
tato heṭṭhā vallikhaṇḍaṃ garubhaṇḍaṃ na hoti .
Pattadānādīsupi pattadānenāti paccayahetukena pattadānenātiādi sabbaṃ veḷudāne vuttanayeneva veditabbaṃ .
Garubhaṇḍatāya panettha ayaṃ vinicchayo .
Pattampi hi yattha vikkāyati , gandhikādayoV0.319 gandhapaliveṭhanādīnaṃ atthāya gaṇhanti , tādise dullabhaṭṭhāneyeva garubhaṇḍaṃ hoti .
Esa tāva kiṃsukapattakaṇṇapiḷandhanatālapattādīsu vinicchayo .
TālapaṇṇampiM0.322 imasmiṃyeva ṭhāne kathetabbaṃ .
Tālapaṇṇampi hi sayaṃjāte tālavane saṅghena paricchinnaṭṭhāneyeva garubhaṇḍaṃ , na tato paraṃ .
Ropimatālesu sabbampi garubhaṇḍaṃ .
Tassa pamāṇaṃ heṭṭhimakoṭiyā aṭṭhaṅgulappamāṇopi rittapotthako .
Tiṇampi ettheva pakkhipitvā kathetabbaṃ .
Yattha pana tiṇaṃ natthi tattha muñjapalālanāḷikerapaṇṇādīhipi chādenti .
Tasmā tānipi tiṇeneva saṅgahitāni .
Iti muñjapalālādīsu yaṃkiñci muṭṭhippamāṇaṃ tiṇaṃ , nāḷikerapaṇṇādīsu ca ekapaṇṇampiP0.336 saṅghassa dinnaṃ vā tatthajātakaṃ vā bahiārāme saṅghassa tiṇavatthumhi jātatiṇaṃ vā rakkhitagopitaṃ garubhaṇḍaṃ hoti .
Taṃ pana saṅghakamme ca cetiyakamme ca kate atirekaṃ puggalikakamme dātuṃ vaṭṭati .
Heṭṭhā vuttaveḷumhipi eseva nayo .
Pupphadāne ‘‘ ettakesu rukkhesu pupphāni vissajjetvā yāgubhattavatthe upanentu , ettakesu senāsanapaṭisaṅkharaṇe upanentū ’’ ti evaṃ niyamitaṭṭhāne eva pupphāni garubhaṇḍāni honti .
Paratīre sāmaṇerā pupphāni ocinitvā rāsiṃ karonti , pañcaṅgasamannāgato pupphabhājako bhikkhusaṅghaṃ gaṇetvā koṭṭhāse karoti , so sampattaparisāya saṅghaṃ anāpucchitvāva dātuṃ labhati ;
asammatena pana āpucchitvāva dātabbaṃ .
Bhikkhu pana kassa pupphāni dātuṃ labhati , kassa na labhatīti ?
Mātāpitūnaṃ gehaṃ haritvāpi gehato pakkosāpetvāpi ‘ vatthupūjaṃ karothā ’ ti dātuṃ labhati , piḷandhanatthāya dātuṃ na labhati ;
sesañātīnaṃ pana haritvā na dātabbaṃ , pakkosāpetvā ‘ pūjaṃ karothā ’ ti dātabbaṃ ;
sesajanassa pūjanaṭṭhānaṃ sampattassa apaccāsīsantena dātabbaṃ ;
pupphadānaṃ nāma na hoti .
Vihāre bahūni pupphāni pupphanti .
Bhikkhunā piṇḍāya carantena manusse disvā ‘ vihāre bahūni pupphāni , pūjethā ’ ti vattabbaṃ .
Vacanamatte doso natthi .
‘ Manussā khādanīyabhojanīyaṃ ādāya āgamissantī ’ ti cittena pana na vattabbaṃ .
Sace vadati , khādanīyabhojanīyaṃ na paribhuñjitabbaṃ .
Manussā attano dhammatāya ‘ vihāre pupphāni atthī ’ ti pucchitvā ‘ asukadivase vihāraṃ āgamissāma , sāmaṇerānaṃ pupphāni ocinituṃ mā dethā ’ ti vadanti .
Bhikkhū sāmaṇerānaṃ kathetuṃ pamuṭṭhā .
Sāmaṇerehi pupphāni ocinitvā ṭhapitāni .
Manussā bhikkhū upasaṅkamitvā ‘‘ bhante , mayaṃ tumhākaṃ asukadivaseyeva ārocayimhaM0.323 –
‘ sāmaṇerānaṃ pupphāni ocinituṃ mā dethā ’ ti .
Kasmā na vārayitthā ’’ ti ?
‘‘ SatiV0.320 me pamuṭṭhā , pupphāni ocinitamattāneva , tāva na pūjā katā ’’ ti vattabbaṃ .
‘‘ Gaṇhatha pūjethā ’’ ti na vattabbaṃ .
Sace vadati , āmisaṃ na paribhuñjitabbaṃ .
Aparo bhikkhu sāmaṇerānaṃ ācikkhati ‘‘ asukagāmavāsino pupphāni mā ocinitthā ’’ ti āhaṃsūti .
ManussāpiP0.337 āmisaṃ āharitvā dānaṃ datvā vadanti –
‘‘ amhākaṃ manussā na bahukā , sāmaṇere amhehi saha pupphāni ocinituṃ āṇāpethā ’’ ti .
‘‘ Sāmaṇerehi bhikkhā laddhā ;
ye bhikkhācāraṃ na gacchanti , te sayameva jānissanti , upāsakā ’’ ti vattabbaṃ .
Ettakaṃ nayaṃ labhitvā sāmaṇere putte vā bhātike vā katvā pupphāni ocināpetuṃ doso natthi ;
pupphadānaṃ nāma na hoti .
Phaladāne phalampi pupphaṃ viya niyamitameva garubhaṇḍaṃ hoti .
Vihāre bahukamhi phalāphale sati aphāsukamanussā āgantvā yācanti .
Bhikkhū ‘ saṅghikan ’ ti dātuṃ na ussahanti .
Manussā vippaṭisārino akkosanti paribhāsanti .
Tattha kiṃ kātabbanti ?
Phalehi vā rukkhehi vā paricchinditvā katikā kātabbā –
‘ asukesu ca rukkhesu ettakāni phalāni gaṇhantā , ettakesu vā rukkhesu phalāni gaṇhantā na vāretabbā ’ ti .
Corā pana issarā vā balakkārena gaṇhantā na vāretabbā ;
kuddhā te sakalavihārampi nāseyyuṃ .
Ādīnavo pana kathetabboti .
Sinānadāne sinānacuṇṇāni koṭṭitāni na garubhaṇḍāni .
Akoṭṭito rukkhattacova garubhaṇḍaṃ .
Cuṇṇaṃ pana agilānassa rajananipakkaṃ vaṭṭati .
Gilānassa yaṃkiñci cuṇṇaṃ vaṭṭatiyeva .
Mattikāpi ettheva pakkhipitvā kathetabbā .
Mattikāpi yattha dullabhā hoti , tattheva garubhaṇḍaṃ .
Sāpi heṭṭhimakoṭiyā tiṃsapalaguḷapiṇḍappamāṇāva tato heṭṭhā na garubhaṇḍanti .
Dantakaṭṭhadāne dantakaṭṭhaṃ acchinnakameva garubhaṇḍaṃ .
Yesaṃ sāmaṇerānaṃ saṅghato dantakaṭṭhavāro pāpuṇāti , te attano ācariyupajjhāyānaṃ pāṭiyekkaṃ dātuṃ na labhanti .
Yehi pana ‘ ettakāni dantakaṭṭhāni āharitabbānī ’ ti paricchinditvā vāraṃ gahitāni , te atirekāni ācariyupajjhāyānaṃ dātuṃ labhanti .
Ekena bhikkhunā dantakaṭṭhamāḷakato bahūni dantakaṭṭhāniM0.324 na gahetabbāni , devasikaṃ ekekameva gahetabbaṃ .
Pāṭiyekkaṃ vasantenāpi bhikkhusaṅghaṃ gaṇayitvā yattakāniV0.321 attano pāpuṇanti tattakāneva gahetvā gantabbaṃ ;
antarā āgantukesu vā āgatesuP0.338 disaṃ vā pakkamantena āharitvā gahitaṭṭhāneyeva ṭhapetabbāni .
Cāṭukamyatāyātiādīsu cāṭukamyatā vuccati attānaṃ dāsaṃ viya nīcaṭṭhāne ṭhapetvā parassa khalitavacanampi saṇṭhapetvā piyakāmatāya paggayhavacanaṃ .
Muggasūpyatāyāti muggasūpasamānāya saccālikena jīvitakappanatāyetaṃ adhivacanaṃ .
Yathā hi muggasūpe paccante bahū muggā pākaṃ gacchanti , thokā na gacchanti ;
evameva saccālikena jīvitakappake puggale bahu alikaṃ hoti , appakaṃ saccaṃ .
Yathā vā muggasūpassa appavisanaṭṭhānaṃ nāma natthi , evameva saccālikavuttino puggalassa appaviṭṭhavācā nāma natthi ;
siṅghāṭakaṃ viya icchiticchitadhārāya patiṭṭhāti .
Tenassa sā musāvāditā muggasūpyatāti vuttā .
Pāribhaṭayatāti paribhaṭakammabhāvo .
Paribhaṭassa hi kammaṃ pāribhaṭayaṃ , tassa bhāvo pāribhaṭayatā ;
alaṅkārakaraṇādīhi dārakakīḷāpanassetaṃ adhivacanaṃ .
Jaṅghapesanikan ti gāmantaradesantarādīsu tesaṃ tesaṃ gihīnaṃ sāsanapaṭisāsanaharaṇaṃ .
Idañhi jaṅghapesanikaṃ nāma attano mātāpitūnaṃ , ye cassa mātāpitaro upaṭṭhahanti , tesaṃ sāsanaṃ gahetvā katthaci gamanavasena vaṭṭati .
Cetiyassa vā saṅghassa vā attano vā kammaṃ karontānaṃ vaḍḍhakīnampi sāsanaṃ harituṃ vaṭṭati .
Manussā ‘‘ dānaṃ dassāma , pūjaṃ karissāma , bhikkhusaṅghassa ācikkhathā ’’ ti vadanti ;
‘‘ asukattherassa nāma dethā ’’ ti piṇḍapātaṃ vā bhesajjaṃ vā cīvaraṃ vā denti ;
‘‘ vihāre pūjaṃ karothā ’’ ti mālāgandhavilepanādīni vā dhajapatākādīni vā nīyyādenti , sabbaṃ harituṃ vaṭṭati ;
jaṅghapesanikaṃ nāma na hoti .
Sesānaṃ sāsanaṃ gahetvā gacchantassa padavāre padavāre doso .
Aññataraññatarenāti etesaṃ vā veḷudānādīnaṃ aññataraññatarena vejjakammabhaṇḍāgārikakammaṃ piṇḍapaṭipiṇḍakammaṃP0.339 saṅghuppādacetiyuppādaupaṭṭhāpanakammanti evarūpānaṃ vā micchājīvena jīvitakappanakakammānaṃ yena kenaci .
Buddhapaṭikuṭṭhenāti buddhehi garahitena paṭisiddhena .
Ayaṃ vuccatīti ayaṃ sabbopi anācāro nāma kathīyati .
Ācāraniddeso vuttapaṭipakkhanayeneva veditabbo . 514. Gocaraniddesepi
M0.325V0.322 paṭhamaṃ agocarassa vacane kāraṇaṃ heṭṭhā vuttanayeneva veditabbaṃ .
Tattha ca gocaroti piṇḍapātādīnaṃ atthāya upasaṅkamituṃ yuttaṭṭhānaṃ gocaro , ayuttaṭṭhānaṃ agocaro .‘‘ ko ca , bhikkhave , bhikkhuno agocaro paravisayo ?
Yadidaṃ pañca kāmaguṇā ’’ ti
M0.327 ( saṃ . ni .5.372) rājādiko jhānānuyogassa anupanissayato lābhasakkārāsanicakkanipphādanato diṭṭhivipattihetuto ca , assaddhakulādiko saddhāhānicittasantāsāvahanato agocaroti .Vesiyā gocaro assāti vesiyagocaro ;
mittasanthavavasena upasaṅkamitaṭṭhānanti attho .
Tattha vesiyā nāma rūpūpajīviniyo yena kenacideva sulabhajjhācāratāmittasatthavasinehavasena upasaṅkamanto vesiyāgocaro nāma hoti .
Tasmā evaṃ upasaṅkamituṃ na vaṭṭati .
Kiṃ kāraṇā ?
Ārakkhavipattito .
Evaṃ upasaṅkamantassa hi ciraṃ rakkhitagopitopi samaṇadhammo katipāheneva nassati ;
sacepi na nassati garahaṃ labhati .
Dakkhiṇāvasena pana upasaṅkamantena satiṃ upaṭṭhāpetvā upasaṅkamitabbaṃ .
Vidhavā vuccanti matapatikā vā pavutthapatikā vā .
Thullakumāriyoti mahallikā aniviṭṭhakumāriyo .
Paṇḍakāti lokāmisanissitakathābahulā ussannakilesā avūpasantapariḷāhā napuṃsakā .
Tesaṃ sabbesampi upasaṅkamane ādīnavo vuttanayeneva veditabbo .
Bhikkhunīsu pi eseva nayo .
Apica bhikkhū nāma ussannabrahmacariyā honti , tathā bhikkhuniyo .
Te aññamaññaṃ santhavavasena katipāheneva rakkhitagopitasamaṇadhammaṃ nāsenti .
Gilānapucchakena pana gantuṃ vaṭṭati .
Bhikkhunā pupphāni labhitvā pūjanatthāyapi ovādadānatthāyapi gantuṃ vaṭṭatiyeva .
Pānāgāran ti surāpānagharaṃ .
Taṃ brahmacariyantarāyakarehi surāsoṇḍehi avivittaṃ hoti .
Tattha tehi saddhiṃ saha soṇḍavasena
P0.340 upasaṅkamituṃ na vaṭṭati ;
brahmacariyantarāyo hoti .
Saṃsaṭṭho viharati rājūhītiādīsu rājānoti abhisittā vā hontu anabhisittā vā ye rajjaṃ anusāsanti .
Rājamahāmattāti rājūnaṃ issariyasadisāya mahatiyā issariyamattāya samannāgatā .
Titthiyāti viparītadassanā bāhiraparibbājakā .
Titthiyasāvakāti bhattivasena tesaṃ paccayadāyakā .
Etehi saddhiṃ saṃsaggajāto hotīti attho .
Ananulomikena saṃsaggenāti ananulomikasaṃsaggo nāma tissannaṃ sikkhānaṃ ananulomo paccanīkasaṃsaggo , yena brahmacariyantarāyaṃ paññattivītikkamaṃ sallekhaparihāniñca pāpuṇāti , seyyathidaṃ – rājarājamahāmattehi saddhiṃ sahasokitā , sahananditā , samasukhadukkhatā , uppannesuM0.326 kiccakaraṇīyesu attanāva yogaṃ āpajjanatā , titthiyatitthiyasāvakehi saddhiṃ ekacchandarucisamācāratā ekacchandarucisamācārabhāvāvaho vā sinehabahumānasanthavo .
Tattha rājarājamahāmattehiV0.323 saddhiṃ saṃsaggo brahmacariyantarāyaṃ karoti .
Itarehi titthiyasāvakehi tesaṃ laddhigahaṇaṃ .
Tesaṃ pana vādaṃ bhinditvā attano laddhiṃ gaṇhāpetuṃ samatthena upasaṅkamituṃ vaṭṭati .Idāni aparenapi pariyāyena agocaraṃ dassetuṃ yāni vā pana tāni kulānītiādi āraddhaṃ .
Tattha assaddhānīti buddhādīsu saddhāvirahitāni ;
buddho sabbaññū , dhammo niyyāniko , saṅgho suppaṭipannoti na saddahanti .
Appasannānīti cittaṃ pasannaṃ anāvilaṃ kātuṃ na sakkonti .
Akkosakaparibhāsakānīti akkosakāni ceva paribhāsakāni ca ;
‘ corosi , bālosi , mūḷhosi , oṭṭhosi , goṇosi , gadrabhosi , āpāyikosi , nerayikosi , tiracchānagatosi , natthi tuyhaṃ sugati , duggatiyeva pāṭikaṅkhā ’ ti evaṃ dasahi akkosavatthūhi akkosanti ;
‘ hotu , idāni taṃ paharissāma , bandhissāma
P0.341 , vadhissāmā ’ ti evaṃ bhayadassanena paribhāsanti cāti attho .
Anatthakāmānīti atthaṃ na icchanti , anatthameva icchanti .
Ahitakāmānīti ahitameva icchanti , hitaṃ na icchanti .
Aphāsukakāmānīti phāsukaṃ na icchanti , aphāsukameva icchanti .
Ayogakkhemakāmānīti catūhi yogehi khemaṃ nibbhayaṃ na icchanti , sabhayameva icchanti .
Bhikkhūnan ti ettha sāmaṇerāpi saṅgahaṃ gacchanti .
Bhikkhunīnan ti ettha sikkhamānasāmaṇeriyopi .
Sabbesampi hi bhagavantaṃ uddissa pabbajitānañceva saraṇagatānañca catunnampi parisānaṃ tāni anatthakāmāniyeva .
Tathārūpāni kulānīti evarūpāni khattiyakulādīni kulāni .
Sevatīti nissāya jīvati .
Bhajatīti upasaṅkamati .
Payirupāsatīti punappunaṃ upasaṅkamati .
Ayaṃ vuccatīti ayaṃ vesiyādigocarassa vesiyādiko , rājādisaṃsaṭṭhassa rājādiko , assaddhakulādisevakassa assaddhakulādiko cāti tippakāropi ayuttagocaro agocaroti veditabbo .
Tassa iminā pariyāyena agocaratā veditabbā .
Vesiyādiko tāva pañcakāmaguṇanissayato agocaroti veditabbo , yathāha –Gocaraniddese na vesiyagocarotiādīni vuttapaṭipakkhavasena veditabbāni .
Opānabhūtānītiādīsu
V0.324 pana opānabhūtānīti udapānabhūtāni ;
bhikkhusaṅghassa , cātumahāpathe khatapokkharaṇī viya , yathāsukhaṃ ogāhanakkhamāni cittamahāmattassa gehasadisāni .
Tassa kira gehe kālatthambho yuttoyevaP0.342 .
Gharadvāraṃ sampattānaṃ bhikkhūnaṃ paccayavekallaṃ nāma natthi .
Ekadivasaṃ bhesajjavattameva saṭṭhi kahāpaṇāni nikkhamanti .
Kāsāvapajjotānīti bhikkhubhikkhunīhi nivatthapārutānaṃ kāsāvānaṃyeva pabhāya ekobhāsāni bhūtapālaseṭṭhikulasadisāni .
Isivātapaṭivātānīti gehaṃ pavisantānaṃ nikkhamantānañca bhikkhubhikkhunīsaṅkhātānaṃ isīnaṃ cīvaravātena ceva samiñjanapasāraṇādijanitasarīravātena ca paṭivātāni pavāyitāni viniddhutakibbisāni vā . 515. Aṇumattesu vajjesu bhayadassāvitā niddese aṇumattānīti aṇuppamāṇā .
Vajjāti dosā .
Yāni tāni vajjānīti yāni tāni garahitabbaṭṭhena vajjāni .
Appamattakānīti parittamattakāni khuddakappamāṇāni .
Oramattakānīti parittatopi orimappamāṇattā oramattakāni .
Lahusānīti lahukāni .
Lahusammatānīti lahūti sammatāni .
Saṃyamakaraṇīyānīti saṃyamena kattabbapaṭikammāni .
Saṃvarakaraṇīyānīti saṃvarena kātabbāni saṃvarena kattabbapaṭikammāni .
Cittuppādakaraṇīyānīti cittuppādamattena kattabbapaṭikammāni .
Manasikārapaṭibaddhānīti manasā āvajjitamatteneva kattabbapaṭikammāni .
Kāni pana tānīti ?
Divāvihāravāsī sumatthero tāva āha –
‘‘ anāpattigamanīyāni cittuppādamattakāni yāni ‘ na puna evarūpaṃ karissāmī ’ ti manasā āvajjitamatteneva sujjhanti .
Adhiṭṭhānāvikammaṃ nāmetaṃ kathitan ’’ ti .
Antevāsiko panassa tipiṭakacūḷanāgatthero panāha –
‘‘ idaṃ pātimokkhasaṃvarasīlasseva bhājanīyaṃ .
Tasmā sabbalahukaṃ dukkaṭadubbhāsitaṃ idha vajjanti veditabbaṃ .
Vuṭṭhānāvikammaṃ nāmetaṃ kathitan ’’ ti .
Itiimesūti
M0.328 evaṃpakāresu imesu .
Vajjadassāvīti vajjato dosato dassanasīlo .
BhayadassāvītiP0.343 catubbidhassa bhayassa kāraṇattā bhayato dassanasīlo .
Ādīnavadassāvīti idha nindāvahanato , āyatiṃ dukkhavipākato , upariguṇānaṃ antarāyakaraṇato , vippaṭisārajananato ca etena nānappakārena ādīnavato dassanasīlo .
Nissaraṇadassāvīti yaṃ tattha nissaraṇaṃ tassa dassanasīlo .
Kiṃ panettha nissaraṇanti ?
ĀcariyattheravādeV0.325 tāva ‘‘ anāpattigamanīyatāya sati adhiṭṭhānāvikammaṃ nissaraṇan ’’ ti kathitaṃ .
Antevāsikattheravāde tāva ‘‘ āpattigamanīyatāya sati vuṭṭhānāvikammaṃ nissaraṇan ’’ ti kathitaṃ .
Tattha tathārūpo bhikkhu aṇumattāni vajjāni vajjato bhayato passati nāma .
Taṃ dassetuṃ ayaṃ nayo kathito – paramāṇu nāma , aṇu nāma , tajjārī nāma , rathareṇu nāma , likkhā nāma , ūkā nāma , dhaññamāso nāma , aṅgulaṃ nāma , vidatthi nāma , ratanaṃ nāma , yaṭṭhi nāma , usabhaṃ nāma , gāvutaṃ nāma , yojanaṃ nāma .
Tattha ‘ paramāṇu ’ nāma ākāsakoṭṭhāsiko maṃsacakkhussa āpāthaṃ nāgacchati , dibbacakkhusseva āgacchati .
‘ Aṇu ’ nāma bhitticchiddatālacchiddehi paviṭṭhasūriyarasmīsu vaṭṭi vaṭṭi hutvā paribbhamanto paññāyati .
‘ Tajjārī ’ nāma gopathamanussapathacakkapathesu chijjitvā ubhosu passesu uggantvā tiṭṭhati .
‘ Rathareṇu ’ nāma tattha tattheva allīyati .
Likkhā dayo pākaṭā eva .
Etesu pana chattiṃsa paramāṇavo ekassa aṇuno pamāṇaṃ .
Chattiṃsa aṇū ekāya tajjāriyā pamāṇaṃ .
Chattiṃsa tajjāriyo eko rathareṇu .
Chattiṃsa rathareṇū ekā likkhā .
Satta likkhā ekā ūkā .
Satta ūkā eko dhaññamāso .
Sattadhaññamāsappamāṇaṃ ekaṃ aṅgulaṃ .
Tenaṅgulena dvādasaṅgulāni vidatthi .
Dve vidatthiyo ratanaṃ .
Satta ratanāni yaṭṭhi .
Tāya yaṭṭhiyā vīsati yaṭṭhiyo usabhaṃ .
Asīti usabhāni gāvutaṃ .
Cattāri gāvutāni yojanaṃ .
Tena yojanena aṭṭhasaṭṭhiyojanasatasahassubbedho sinerupabbatarājā .
Yo bhikkhu aṇumattaṃ vajjaṃ aṭṭhasaṭṭhiyojanasatasahassubbedhasinerupabbatasadisaṃ katvā daṭṭhuṃ sakkoti – ayaṃ bhikkhu aṇumattāniM0.329 vajjāni bhayato passati nāma .
Yopi bhikkhu sabbalahukaṃP0.344 dukkaṭadubbhāsitamattaṃ paṭhamapārājikasadisaṃ katvā daṭṭhuṃ sakkoti – ayaṃ aṇumattāni vajjāni vajjato bhayato passati nāmāti veditabbo . 516. Samādāya sikkhati sikkhāpadesū tipadaniddese bhikkhusikkhāti bhikkhūhi sikkhitabbasikkhā .
Sā bhikkhunīhi sādhāraṇāpi asādhāraṇāpi bhikkhusikkhā eva nāma .
Bhikkhunīsikkhāti bhikkhunīhi sikkhitabbasikkhā .
Sāpi bhikkhūhi sādhāraṇāpi asādhāraṇāpi bhikkhunīsikkhā eva nāma .
Sāmaṇerasikkhamānasāmaṇerīnaṃ sikkhāpi ettheva paviṭṭhā .
Upāsakasikkhāti upāsakehi sikkhitabbasikkhā .
Sā pañcasīladasasīlavasena vaṭṭati .
Upāsikāsikkhāti upāsikāhi sikkhitabbasikkhā .
Sāpi pañcasīladasasīlavasena vaṭṭati .
Tattha bhikkhubhikkhunīnaṃ sikkhā yāva arahattamaggā vaṭṭati .
Upāsakaupāsikānaṃ sikkhā
V0.326 yāva anāgāmimaggā .
Tatrāyaṃ bhikkhu attanā sikkhitabbasikkhāpadesu eva sikkhati .
Sesasikkhā pana atthuddhāravasena sikkhāpadassa atthadassa dassanatthaṃ vuttā .Iti imāsu sikkhāsūti evaṃpakārāsu etāsu sikkhāsu .
Sabbena sabban ti sabbena sikkhāsamādānena sabbaṃ sikkhaṃ .
Sabbathā sabban ti sabbena sikkhitabbākārena sabbaṃ sikkhaṃ .
Asesaṃ nissesan ti sesābhāvato asesaṃ ;
satisammosena bhinnassāpi sikkhāpadassa puna pākatikakaraṇato nissesaṃ .
Samādāya vattatīti samādiyitvā gahetvā vattati .
Tena vuccatīti yena kāraṇena etaṃ sabbaṃ sikkhāpadaṃ sabbena sikkhitabbākārena samādiyitvā sikkhati pūreti , tena vuccati ‘‘ samādāya sikkhati sikkhāpadesū ’’ ti .
519. Jāgariyānuyoga niddese
P0.345 pubbarattāpararattan ti ettha aḍḍharattasaṅkhātāya rattiyā pubbe pubbarattaṃ ;
iminā paṭhamayāmañceva pacchābhattañca gaṇhātiM0.330 .
Rattiyā pacchā apararattaṃ ;
iminā pacchimayāmañceva purebhattañca gaṇhāti .
Majjhimayāmo panassa bhikkhuno niddākilamathavinodanokāsoti na gahito .
Jāgariyānuyogan ti jāgariyassa asupanabhāvassa anuyogaṃ .
Anuyutto hotīti taṃ anuyogasaṅkhātaṃ āsevanaṃ bhāvanaṃ anuyutto hoti sampayutto .
Niddese panassa idha bhikkhu divasanti pubbaṇho , majjhanho , sāyanhoti tayopi divasakoṭṭhāsā gahitā .Caṅkamena nisajjāyāti sakalampi divasaṃ iminā iriyāpathadvayeneva viharanto .
Cittassa āvaraṇato āvaraṇīyehi dhammehi pañcahipi nīvaraṇehi sabbākusaladhammehi vā cittaṃ parisodheti .
Tehi dhammehi visodheti parimoceti .
Ṭhānaṃ panettha kiñcāpi na gahitaṃ , caṅkamanisajjāsannissitaṃ pana katvā gahetabbameva .
Paṭhamayāman ti sakalasmimpi paṭhamayāme .
Majjhimayāman ti rattindivassa chaṭṭhakoṭṭhāsasaṅkhāte majjhimayāme .
Sīhaseyyan ti ettha kāmabhogīseyyā , petaseyyā , sīhaseyyā , tathāgataseyyāti catasso seyyā .
Tattha ‘‘ yebhuyyena , bhikkhave , kāmabhogī vāmena passena sentī ’’ ti ayaṃ kāmabhogīseyyā .
Tesu hi yebhuyyena dakkhiṇapassena sayāno nāma natthi .
‘‘ Yebhuyyena , bhikkhave
V0.327 , petā uttānā sentī ’’ ti ayaṃ petaseyyā ;
appamaṃsalohitattā hi aṭṭhisaṅghāṭajaṭitā ekena passena sayituṃ na sakkonti , uttānāva senti .
Sīho , bhikkhave , migarājā dakkhiṇena passena seyyaṃ kappeti … pe … attamano hotī ’’ ti ( a . ni .4.246) ayaṃ sīhaseyyā ;
tejussadattā hi sīho migarājā dve purimapāde ekasmiṃ ṭhāne dve pacchimapāde ekasmiṃ ṭhāne ṭhapetvā naṅguṭṭhaṃ antarasatthimhi pakkhipitvāP0.346 purimapādapacchimapādanaṅguṭṭhānaṃ ṭhitokāsaṃ sallakkhetvā dvinnaṃ purimapādānaṃ matthake sīsaṃ ṭhapetvā sayati ;
divasampi sayitvā pabujjhamāno na uttasanto pabujjhati , sīsaṃ pana ukkhipitvā purimapādādīnaṃ ṭhitokāsaṃ sallakkheti ;
sace kiñci ṭhānaṃ vijahitvā ṭhitaṃ hoti ‘ nayidaṃ tuyhaṃ jātiyā na sūrabhāvassa anurūpan ’ ti anattamano hutvā tattheva sayati , na gocarāya pakkamati ;
avijahitvā ṭhite pana ‘ tuyhaṃ jātiyā ca sūrabhāvassa ca anurūpamidan ’ ti haṭṭhatuṭṭho uṭṭhāya sīhavijambhitaṃ vijambhitvā kesarabhāraṃM0.331 vidhunitvā tikkhattuṃ sīhanādaṃ naditvā gocarāya pakkamati .
Catutthajjhānaseyyā pana tathāgataseyyāti vuccati .
Tāsu idha sīhaseyyā āgatā .
Ayañhi tejussadairiyāpathattā uttamaseyyā nāma .
Pāde pādan ti dakkhiṇapāde vāmapādaṃ .
Accādhāyāti atiādhāya īsakaṃ atikkamma ṭhapetvā gopphakena hi gopphake jāṇunā vā jāṇumhi saṅghaṭṭiyamāne abhiṇhaṃ vedanā uppajjati , cittaṃ ekaggaṃ na hoti , seyyā aphāsukā hoti ;
yathā pana na saṅghaṭṭeti , evaṃ atikkamma ṭhapite vedanā nuppajjati , cittaṃ ekaggaṃ hoti , seyyā phāsukā hoti .
Tena vuttaṃ ‘‘ pāde pādaṃ accādhāyā ’’ ti .
Sato sampajānoti satiyā ceva sampajānapaññāya ca samannāgato hutvā .
Iminā supariggāhakaṃ satisampajaññaṃ kathitaṃ .
Uṭṭhānasaññaṃ manasikaritvāti asukavelāya nāma uṭṭhahissāmī ’ ti evaṃ uṭṭhānavelāparicchedakaṃ uṭṭhānasaññaṃ citte upetvā .
Evaṃ katvā nipanno hi yathāparicchinnakāleyeva uṭṭhātuṃ yutto . 520-521.
Sātaccaṃ nepakkan ti satataṃ pavattayitabbato sātaccasaṅkhātaṃ vīriyañceva paripākagatattā nepakkasaṅkhātaṃ paññañca yutto anuyutto pavattayamānoyeva jāgariyānuyogaṃ anuyutto viharatīti attho .
Ettha ca vīriyaṃ lokiyalokuttaramissakaṃ kathitaṃ , paññāpi vīriyagatikā eva ;
vīriye lokiyamhi lokiyā , lokuttare lokuttarāti attho .
520-521.
Sātaccaṃ nepakkan ti satataṃ pavattayitabbato sātaccasaṅkhātaṃ vīriyañceva paripākagatattā nepakkasaṅkhātaṃ paññañca yutto anuyutto pavattayamānoyeva jāgariyānuyogaṃ anuyutto viharatīti attho .
Ettha ca vīriyaṃ lokiyalokuttaramissakaṃ kathitaṃ , paññāpi vīriyagatikā eva ;
vīriye lokiyamhi lokiyā , lokuttare lokuttarāti attho .
522. Bodhipakkhiyānaṃ
V0.328 dhammānan ti catusaccabodhisaṅkhātassaP0.347 maggañāṇassa pakkhe bhavānaṃ dhammānaṃ .Ettāvatā sabbepi sattatiṃsa bodhipakkhiyadhamme samūhato gahetvā lokiyāyapi bhāvanāya ekārammaṇe ekato pavattanasamatthe bojjhaṅgeyeva dassento satta bojjhaṅgātiādimāha .
Te lokiyalokuttaramissakāva kathitāti veditabbā .
Sesamettha heṭṭhā vuttanayattā uttānatthameva .
523. Abhikkantetiādiniddese abhikkante paṭikkanteti ettha tāva abhikkantaṃ vuccati purato gamanaṃ .
Paṭikkantan ti nivattanaṃ .
Tadubhayampi catūsu iriyāpathesu
M0.332 labbhati .
Gamane tāva purato kāyaṃ abhiharanto abhikkamati nāma , paṭinivattanto paṭikkamati nāma .
Ṭhānepi ṭhitakova kāyaṃ purato onāmento abhikkamati nāma , pacchato apanāmento paṭikkamati nāma .
Nisajjāyapi nisinnakova āsannassa purimaaṅgābhimukho saṃsaranto abhikkamati nāma , pacchimaaṅgappadesaṃ paccāsaṃsaranto paṭikkamati nāma .
Nipajjāyapi eseva nayo .
Sampajānakārī hotīti sampajaññena sabbakiccakārī , sampajaññasseva vā kārī .
So hi abhikkantādīsu sampajaññaṃ karoteva , na katthaci sampajaññavirahito hoti .
Taṃ pana sampajaññaṃ yasmā satisampayuttameva hoti , tenassa niddese ‘‘ sato sampajāno abhikkamati , sato sampajāno paṭikkamatī ’’ ti vuttaṃ .
Ayañhi abhikkamanto vā paṭikkamanto vā na muṭṭhassatī asampajāno hoti ;
satiyā pana samannāgato paññāya ca sampajānoyeva abhikkamati ceva paṭikkamati ca ;
sabbesu abhikkamādīsu catubbidhaṃ sampajaññaṃ otāreti .
Catubbidhañhi sampajaññaṃ – sātthakasampajaññaṃ , sappāyasampajaññaṃ , gocarasampajaññaṃ , asammohasampajaññanti .
Tattha abhikkamanacitte uppanne cittavaseneva agantvā ‘ kinnu me ettha gatena attho atthi , natthī ’ ti atthānatthaṃ pariggahetvā atthapariggaṇhanaṃ ‘ sātthakasampajaññaṃ ’.
Tattha ca ‘ attho ’ ti cetiyadassanabodhidassanasaṅghadassanatheradassanaasubhadassanādivasena dhammato vaḍḍhi .
Cetiyaṃ vā bodhiṃ vā disvāpi hi buddhārammaṇaṃP0.348 pītiṃ , saṅghadassanena saṅghārammaṇaṃ pītiṃ uppādetvā tadeva khayavayato sammasanto arahattaṃ pāpuṇāti .
There disvā tesaṃ ovāde patiṭṭhāya , asubhaṃ disvā tattha paṭhamajjhānaṃ uppādetvā tadeva khayavayato sammasanto arahattaṃ pāpuṇāti .
Tasmā etesaṃ dassanaṃV0.329 sātthaṃ .
Keci pana ‘‘ āmisatopi vaḍḍhi atthoyeva ;
taṃ nissāya brahmacariyānuggahāya paṭipannattā ’’ ti vadanti .
Tasmiṃ pana gamane sappāyāsappāyaṃ pariggahetvā sappāyapariggaṇhanaṃ ‘ sappāyasampajaññaṃ ’, seyyathidaṃ – cetiyadassanaṃ tāva sātthaṃ .
Sace pana cetiyassa mahatiyā pūjāya dasadvādasayojanantare parisā sannipatantiM0.333 , attano vibhavānurūpaṃ itthiyopi purisāpi alaṅkatapaṭiyattā cittakammarūpakāni viya sañcaranti , tatra cassa iṭṭhe ārammaṇe lobho , aniṭṭhe paṭigho , asamapekkhane moho uppajjati , kāyasaṃsaggāpattiṃ vā āpajjati , jīvitabrahmacariyānaṃ vā antarāyo hoti .
Evaṃ taṃ ṭhānaṃ asappāyaṃ hoti .
Vuttappakāraantarāyābhāve sappāyaṃ .
Bodhidassanepi eseva nayo .
Saṅghadassanampi sātthaṃ .
Sace pana antogāme mahāmaṇḍapaṃ kāretvā sabbarattiṃ dhammassavanaṃ karontesu manussesu vuttappakāreneva janasannipāto ceva antarāyo ca hoti .
Evaṃ taṃ ṭhānaṃ asappāyaṃ hoti ;
antarāyābhāve sappāyaṃ hoti .
Mahāparisaparivārānaṃ therānaṃ dassanepi eseva nayo .
Asubhadassanampi sātthaṃ .
Tadatthadīpanatthañca idaṃ vatthu – eko kira daharabhikkhu sāmaṇeraṃ gahetvā dantakaṭṭhatthāya gato .
Sāmaṇero maggā okkamitvā purato gacchanto asubhaṃ disvā paṭhamajjhānaṃ nibbattetvā tadeva pādakaṃ katvā saṅkhāre sammasanto tīṇi phalāni sacchikatvā uparimaggatthāya kammaṭṭhānaṃ pariggahetvā aṭṭhāsi .
Daharo taṃ apassanto ‘‘ sāmaṇerā ’’ ti pakkosi .
So ‘ mayā pabbajitadivasato paṭṭhāya bhikkhunā saddhiṃ dve kathā nāma na kathitapubbā , aññasmiṃ divase uparivisesaṃ nibbattessāmī ’ ti cintetvā ‘‘ kiṃ , bhante ’’ ti paṭivacanaṃ adāsi .
‘‘ Ehī ’’ ti ca vutto ekavacaneneva āgantvā ‘‘ bhante , iminā tāva maggena gantvā mayā ṭhitokāse muhuttaṃ puratthābhimukhoP0.349 ṭhatvā olokethā ’’ ti āha .
So tathā katvā tena pattavisesameva pāpuṇi .
Evaṃ ekaṃ asubhaṃ dvinnaṃ janānaṃ atthāya jātaṃ .
Evaṃ sātthampi panetaṃ purisassa mātugāmāsubhaṃ asappāyaṃ , mātugāmassa ca purisāsubhaṃ , sabhāgameva sappāyanti .
Evaṃ sappāyapariggaṇhanaṃ sappāyasampajaññaṃ nāma .
Evaṃ pariggahitasātthasappāyassa pana aṭṭhatiṃsāya kammaṭṭhānesu attano cittaruciyaṃ kammaṭṭhānasaṅkhātaṃV0.330 gocaraṃ uggahetvā bhikkhācāragocare taṃ gahetvāva gamanaṃ ‘ gocarasampajaññaṃ ’ nāma .
Tassāvibhāvanatthaṃ idaṃ catukkaṃ veditabbaṃ –
Idhekacco bhikkhu harati na paccāharati , ekacco na harati paccāharati , ekacco pana neva harati na paccāharati , ekacco harati ca paccāharatiM0.334 ca .
Tattha yo bhikkhu divasaṃ caṅkamena nisajjāya āvaraṇīyehi dhammehi cittaṃ parisodhetvā , tathā rattiyā paṭhamayāme majjhimayāme seyyaṃ kappetvā pacchimayāmepi nisajjācaṅkamehi vītināmetvā pageva cetiyaṅgaṇabodhiyaṅgaṇavattaṃ katvā bodhirukkhe udakaṃ āsiñcitvā pānīyaṃ paribhojanīyaṃ paccupaṭṭhāpetvā ācariyupajjhāyavattādīni sabbāni khandhakavattāni samādāya vattati , so sarīraparikammaṃ katvā senāsanaṃ pavisitvā dve tayo pallaṅke usumaṃ gāhāpento kammaṭṭhānaṃ anuyuñjitvā , bhikkhācāravelāya uṭṭhahitvā kammaṭṭhānasīseneva pattacīvaramādāya senāsanato nikkhamitvā kammaṭṭhānaṃ manasikarontova cetiyaṅgaṇaṃ gantvā , sace buddhānussatikammaṭṭhānaṃ hoti taṃ avissajjetvāva cetiyaṅgaṇaṃ pavisati , aññaṃ ce kammaṭṭhānaṃ hoti sopānamūle ṭhatvā hatthena gahitabhaṇḍaṃ viya taṃ ṭhapetvā buddhārammaṇaṃ pītiṃ gahetvā cetiyaṅgaṇaṃ āruyha mahantaṃ cetiyaṃ ce , tikkhattuṃ padakkhiṇaṃ katvā catūsu ṭhānesu vanditabbaṃ , khuddakaṃ ce , tatheva padakkhiṇaṃ katvā aṭṭhasu ṭhānesu vanditabbaṃ .
Cetiyaṃ vanditvā bodhiyaṅgaṇaṃ pattenāpi buddhassa bhagavato sammukhā viya nipaccākāraṃ dassetvā bodhi vanditabbā .
So evaṃ cetiyañca bodhiñca vanditvā paṭisāmitaṭṭhānaṃ gantvā , paṭisāmitaṃ bhaṇḍakaṃ hatthena gaṇhantoP0.350 viya , nikkhittakammaṭṭhānaṃ gahetvā gāmasamīpe kammaṭṭhānasīseneva cīvaraṃ pārupitvā gāmaṃ piṇḍāya pavisati .
Atha naṃ manussā disvā ‘ ayyo no āgato ’ ti paccuggantvā pattaṃ gahetvā āsanasālāya vā gehe vā nisīdāpetvā yāguṃ datvā yāva bhattaṃ na niṭṭhāti tāva pāde dhovitvā telena makkhetvā purato nisīditvā pañhaṃ vā pucchanti dhammaṃ vā sotukāmā honti .
Sacepi na kathāpenti ‘‘ janasaṅgahatthaṃ dhammakathā nāma kātabbāyevā ’’ ti aṭṭhakathācariyā vadanti .
Dhammakathā hi kammaṭṭhānavinimuttā nāma natthi .
Tasmā kammaṭṭhānasīseneva āhāraṃ paribhuñjitvā anumodanaṃ vatvā nivattiyamānehipi manussehi anugatova gāmato nikkhamitvā tattha te nivattetvā maggaṃ paṭipajjati .
AthaV0.331 naṃ puretaraṃ nikkhamitvā bahigāme katabhattakiccā sāmaṇeradaharabhikkhū disvā paccuggantvā pattacīvaramassa gaṇhanti .
Porāṇakabhikkhū kira ‘ amhākaṃ upajjhāyo , amhākaṃ ācariyo ’ ti na mukhaṃ oloketvā vattaṃ karonti , sampattaparicchedeneva karonti .
Te taṃ pucchanti ‘‘ bhante , ete manussāM0.335 tumhākaṃ kiṃ honti ?
Mātipakkhato sambandhā pitipakkhato ’’ ti ?
‘‘ Kiṃ disvā pucchathā ’’ ti ?
‘‘ Tumhesu etesaṃ pemaṃ bahumānan ’’ ti .
‘‘ Āvuso , yaṃ mātāpitūhipi dukkaraṃ taṃ ete manussā amhākaṃ karonti .
Pattacīvarampi no etesaṃ santakameva , etesaṃ ānubhāvena neva bhaye bhayaṃ , na chātake chātakaṃ jānāma .
Edisā nāma amhākaṃ upakārino natthī ’’ ti tesaṃ guṇe kathento gacchati .
Ayaṃ vuccati ‘ harati na paccāharatī ’ ti .
Yassa pana pageva vuttappakāraṃ vattapaṭipattiṃ karontassa kammajatejo pajjalati , anupādinnakaṃ muñcitvā upādinnakaṃ gaṇhāti , sarīrato sedā muccanti , kammaṭṭhānaṃ vīthiṃ nārohati , so pageva pattacīvaramādāya vegasāva cetiyaṃ vanditvā gorūpānaṃ nikkhamanavelāyameva gāmaṃ yāgubhikkhāya pavisitvā yāguṃ labhitvā āsanasālaṃ gantvā pivati .
Athassa dvattikkhattuṃ ajjhoharaṇamatteneva kammajatejodhātu upādinnakaṃ muñcitvā anupādinnakaṃP0.351 gaṇhāti , ghaṭasatena nhāto viya tejodhātupariḷāhanibbānaṃ patvā kammaṭṭhānasīsena yāguṃ paribhuñjitvā pattañca mukhañca dhovitvā antarābhatte kammaṭṭhānaṃ manasikatvā avasesaṭṭhāne piṇḍāya caritvā kammaṭṭhānasīsena āhāraṃ paribhuñjitvā tato paṭṭhāya poṅkhānupoṅkhaṃ upaṭṭhahamānaṃ kammaṭṭhānaṃ gahetvāva āgacchati .
Ayaṃ vuccati ‘ na harati paccāharatī ’ ti .
Edisā ca bhikkhū yāguṃ pivitvā vipassanaṃ ārabhitvā buddhasāsane arahattaṃ pattā nāma gaṇanapathaṃ vītivattā .
Sīhaḷadīpeyeva tesu tesu gāmesu āsanasālāya na taṃ āsanaṃ atthi , yattha yāguṃ pivitvā arahattaṃ pattā bhikkhū natthīti .
Yo pamādavihārī hoti nikkhittadhuro sabbavattāni bhinditvā pañcavidhacetokhīlavinibandhabaddhacitto viharanto ‘ kammaṭṭhānaṃ nāma atthī ’ tipi saññaṃ akatvā gāmaṃ piṇḍāya pavisitvā ananulomikena gihīsaṃsaggena saṃsaṭṭho caritvā ca bhuñjitvā ca tuccho nikkhamati – ayaṃ vuccati ‘ neva harati na paccāharatī ’ ti .
YoV0.332 panāyaṃ ‘‘ harati ca paccāharati cā ’’ ti vutto , so gatapaccāgatikavattavasena veditabbo – atthakāmā hi kulaputtā sāsane pabbajitvāM0.336 dasampi vīsampi tiṃsampi cattārīsampi paññāsampi satampi ekato vasantā katikavattaṃ katvā viharanti –
‘‘ āvuso , tumhe na iṇaṭṭā , na bhayaṭṭā , na ājīvikāpakatā pabbajitā ;
dukkhā muñcitukāmā panettha pabbajitā .
Tasmā gamane uppannakilesaṃ gamaneyeva niggaṇhatha .
Ṭhāne , nisajjāya , sayane uppannakilesaṃ sayaneyeva niggaṇhathā ’’ ti .
Te evaṃ katikavattaṃ katvā bhikkhācāraṃ gacchantā , aḍḍhausabhausabhaaḍḍhagāvutagāvutantaresu pāsāṇā honti , tāya saññāya kammaṭṭhānaṃ manasikarontāva gacchanti .
Sace kassaci gamane kileso uppajjati , tattheva naṃ niggaṇhāti .
Tathā asakkonto tiṭṭhati .
Athassa pacchato āgacchantopi tiṭṭhati .
So ‘ ayaṃ bhikkhu tuyhaṃ uppannaṃ vitakkaṃ jānāti , ananucchavikaṃ te etan ’ ti attānaṃ paṭicodetvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā ariyabhūmiṃ okkamati .
Tathā asakkonto nisīdati .
Athassa pacchato āgacchantopi nisīdatīti so eva nayo .
AriyabhūmiṃP0.352 okkamituṃ asakkontopi taṃ kilesaṃ vikkhambhetvā kammaṭṭhānaṃ manasikarontova gacchati , na kammaṭṭhānavippayuttena cittena pādaṃ uddharati , uddharati ce paṭinivattitvā purimapadesaññeva eti , ālindakavāsī mahāphussadevatthero viya .
So kira ekūnavīsati vassāni gatapaccāgatavattaṃ pūrento eva vihāsi .
Manussāpi antarāmagge kasantā ca vapantā ca maddantā ca kammāni ca karontā theraṃ tathāgacchantaṃ disvā ‘‘ ayaṃ thero punappunaṃ nivattitvā gacchati , kiṃ nu kho maggamūḷho udāhu kiñci pamuṭṭho ’’ ti samullapanti .
So taṃ anādiyitvā kammaṭṭhānayuttacitteneva samaṇadhammaṃ karonto vīsativassabbhantare arahattaṃ pāpuṇi .
Arahattapattadivase cassa caṅkamanakoṭiyaṃ adhivatthā devatā aṅgulīhi dīpaṃ ujjāletvā aṭṭhāsi .
Cattāropi mahārājāno sakko ca devānamindo brahmā ca sahampati upaṭṭhānaṃ āgamiṃsu .
Tañca obhāsaṃ disvā vanavāsī mahātissatthero taṃ dutiyadivase pucchi –
‘‘ rattibhāge āyasmato santike obhāso ahosi .
Kiṃ so obhāso ’’ ti ?
Thero vikkhepaṃ karonto ‘‘ obhāso nāma dīpobhāsopi hoti , maṇiobhāsopī ’’ ti evamādimāha .
Tato ‘‘ paṭicchādetha tumhe ’’ ti nibaddho ‘‘ āmā ’’ ti paṭijānitvā ārocesi .
KāḷavallimaṇḍapavāsīM0.337 mahānāgatthero viya ca .
Sopi kira gatapaccāgatavattaṃ pūrento ‘ paṭhamaṃV0.333 tāva bhagavato mahāpadhānaṃ pūjessāmī ’ ti satta vassāni ṭhānacaṅkamameva adhiṭṭhāsi ;
puna soḷasa vassāni gatapaccāgatavattaṃ pūretvā arahattaṃ pāpuṇi .
So kammaṭṭhānayutteneva cittena pādaṃ uddharanto vippayuttena cittena uddhate pāde paṭinivattento gāmasīmaṃ gantvā ‘ gāvī nu kho , pabbajito nu kho ’ ti āsaṅkanīyappadese ṭhatvā cīvaraṃ pārupitvā kacchakantarato udakena pattaṃ dhovitvā udakagaṇḍūsaṃ karoti .
Kiṃ kāraṇā ?
‘ Mā me bhikkhaṃ dātuṃ vā vandituṃ vā āgate manusse ‘ dīghāyukā hothā ’ ti vacanamattenāpi kammaṭṭhānavikkhepo ahosī ’ ti .
‘ Ajja , bhante , katimī ’ ti divasaṃ vā bhikkhugaṇanaṃ vā pañhaṃ vā pucchito pana udakaṃ gilitvā āroceti ;
sace divasādipucchakā na honti , nikkhamanavelāyaṃ gāmadvāre niṭṭhubhitvāvaP0.353 yāti .
Kalambatitthavihāre vassūpagatā paññāsa bhikkhū viya ca .
Te kira āsāḷhipuṇṇimāyaṃ katikavattaṃ akaṃsu –
‘‘ arahattaṃ appatvā aññamaññaṃ nālapissāmā ’’ ti .
Gāmañca piṇḍāya pavisantā udakagaṇḍūsaṃ katvā pavisiṃsu , divasādīsu pucchitesu vuttanayena paṭipajjiṃsu .
Tattha manussā niṭṭhubhanaṭṭhānaṃ disvā jāniṃsu –
‘ ajja eko āgato , ajja dve ’ ti ;
evañca cintesuṃ –
‘ kinnu kho ete amheheva saddhiṃ na sallapanti udāhu aññamaññampi ?
Yadi aññamaññampi na sallapanti , addhā vivādajātā bhavissanti ;
etha ne aññamaññaṃ khamāpessāmā ’ ti sabbe vihāraṃ gantvā paññāsāya bhikkhūsu dvepi bhikkhū ekokāse nāddasaṃsu .
Tato yo tesu cakkhumā puriso so āha –
‘‘ na , bho , kalahakārakānaṃ vasanokāso īdiso hoti .
Susammaṭṭhaṃ cetiyaṅgaṇabodhiyaṅgaṇaṃ , sunikkhittā sammajjaniyo , sūpaṭṭhitaṃ pānīyaparibhojanīyan ’’ ti .
Te tatova nivattā .
Tepi bhikkhū antotemāseyeva arahattaṃ patvā mahāpavāraṇāya visuddhipavāraṇaṃ pavāresuṃ .
Evaṃ kāḷavallimaṇḍapavāsī mahānāgatthero viya , kalambutitthavihāre vassūpagatabhikkhū viya ca kammaṭṭhānayutteneva cittena pādaṃ uddharanto gāmasamīpaṃM0.338 gantvā udakagaṇḍūsaṃ katvā vīthiyo sallakkhetvā yattha surāsoṇḍadhuttādayo kalahakārakā caṇḍahatthiassādayo vā natthi , taṃ vīthiṃ paṭipajjati .
Tattha piṇḍāya caramāno na turitaturito viya javena gacchati , na hi javanapiṇḍapātikadhutaṅgaṃ nāma kiñci atthi , visamabhūmibhāgappattaṃ pana udakasakaṭaṃ viya niccalo hutvā gacchati , anugharaṃ paviṭṭho ca dātukāmaṃ vā adātukāmaṃ vā sallakkhetuṃ tadanurūpaṃ kālaṃ āgamento bhikkhaṃ gahetvā antogāme vā bahigāme vā vihārameva vā āgantvāV0.334 , yathāphāsuke patirūpe okāse nisīditvā , kammaṭṭhānaṃ manasikaronto āhāre paṭikūlasaññaṃ upaṭṭhapetvā , akkhabbhañjanavaṇālepanaputtamaṃsūpamavasena paccavekkhanto aṭṭhaṅgasamannāgataṃ āhāraṃ āhāreti neva davāya , na madāya , na maṇḍanāya , na vibhūsanāya … pe … phāsuvihāro cāti .
Bhuttāvī ca udakakiccaṃ katvā muhuttaṃP0.354 bhattakilamathaṃ paṭippassambhetvā yathā purebhattaṃ , evaṃ pacchābhattaṃ purimayāmaṃ pacchimayāmañca kammaṭṭhānameva manasikaroti .
Ayaṃ vuccati ‘ harati ca paccāharati cā ’ ti .
Imaṃ pana haraṇapaccāharaṇasaṅkhātaṃ gatapaccāgatavattaṃ pūrento , yadi upanissayasampanno hoti , paṭhamavaye eva arahattaṃ pāpuṇāti , no ce paṭhamavaye pāpuṇāti atha majjhimavaye , no ce majjhimavaye pāpuṇāti atha pacchimavaye , no ce pacchimavaye pāpuṇāti atha maraṇasamaye , no ce maraṇasamaye pāpuṇāti atha devaputto hutvā , no ce devaputto hutvā pāpuṇāti anuppanne buddhe nibbatto paccekabodhiṃ sacchikaroti , no ce paccekabodhiṃ sacchikaroti atha buddhānaṃ sammukhībhāve khippābhiñño vā hoti – seyyathāpi thero bāhiyo dārucīriyo , mahāpañño vā – seyyathāpi thero sāriputto , mahiddhiko vā – seyyathāpi thero mahāmoggallāno , dhutaṅgadharo vā – seyyathāpi thero mahākassapo , dibbacakkhuko vā – seyyathāpi thero anuruddho , vinayadharo vā – seyyathāpi thero upāli , dhammakathiko vā – seyyathāpi thero puṇṇo mantāṇiputto , āraññiko vā – seyyathāpi thero revato , bahussuto vā – seyyathāpi thero ānando , sikkhākāmo vā – seyyathāpi thero rāhulo buddhaputtoti .
Iti imasmiṃ catukke yvāyaṃ harati ca paccāharati ca , tassa gocarasampajaññaṃ sikhāppattaṃ hoti .
AbhikkamādīsuM0.339 pana asammuyhanaṃ asammohasampajaññaṃ .
Taṃ evaṃ veditabbaṃ – idha bhikkhu abhikkamanto vā paṭikkamanto vā yathā andhabālaputhujjanā abhikkamādīsu ‘ attā abhikkamati , attanā abhikkamo nibbattito ’ ti vā ‘ ahaṃ abhikkamāmi , mayā abhikkamo nibbattito ’ ti vā sammuyhanti , tathā asammuyhanto ‘ abhikkamāmī ’ ti citte uppajjamāne teneva cittena saddhiṃ cittasamuṭṭhānavāyodhātu viññattiṃ janayamānā uppajjati .
Iti cittakiriyāvāyodhātuvipphāravasena ayaṃ kāyasammato aṭṭhisaṅghāto abhikkamati .
Tassevaṃ abhikkamato ekekapāduddharaṇe pathavīdhātu āpodhātūti dve dhātuyo omattā honti mandā , itarā dve adhimattāP0.355 honti balavatiyo ;
tathā atiharaṇavītiharaṇesu .
Vossajjane tejodhātu vāyodhātūtiV0.335 dve dhātuyo omattā honti mandā , itarā dve adhimattā honti balavatiyo ;
tathā sannikkhepanasannirujjhanesu tattha uddharaṇe pavattā rūpārūpadhammā atiharaṇaṃ na pāpuṇanti ;
tathā atiharaṇe pavattā vītiharaṇaṃ , vītiharaṇe pavattā vossajjanaṃ , vossajjane pavattā sannikkhepanaṃ , sannikkhepane pavattā sannirujjhanaṃ na pāpuṇanti ;
tattha tattheva pabbaṃ pabbaṃ sandhi sandhi odhi odhi hutvā tattakapāle pakkhittatilaṃ viya paṭapaṭāyantā bhijjanti .
Tattha ko eko abhikkamati ?
Kassa vā ekassa abhikkamanaṃ ?
Paramatthato hi dhātūnaṃyeva gamanaṃ , dhātūnaṃ ṭhānaṃ , dhātūnaṃ nisajjā , dhātūnaṃ sayanaṃ , tasmiṃ tasmiñhi koṭṭhāse saddhiṃ rūpehi –
Aññaṃ uppajjate cittaṃ , aññaṃ cittaṃ nirujjhati ;
Avīcimanusambandho , nadīsotova vattatīti .
Evaṃ abhikkamādīsu asammuyhanaṃ asammohasampajaññaṃ nāmāti .
Niṭṭhito abhikkante paṭikkante sampajānakārī hotī tipadassa attho .
Ālokite vilokiteti ettha pana ālokitaṃ nāma purato pekkhanaṃ , vilokitaṃ nāma anudisāpekkhanaṃ .
Aññānipi heṭṭhā upari pacchato pekkhanavasena olokitaullokitāpalokitāni nāmaM0.340 honti .
Tāni idha na gahitāni .
Sāruppavasena pana imāneva dve gahitāni .
Iminā vā mukhena sabbānipi tāni gahitānevāti .
Tattha ‘ ālokessāmī ’ ti citte uppanne cittavaseneva anoloketvā atthapariggaṇhanaṃ ‘ sātthakasampajaññaṃ ’.
Taṃ āyasmantaṃ nandaṃ kāyasakkhiṃ katvā veditabbaṃ .
Vuttañhetaṃ bhagavatā –
‘‘ Sace , bhikkhave , nandassa puratthimā disā āloketabbā hoti , sabbaṃ cetasā samannāharitvā nando puratthimaṃ disaṃ āloketi –
‘ evaṃ me puratthimaṃ disaṃ ālokayato na abhijjhādomanassā pāpakā akusalā dhammā anvāssavissantī ’ ti .
Itiha sātthakasampajānoP0.356 hoti .
‘‘ Sace , bhikkhave , nandassa pacchimā disā , uttarā disā , dakkhiṇā disā , uddhaṃ , adho , anudisā anuviloketabbā hoti , sabbaṃ cetasā samannāharitvāV0.336 nando anudisaṃ anuviloketi – evaṃ me anudisaṃ anuvilokayato … pe … sampajāno hotī ’’ ti ( a . ni .8.9).
Apica idhāpi pubbe vuttacetiyadassanādivaseneva sātthakatā ca sappāyatā ca veditabbā .
Kammaṭṭhānassa pana avijahanameva ‘ gocarasampajaññaṃ ’.
Tasmā khandhadhātuāyatanakammaṭṭhānikehi attano kammaṭṭhānavaseneva , kasiṇādikammaṭṭhānikehi vā pana kammaṭṭhānasīseneva ālokanavilokanaṃ kātabbaṃ .
Abbhantare attā nāma āloketā vā viloketā vā natthi .
‘ Ālokessāmī ’ ti pana citte uppajjamāne teneva cittena saddhiṃ cittasamuṭṭhānā vāyodhātu viññattiṃ janayamānā uppajjati .
Iti cittakiriyāvāyodhātuvipphāravasena heṭṭhimaṃ akkhidalaṃ adho sīdati , uparimaṃ uddhaṃ laṅgheti .
Koci yantakena vivaranto nāma natthi .
Tato cakkhuviññāṇaṃ dassanakiccaṃ sādhentaṃ uppajjatī ’ ti evaṃ pajānanaṃ panettha ‘ asammohasampajaññaṃ ’ nāma .
ApicaM0.341 mūlapariññāāgantukatāvakālikabhāvavasena panettha asammohasampajaññaṃ veditabbaṃ .
Mūlapariññāvasena tāva –
Bhavaṅgāvajjanañceva , dassanaṃ sampaṭicchanaṃ ;
Santīraṇaṃ voṭṭhabbanaṃ , javanaṃ bhavati sattamaṃ .
Tattha bhavaṅgaṃ upapattibhavassa aṅgakiccaṃ sādhayamānaṃ pavattati ;
taṃ āvattetvā kiriyamanodhātu āvajjanakiccaṃ sādhayamānā ;
tannirodhā cakkhuviññāṇaṃ dassanakiccaṃ sādhayamānaṃ ;
tannirodhā vipākamanodhātu sampaṭicchanakiccaṃ sādhayamānā ;
tannirodhā vipākamanoviññāṇadhātu santīraṇakiccaṃ sādhayamānā ;
tannirodhā kiriyamanoviññāṇadhātu voṭṭhabbanakiccaṃ sādhayamānā ;
tannirodhā sattakkhattuṃ javanaṃ javati .
Tattha paṭhamajavanepi ‘ ayaṃ itthī , ayaṃ puriso ’ ti rajjanadussanamuyhanavasena ālokitavilokitaṃ na hoti ;
dutiyajavanepi … pe … sattamajavanepi .
Etesu pana , yuddhamaṇḍaleP0.357 yodhesu viya , heṭṭhupariyavasenaV0.337 bhijjitvā patitesu ‘ ayaṃ itthī , ayaṃ puriso ’ ti rajjanādivasena ālokitavilokitaṃ hoti .
Evaṃ tāvettha ‘ mūlapariññāvasena ’ asammohasampajaññaṃ veditabbaṃ .
Cakkhudvāre pana rūpe āpāthagate bhavaṅgacalanato uddhaṃ sakasakakiccanipphādanavasena āvajjanādīsu uppajjitvā niruddhesu avasāne javanaṃ uppajjati .
Taṃ pubbe uppannānaṃ āvajjanādīnaṃ gehabhūte cakkhudvāre āgantukapuriso viya hoti .
Tassa yathā paragehe kiñci yācituṃ paviṭṭhassa āgantukapurisassa gehasāmikesupi tuṇhīmāsinesu āṇākaraṇaṃ na yuttaṃ , evaṃ āvajjanādīnaṃ gehabhūte cakkhudvāre āvajjanādīsupi arajjantesu adussantesu amuyhantesu ca rajjanadussanamuyhanaṃ ayuttanti .
Evaṃ ‘ āgantukabhāvavasena ’ asammohasampajaññaṃ veditabbaṃ .
Yāni panetāni cakkhudvāre voṭṭhabbanapariyosānāni cittāni uppajjanti , tāni saddhiṃ sampayuttadhammehi tattha tattheva bhijjanti , aññamaññaṃ na passantīti ittarāni tāvakālikāni honti .
Tattha yathā ekasmiṃ ghare sabbesu mānusakesu matesu avasesassa ekakassa taṅkhaṇaṃyeva maraṇadhammassa na yuttā naccagītādīsu abhirati nāma , evameva ekadvāre sasampayuttesu āvajjanādīsuM0.342 tattha tattheva matesu avasesassa taṅkhaṇaṃññeva maraṇadhammassa javanassāpi rajjanadussanamuyhanavasena abhirati nāma na yuttāti .
Evaṃ ‘ tāvakālikabhāvavasena ’ asammohasampajaññaṃ veditabbaṃ .
Apica khandhāyatanadhātupaccayapaccavekkhaṇavasenapetaṃ veditabbaṃ .
Ettha hi cakkhu ceva rūpāni ca rūpakkhandho , dassanaṃ viññāṇakkhandho , taṃsampayuttā vedanā vedanākkhandho , saññā saññākkhandho , phassādikā saṅkhārakkhandho .
Evametesaṃ pañcannaṃ khandhānaṃ samavāye ālokanavilokanaṃ paññāyati .
Tattha ko eko āloketi ?
Ko viloketi ?
Tathā cakkhu cakkhāyatanaṃ , rūpaṃ rūpāyatanaṃ , dassanaṃ manāyatanaṃ , vedanādayo taṃsampayuttā dhammā dhammāyatanaṃ .
Evametesaṃ catunnaṃ āyatanānaṃ samavāyeP0.358 ālokanavilokanaṃ paññāyati .
Tattha ko eko āloketi ?
Ko viloketi ?
Tathā cakkhu cakkhudhātu , rūpaṃ rūpadhātu , dassanaṃ cakkhuviññāṇadhātu , taṃsampayuttā vedanādayoV0.338 dhammā dhammadhātu .
Evametāsaṃ catunnaṃ dhātūnaṃ samavāye ālokanavilokanaṃ paññāyati .
Tattha ko eko āloketi ?
Ko viloketi ?
Tathā cakkhu nissayapaccayo , rūpaṃ ārammaṇapaccayo , āvajjanaṃ anantarasamanantaraanantarūpanissayanatthivigatapaccayo , āloko upanissayapaccayo , vedanādayo sahajātādipaccayā .
Evametesaṃ paccayānaṃ samavāye ālokanavilokanaṃ paññāyati .
Tattha ko eko āloketi ?
Ko viloketīti ?
Evamettha khandhāyatanadhātupaccayapaccavekkhaṇavasenāpi asammohasampajaññaṃ veditabbaṃ .
Samiñjite pasāriteti pabbānaṃ samiñjanapasāraṇe .
Tattha cittavaseneva samiñjanapasāraṇaṃ akatvā hatthapādānaṃ samiñjanapasāraṇapaccayā atthānatthaṃ pariggahetvā tattha atthapariggaṇhanaṃ ‘ sātthakasampajaññaṃ ’.
Tattha hatthapāde aticiraṃ samiñjitvā vā pasāretvā eva vā ṭhitassa khaṇe khaṇe vedanā uppajjanti , cittaṃ ekaggataṃ na labhati , kammaṭṭhānaṃ paripatati , visesaṃ nādhigacchati ;
kāle samiñjantassa kāle pasārentassa pana tā vedanā nuppajjanti , cittaṃ ekaggaṃ hoti , kammaṭṭhānaṃ phātiṃ gacchati , visesamadhigacchatīti .
Evaṃ ‘ atthānatthapariggaṇhanaṃ ’ veditabbaṃ .
AttheM0.343 pana satipi sappāyāsappāyaṃ pariggahetvā sappāyapariggaṇhanaṃ ‘ sappāyasampajaññaṃ ’.
Tatrāyaṃ nayo – mahācetiyaṅgaṇe kira daharabhikkhū sajjhāyaṃ gaṇhanti .
Tesaṃ piṭṭhipasse daharabhikkhuniyo dhammaṃ suṇanti .
Tatreko daharo hatthaṃ pasārento kāyasaṃsaggaṃ patvā teneva kāraṇena gihī jāto .
Aparo bhikkhu pādaṃ pasārento aggimhi pasāresi .
Aṭṭhiṃ āhacca pādo jhāyi .
Aparo bhikkhu vammike pasāresi .
So āsīvisena daṭṭho .
Aparo bhikkhu cīvarakuṭidaṇḍake pasāresi .
Taṃ maṇisappo ḍaṃsi .
Tasmā evarūpeP0.359 asappāye apasāretvā sappāye pasāretabbaṃ .
Idamettha sappāyasampajaññaṃ .
‘ Gocarasampajaññaṃ ’ pana mahātheravatthunā dīpetabbaṃ – mahāthero kira divāṭṭhāne nisinno antevāsikehi saddhiṃ kathayamāno sahasā hatthaṃ samiñjitvā puna yathāṭhāneV0.339 ṭhapetvā saṇikaṃ samiñjesi .
Taṃ antevāsikā pucchiṃsu –
‘‘ kasmā , bhante , sahasā hatthaṃ samiñjitvā puna yathāṭhāne ṭhapetvā saṇikaṃ samiñjitthā ’’ ti ?
‘‘ Yato paṭṭhāya mayā , āvuso , kammaṭṭhānaṃ manasikātuṃ āraddho , na me kammaṭṭhānaṃ muñcitvā hattho samiñjitapubbo .
Idāni pana me tumhehi saddhiṃ kathayamānena kammaṭṭhānaṃ muñcitvā samiñjito .
Tasmā puna yathāṭhāne ṭhapetvā samiñjesin ’’ ti .
‘‘ Sādhu , bhante , bhikkhunā nāma evarūpena bhavitabban ’’ ti .
Evametthāpi kammaṭṭhānāvijahanameva ‘ gocarasampajaññan ’ ti veditabbaṃ .
‘ Abbhantare attā nāma koci samiñjento vā pasārento vā natthi .
Vuttappakāracittakiriyāvāyodhātuvipphārena pana , suttākaḍḍhanavasena dāruyantassa hatthapādacalanaṃ viya , samiñjanapasāraṇaṃ hotī ’ ti parijānanaṃ panettha ‘ asammohasampajaññan ’ ti veditabbaṃ .
Saṅghāṭipattacīvaradhāraṇeti ettha saṅghāṭicīvarānaṃ nivāsanapārupanavasena pattassa bhikkhāpaṭiggahaṇādivasena paribhogo ‘ dhāraṇaṃ ’ nāma .
Tattha saṅghāṭicīvaradhāraṇe tāva nivāsetvā pārupitvā ca piṇḍāya carato ‘‘ āmisalābho sītassa paṭighātāyā ’’ tiādinā nayena bhagavatā vuttappakāroyeva ca attho ‘ attho ’ nāma .
Tassa vasena ‘ sātthakasampajaññaṃ ’ veditabbaṃ .
UṇhapakatikassaM0.344 pana dubbalassa ca cīvaraṃ sukhumaṃ sappāyaṃ , sītālukassa ghanaṃ dupaṭṭaṃ ;
viparītaṃ asappāyaṃ .
Yassa kassaci jiṇṇaṃ asappāyameva .
Aggaḷādidānena hissa taṃ palibodhakaraṃ hoti .
Tathā paṭṭuṇṇadukūlādibhedaṃ corānaṃ lobhanīyacīvaraṃ .
Tādisañhi araññe ekakassa nivāsantarāyakaraṃ jīvitantarāyakarañcāpi hoti .
Nippariyāyena pana yaṃ nimittakammādimicchājīvavasena uppannaṃ , yañcassa sevamānassa akusalā dhammā abhivaḍḍhanti , kusalā dhammā parihāyanti , taṃ asappāyaṃP0.360 ;
viparītaṃ sappāyaṃ .
Tassa vasenettha ‘ sappāyasampajaññaṃ ’ kammaṭṭhānāvijahanavaseneva ca ‘ gocarasampajaññaṃ ’ veditabbaṃ .
Abbhantare attā nāma koci cīvaraṃ pārupanto natthi .
Vuttappakāracittakiriyāvāyodhātuvipphāreneva pana cīvarapārupanaṃ hoti .
Tattha cīvarampi acetanaṃ , kāyopi acetano .
Cīvaraṃ na jānāti –
‘ mayā kāyo pārupito ’ ti , kāyopi na jānāti –
‘ ahaṃ cīvarena pārupito ’ ti .
Dhātuyova dhātusamūhaṃ paṭicchādenti , paṭapilotikāya potthakarūpapaṭicchādane viya .
Tasmā neva sundaraṃ cīvaraṃ labhitvā somanassaṃ kātabbaṃV0.340 , na asundaraṃ labhitvā domanassaṃ .
Nāgavammikacetiyarukkhādīsu hi keci mālāgandhadhūpavatthādīhi sakkāraṃ karonti , keci gūthamuttakaddamadaṇḍasatthappahārādīhi asakkāraṃ .
Na tehi nāgavammikarukkhādayo somanassaṃ vā domanassaṃ vā karonti .
Evameva neva sundaraṃ cīvaraṃ labhitvā somanassaṃ kātabbaṃ , na asundaraṃ labhitvā domanassanti .
Evaṃ pavattapaṭisaṅkhānavasenettha ‘ asammohasampajaññaṃ ’ veditabbaṃ .
Pattadhāraṇepi pattaṃ sahasāva aggahetvā ‘ imaṃ gahetvā piṇḍāya caramāno bhikkhaṃ labhissāmī ’ ti evaṃ pattaggahaṇapaccayā paṭilabhitabbaatthavasena ‘ sātthakasampajaññaṃ ’ veditabbaṃ .
Kisadubbalasarīrassa pana garupatto asappāyo ;
yassa kassaci catupañcagaṇṭhikāhato dubbisodhanīyo asappāyova .
Duddhotapatto hi na vaṭṭati ;
taṃ dhovantasseva cassa palibodho hoti .
Maṇivaṇṇapatto pana lobhanīyova cīvare vuttanayeneva asappāyo .
Nimittakammādivasena pana laddho , yañcassa sevamānassa akusalā dhammā abhivaḍḍhanti , kusalā dhammā parihāyanti , ayaṃ ekantāsappāyova viparīto sappāyo .
Tassa vasenettha ‘ sappāyasampajaññaṃ ’ kammaṭṭhānāvijahanavaseneva ‘ gocarasampajaññaṃ ’ veditabbaṃ .
AbbhantareM0.345 attā nāma koci pattaṃ gaṇhanto natthi .
Vuttappakāracittakiriyāvāyodhātuvipphāravaseneva pana pattaggahaṇaṃ nāma hoti .
Tattha pattopi acetano , hatthāpi acetanā .
Patto na jānāti –
‘ ahaṃ hatthehi gahito ’ ti .
Hatthāpi na jānanti –
‘ patto amhehiP0.361 gahito ’ ti .
Dhātuyova dhātusamūhaṃ gaṇhanti , saṇḍāsena aggivaṇṇapattagahaṇe viyāti .
Evaṃ pavattapaṭisaṅkhānavasenettha ‘ asammohasampajaññaṃ ’ veditabbaṃ .
Apica yathā chinnahatthapāde vaṇamukhehi paggharitapubbalohitakimikule nīlamakkhikasamparikiṇṇe anāthasālāyaṃ anāthamanusse disvā dayālukā purisā tesaṃ vaṇabandhapaṭṭacoḷakāni ceva kapālādīhi ca bhesajjāni upanāmenti .
Tattha coḷakānipi kesañci saṇhāni kesañci thūlāni pāpuṇanti .
Bhesajjakapālakānipi kesañci susaṇṭhānāni kesañci dussaṇṭhānāni pāpuṇanti .
Na te tattha sumanā vā honti dummanā vā .
Vaṇapaṭicchādanamatteneva hi coḷakena , bhesajjapariggahaṇamatteneva ca kapālakena tesaṃ attho .
Evameva yo bhikkhu vaṇacoḷakaṃ viya cīvaraṃ , bhesajjakapālakaṃ viya ca pattaṃ , kapāle bhesajjamivaV0.341 ca patte laddhabhikkhaṃ sallakkheti – ayaṃ saṅghāṭipattacīvaradhāraṇe asammohasampajaññena uttamasampajānakārīti veditabbo .
Asitādīsu asiteti piṇḍapātādibhojane .
Pīteti yāguādipāne .
Khāyiteti piṭṭhakhajjakādikhādane .
Sāyiteti madhuphāṇitādisāyane .
Tattha ‘‘ neva davāyā ’’ tiādinā nayena vutto aṭṭhavidhopi attho ‘ attho ’ nāma .
Tassa vasena ‘ sātthakasampajaññaṃ ’ veditabbaṃ .
Lūkhapaṇītatittamadhurādīsu pana yena bhojanena yassa aphāsu hoti , taṃ tassa asappāyaṃ .
Yaṃ pana nimittakammādivasena paṭiladdhaṃ , yañcassa bhuñjato akusalā dhammā abhivaḍḍhanti , kusalā dhammā parihāyanti , taṃ ekantaṃ asappāyameva ;
viparītaṃ sappāyaṃ .
Tassa vasenettha ‘ sappāyasampajaññaṃ ’ kammaṭṭhānāvijahanavaseneva ca ‘ gocarasampajaññaṃ ’ veditabbaṃ .
Abbhantare attā nāma koci bhuñjako natthi .
Vuttappakāracittakiriyāvāyodhātuvipphāreneva pana pattapaṭiggahaṇaṃ nāma hoti .
Cittakiriyāvāyodhātuvipphāreneva hatthassa patte otāraṇaṃ nāma hoti .
Cittakiriyāvāyodhātuvipphāreneva ālopakaraṇaṃ , ālopauddharaṇaṃ , mukhavivaraṇañcaM0.346 hoti .
Na koci kuñcikāya , na yantakena hanukaṭṭhiṃ vivarati .
CittakiriyāvāyodhātuvipphārenevaP0.362 ālopassa mukhe ṭhapanaṃ , uparidantānaṃ musalakiccasādhanaṃ , heṭṭhādantānaṃ udukkhalakiccasādhanaṃ , jivhāya hatthakiccasādhanañca hoti .
Iti naṃ tattha aggajivhāya tanukakheḷo mūlajivhāya bahalakheḷo makkheti .
Taṃ heṭṭhādantaudukkhale jivhāhatthaparivattitaṃ kheḷaudakatemitaṃ uparidantamusalasañcuṇṇitaṃ koci kaṭacchunā vā dabbiyā vā anto pavesento nāma natthi ;
vāyodhātuyāva pavisati .
Paviṭṭhaṃ paviṭṭhaṃ koci palālasanthāraṃ katvā dhārento nāma natthi ;
vāyodhātuvaseneva tiṭṭhati .
Ṭhitaṃ ṭhitaṃ koci uddhanaṃ katvā aggiṃ jāletvā pacanto nāma natthi ;
tejodhātuyāva paccati .
Pakkaṃ pakkaṃ koci daṇḍakena vā yaṭṭhiyā vā bahi nīhārako nāma natthi ;
vāyodhātuyeva nīharati .
Iti vāyodhātu atiharati ca vītiharati ca dhāreti ca parivatteti ca sañcuṇṇeti ca visoseti ca nīharati ca .
Pathavīdhātu dhāreti ca parivatteti ca sañcuṇṇeti ca visoseti ca nīharati ca .
Āpodhātu sineheti ca allattañca anupāleti .
Tejodhātu antopaviṭṭhaṃ paripāceti .
ĀkāsadhātuV0.342 añjaso hoti .
Viññāṇadhātu tattha tattha sammāpayogamanvāya ābhujatīti .
Evaṃ pavattapaṭisaṅkhānavasenettha ‘ asammohasampajaññaṃ ’ veditabbaṃ .
Apica gamanato , pariyesanato , paribhogato , āsayato , nidhānato , aparipakkato , paripakkato , phalato , nissandanato , sammakkhanatoti evaṃ dasavidhapaṭikūlabhāvapaccavekkhaṇatopettha ‘ asammohasampajaññaṃ ’ veditabbaṃ .
Vitthārakathā panettha visuddhimagge āhārapaṭikūlasaññāniddesato gahetabbā .
Uccārapassāvakammeti uccārassa ca passāvassa ca karaṇe .
Tattha pakkakāle uccārapassāvaṃ akarontassa sakalasarīrato sedā muccanti , akkhīni bhamanti , cittaṃ na ekaggaṃ hoti , aññe ca rogā uppajjanti ;
karontassa pana sabbaṃ taṃ na hotīti ayamettha attho .
Tassa vasena ‘ sātthakasampajaññaṃ ’ veditabbaṃ .
Aṭṭhāne uccārapassāvaṃ karontassa pana āpatti hoti , ayaso vaḍḍhati , jīvitantarāyo hoti ;
patirūpe ṭhāne karontassa sabbaṃ taṃM0.347 na hotīti idamettha sappāyaṃ .
Tassa vasena ‘ sappāyasampajaññaṃ ’ kammaṭṭhānāvijahanavasenevaP0.363 ca ‘ gocarasampajaññaṃ ’ veditabbaṃ .
Abbhantare attā nāma koci uccārapassāvakammaṃ karonto natthi .
Cittakiriyāvāyodhātuvipphāreneva pana uccārapassāvakammaṃ hoti .
Yathā pana pakke gaṇḍe gaṇḍabhedena pubbalohitaṃ akāmatāya nikkhamati , yathā ca atibharitā udakabhājanā udakaṃ akāmatāya nikkhamati , evaṃ pakkāsayamuttavatthīsu sannicitā uccārapassāvā vāyuvegasamuppīḷitā akāmatāyapi nikkhamanti .
So panāyaṃ evaṃ nikkhamanto uccārapassāvo neva tassa bhikkhuno attano hoti na parassa ;
kevalaṃ pana sarīranissandova hoti .
Yathā kiṃ ?
Yathā udakatumbhato purāṇaudakaṃ chaḍḍentassa neva taṃ attano hoti na paresaṃ , kevalaṃ paṭijagganamattameva hoti , evanti .
Evaṃ pavattapaṭisaṅkhānavasenettha ‘ asammohasampajaññaṃ ’ veditabbaṃ .
So heṭṭhā abhikkante paṭikkanteti ettha bhikkhācāragāmaṃ gacchato ca āgacchato ca addhānagamanavasena kathito .Gatā dīsu
V0.343 gateti gamane .
Ṭhiteti ṭhāne .
Nisinneti nisajjāya .
Sutteti sayane .
Tattha abhikkantādīsu vuttanayeneva sampajānakāritā veditabbā .
Ayaṃ panettha aparopi nayo – eko hi bhikkhu gacchanto aññaṃ cintento aññaṃ vitakkento gacchati .
Eko kammaṭṭhānaṃ avissajjetvāva gacchati .
Tathā eko bhikkhu tiṭṭhanto , nisīdanto , sayanto aññaṃ cintento aññaṃ vitakkento sayati .
Eko kammaṭṭhānaṃ avissajjetvāva sayati .
Ettakena pana na pākaṭaṃ hotīti caṅkamena dīpayiṃsu .
Yo hi bhikkhu caṅkamanaṃ otaritvā caṅkamanakoṭiyaṃ ṭhito pariggaṇhāti ;
‘ pācīnacaṅkamanakoṭiyaṃ pavattā rūpārūpadhammā pacchimacaṅkamanakoṭiṃ appatvā ettheva niruddhā , pacchimacaṅkamanakoṭiyaṃ pavattāpi pācīnacaṅkamanakoṭiṃ appatvā ettheva niruddhā , caṅkamanavemajjhe pavattā ubho koṭiyo appatvā ettheva niruddhā , caṅkamane pavattā rūpārūpadhammā ṭhānaṃ appatvā ettheva niruddhā , ṭhāne pavattā nisajjaṃ , nisajjāya pavattā sayanaṃ appatvā ettheva niruddhā ’ ti evaṃ pariggaṇhanto pariggaṇhantoyeva bhavaṅgaṃ otāreti ;
uṭṭhahantoP0.364 kammaṭṭhānaṃ gahetvāva uṭṭhāti – ayaṃ bhikkhu gatādīsu sampajānakārī nāma hotīti .
EvaṃM0.348 pana sutte kammaṭṭhānaṃ avibhūtaṃ hoti .
Kammaṭṭhānaṃ avibhūtaṃ na kātabbaṃ .
Tasmā yo bhikkhu yāva sakkoti tāva caṅkamitvā ṭhatvā nisīditvā sayamāno evaṃ pariggahetvā sayati –
‘ kāyo acetano , mañco acetano .
Kāyo na jānāti – ahaṃ mañce sayitoti .
Mañcopi na jānāti – mayi kāyo sayitoti .
Acetano kāyo acetane mañce sayito ’ ti .
Evaṃ pariggaṇhanto pariggaṇhantoyeva cittaṃ bhavaṅgaṃ otāreti , pabujjhamāno kammaṭṭhānaṃ gahetvāva pabujjhati .
Ayaṃ sutte sampajānakārī nāma hotīti .
Jāgariteti jāgaraṇe .
Tattha ‘ kiriyāmayapavattassa appavattiyā sati jāgaritaṃ nāma na hoti ;
kiriyāmayapavattavaḷañje pavattante jāgaritaṃ nāma hotī ’ ti pariggaṇhanto bhikkhu jāgarite sampajānakārī nāma hoti .
Apica rattindivaṃ cha koṭṭhāse katvā pañca koṭṭhāse jaggantopi jāgarite sampajānakārī nāma hoti .
BhāsitetiV0.344 kathane .
Tattha ‘ upādārūpassa saddāyatanassa appavatte sati bhāsitaṃ nāma na hoti ;
tasmiṃ pavattante hotī ’ ti pariggāhako bhikkhu bhāsite sampajānakārī nāma hoti .
Vimuttāyatanasīsena dhammaṃ desentopi bāttiṃsa tiracchānakathā pahāya dasakathāvatthunissitaṃ kathaṃ kathentopi bhāsite sampajānakārī nāma hoti .
Tuṇhībhāveti akathane .
Tattha ‘ upādārūpassa saddāyatanassa pavattiyaṃ sati tuṇhībhāvo nāma natthi ;
appavattiyaṃ hotī ’ ti pariggāhako bhikkhu tuṇhībhāve sampajānakārī nāma hoti .
Aṭṭhatiṃsāya ārammaṇesu cittaruciyaṃ kammaṭṭhānaṃ gahetvā nisinnopi dutiyajjhānaṃ samāpannopi tuṇhībhāve sampajānakārīyeva nāma hoti .
Ettha ca eko iriyāpatho dvīsu ṭhānesu āgato .
Gate ṭhite nisinneti ettha vihāre cuṇṇikapāduddhārairiyāpathavasena kathitoti veditabbo . 524. Tattha katamā satītiādi sabbaṃ uttānatthameva .
526. So
P0.365M0.349 vivittan ti iminā kiṃ dasseti ?
Etassa bhikkhuno upāsanaṭṭhānaṃ yogapathaṃ sappāyasenāsanaṃ dasseti .
Yassa hi abbhantare ettakā guṇā atthi , tassa anucchaviko araññavāso .
Yassa panete natthi , tassa ananucchaviko .
Evarūpassa hi araññavāso kāḷamakkaṭaacchataracchadīpimigādīnaṃ aṭavīvāsasadiso hoti .
Kasmā ?
Icchāya ṭhatvā paviṭṭhattā .
Tassa hi araññavāsamūlako koci attho natthi ;
araññavāsañceva āraññake ca dūseti ;
sāsane appasādaṃ uppādeti .
Yassa pana abbhantare ettakā guṇā atthi , tasseva so anucchaviko .
So hi araññavāsaṃ nissāya vipassanaṃ paṭṭhapetvā arahattaṃ gaṇhitvā parinibbāti , sakalaaraññavāsaṃ upasobheti , āraññikānaṃ sīsaṃ dhovati , sakalasāsanaṃ pasāreti .
Tattha vivittan ti suññaṃ appasaddaṃ appanigghosaṃ .
Etameva hi atthaṃ dassetuṃ tañca anākiṇṇan tiādi vuttaṃ .
Tattha anākiṇṇan ti asaṅkiṇṇaṃ asambādhaṃ .
Tattha yassa senāsanassa sāmantā gāvutampi aḍḍhayojanampiV0.345 pabbatagahanaṃ vanagahanaṃ nadīgahanaṃ hoti , na koci avelāya upasaṅkamituṃ sakkoti – idaṃ santikepi anākiṇṇaṃ nāma .
Yaṃ pana aḍḍhayojanikaṃ vā yojanikaṃ vā hoti – idaṃ dūratāya eva anākiṇṇaṃ nāma hoti .Tasmā satthā evarūpassa bhikkhuno upāsanaṭṭhānaṃ yogapathaṃ sappāyasenāsanaṃ dassento so vivittaṃ senāsanaṃ bhajatītiādimāha .
527. Seti ceva āsati ca etthāti senāsanaṃ .
Tassa pabhedaṃ dassetuṃ mañco pīṭhan tiādi vuttaṃ .
Tattha mañcoti cattāro mañcā – masārako , bundikābaddho , kuḷīrapādako , āhaccapādakoti .
Tathā pīṭhaṃ .
Bhisīti pañca bhisiyo – uṇṇābhisi , coḷabhisi , vākabhisi , tiṇabhisi , paṇṇabhisīti .
Bimbohanan ti sīsupadhānaṃ vuttaṃ .
Taṃ vitthārato vidatthicaturaṅgulaṃ vaṭṭati , dīghato mañcavitthārappamāṇaṃ .
Vihāroti samantā parihārapathaṃ antoyeva rattiṭṭhānadivāṭṭhānāni dassetvā katasenāsanaṃ .
Aḍḍhayogoti
P0.366 supaṇṇavaṅkagehaṃ .
Pāsādoti dve kaṇṇikāni gahetvā kato dīghapāsādo .
Aṭṭoti paṭirājādipaṭibāhanatthaṃ iṭṭhakāhi kato bahalabhittiko catupañcabhūmiko patissayaviseso .
Māḷoti bhojanasālasadiso maṇḍalamāḷo ;
vinayaṭṭhakathāyaṃ pana ekakūṭasaṅgahitoM0.350 caturassapāsādoti vuttaṃ .
Leṇan ti pabbataṃ khaṇitvā vā pabbhārassa appahonakaṭṭhāne kuṭṭaṃ uṭṭhāpetvā vā katasenāsanaṃ .
Guhāti bhūmidari vā yattha rattindivaṃ dīpaṃ laddhuṃ vaṭṭati , pabbataguhā vā bhūmiguhā vā .
Rukkhamūlan ti rukkhassa heṭṭhā parikkhittaṃ vā aparikkhittaṃ vā .
Veḷugumboti veḷugaccho .Yattha vā pana bhikkhū paṭikkamantīti ṭhapetvā vā etāni mañcādīni yattha bhikkhū sannipatanti , yaṃ tesaṃ sannipātārahaṭṭhānaṃ , sabbametaṃ senāsanaṃ .
528. Bhajatīti upeti .
Sambhajatīti tattha abhirativasena anukkaṇṭhito suṭṭhu upeti .
Sevatīti nivāsanavasena sevati nisevatīti anukkaṇṭhamāno sannisito hutvā sevati .
Saṃsevatīti senāsanavattaṃ sampādento sammā sevati .
529. Idāni yaṃ taṃ vivittanti vuttaṃ , tassa pabhedaṃ dassetuṃ araññaṃ rukkhamūlan tiādi āraddhaṃ .
Tattha araññan ti vinayapariyāyena tāva ‘‘ ṭhapetvā gāmañca gāmūpacārañca avasesaṃ araññan ’’ ti ( pārā .12) āgataṃ .
Suttantapariyāyena āraññikaṃ bhikkhuṃ sandhāya ‘‘ āraññakaṃ nāma senāsanaṃ pañcadhanusatikapacchiman ’’ ti ( pāci .573) āgataṃ .
Vinayasuttantā pana ubhopi pariyāyadesanā nāma .
Abhidhammo nippariyāyadesanāti abhidhammapariyāyena
V0.346 araññaṃ dassetuṃ nikkhamitvā bahi indakhīlāti vuttaṃ ;
indakhīlato bahi nikkhamitvāti attho . 530. Rukkhamūlādīnaṃ pakatiyā ca suviññeyyabhāvato rukkhamūlaṃyeva rukkhamūlan tiādi vuttaṃ .
Apicettha rukkhamūlan ti yaṃkiñci sītacchāyaṃ vivittaṃ rukkhamūlaṃ .
Pabbatan ti selaṃ .
Tattha hi udakasoṇḍīsu udakakiccaṃ katvā
P0.367 sītāya rukkhacchāyāya nisinnassa nānādisāsu khāyamānāsu sītena vātena bījiyamānassa cittaṃ ekaggaṃ hoti .Kandaran ti kaṃ vuccati udakaṃ , tena daritaṃ udakena bhinnaṃ pabbatappadesaṃ ;
yaṃ nitumbantipi nadīkuñjantipi vadanti .
Tattha hi rajatapaṭṭasadisā vālikā honti , matthake maṇivitānaṃ viya vanagahanaṃ , maṇikkhandhasadisaṃ udakaṃ sandati .
Evarūpaṃ kandaraṃ oruyha pānīyaṃ pivitvā gattāni sītaṃ katvā vālikaṃ ussāpetvā paṃsukūlacīvaraṃ paññapetvā
M0.351 nisinnassa samaṇadhammaṃ karoto cittaṃ ekaggaṃ hoti .Giriguhan ti dvinnaṃ pabbatānaṃ antaraṃ , ekasmiṃyeva vā umaṅgasadisaṃ mahāvivaraṃ .
Susānalakkhaṇaṃ visuddhimagge ( visuddhi .1.34) vuttaṃ .
531. Vanapatthan ti gāmantaṃ atikkamitvā manussānaṃ anupacāraṭṭhānaṃ , yattha na kasanti na vapanti .
Tenevassa niddese ‘‘ vanapatthanti dūrānametaṃ senāsanānaṃ adhivacanan ’’ tiādi vuttaṃ .
Yasmā vā rukkhamūlādīsu idamevekaṃ bhājetvā dassitaṃ , tasmāssa nikkhepapaṭipāṭiyā niddesaṃ akatvā sabbapariyante niddeso katoti veditabbo .
Abbhokāsan ti acchannaṃ .
Ākaṅkhamāno panettha cīvarakuṭiṃ katvā vasati .
Palālapuñjan ti palālarāsi .
Mahāpalālapuñjato hi palālaṃ nikkaḍḍhitvā pabbhāraleṇasadise ālaye karonti , gacchagumbādīnampi upari palālaṃ pakkhipitvā heṭṭhā nisinnā samaṇadhammaṃ karonti ;
taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ .
Vanapatthaniddese salomahaṃsānan ti yattha paviṭṭhassa lomahaṃso uppajjati ;
evarūpānaṃ bhīsanakasenāsanānaṃ .
Pariyantānan ti dūrabhāvena pariyante ṭhitānaṃ .
Na manussūpacārānan ti kasanavapanavasena manussehi upacaritabbaṃ vanantaṃ atikkamitvā ṭhitānaṃ .
Durabhisambhavānan ti aladdhavivekassādehi abhibhuyya vasituṃ nasakkuṇeyyānaṃ .
532. Appasaddādiniddese appasaddan ti vacanasaddena appasaddaṃ .
533. Appanigghosan ti
V0.347 nagaranigghosasaddena appanigghosaṃ .
YasmāP0.368 pana ubhayampetaṃ saddaṭṭhena ekaṃ , tasmāssa niddese ‘‘ yadeva taṃ appasaddaṃ tadeva taṃ appanigghosan ’’ ti vuttaṃ .Vijanavātan ti anusañcaraṇajanassa sarīravātena virahitaṃ .
Vijanavādan tipi pāṭho ;
antojanavādena virahitanti attho .
Yasmā pana yaṃ appanigghosaṃ , tadeva janasañcaraṇena ca janavādena ca virahitaṃ hoti , tasmāssa niddese ‘‘ yadeva taṃ appanigghosaṃ tadeva taṃ vijanavātan ’’ ti vuttaṃ .
Manussarāhaseyyakan ti manussānaṃ rahassakiriyaṭṭhāniyaṃ .
Yasmā pana taṃ janasañcaraṇarahitaṃ hoti , tenassa niddese ‘‘ yadeva taṃ vijanavātaṃ tadeva taṃ manussarāhaseyyakan ’’ ti vuttaṃ .
Paṭisallānasāruppan ti vivekānurūpaṃ .
Yasmā pana taṃ niyameneva
M0.352 manussarāhaseyyakaṃ hoti , tasmāssa niddese ‘‘ yadeva taṃ manussarāhaseyyakaṃ tadeva taṃ paṭisallānasāruppan ’’ ti vuttaṃ . 534. Araññagatādiniddese araññaṃ vuttameva .
Tathā rukkhamūlaṃ .
Avasesaṃ pana sabbampi senāsanaṃ suññāgārena saṅgahitaṃ .
535. Pallaṅkaṃ ābhujitvāti samantato ūrubaddhāsanaṃ bandhitvā .
Ujuṃ kāyaṃ paṇidhāyāti uparimaṃ sarīraṃ ujuṃ ṭhapetvā aṭṭhārasa piṭṭhikaṇṭake koṭiyā koṭiṃ paṭipādetvā .
Evañhi nisinnassa cammamaṃsanhārūni na paṇamanti .
Athassa yā tesaṃ paṇamanapaccayā khaṇe khaṇe vedanā uppajjeyyuṃ , tā nuppajjanti .
Tāsu na uppajjamānāsu cittaṃ ekaggaṃ hoti , kammaṭṭhānaṃ na paripatati , vuḍḍhiṃ phātiṃ upagacchati .
536. Ujuko hoti kāyo ṭhito paṇihitoti idampi hi imamevatthaṃ sandhāya vuttaṃ .
537. Parimukhaṃ satiṃ upaṭṭhapetvāti kammaṭṭhānābhimukhaṃ satiṃ ṭhapayitvā , mukhasamīpe vā katvāti attho .
Teneva vuttaṃ ‘‘ ayaṃ sati upaṭṭhitā hoti sūpaṭṭhitā nāsikagge vā mukhanimitte vā ’’ ti .
Mukhanimittan ti cettha uttaroṭṭhassa vemajjhappadeso daṭṭhabbo , yattha nāsikavāto paṭihaññati ;
atha vā
P0.369 parīti pariggahaṭṭho , mukhan ti niyyānaṭṭho , satīti upaṭṭhānaṭṭho ;
tena vuccati ‘‘ parimukhaṃ satin ’’ ti evaṃ paṭisambhidāyaṃ ( paṭi . ma .1.164) vuttanayenapettha attho daṭṭhabbo .
Tatrāyaṃ saṅkhepo ‘‘ pariggahitaniyyānaṃ satiṃ katvā ’’ ti . 538. Abhijjhāniddeso
V0.348 uttānatthoyeva .
Ayaṃ panettha saṅkhepavaṇṇanā – abhijjhaṃ loke pahāyāti lujjanapalujjanaṭṭhena pañcupādānakkhandhā loko .
Tasmā pañcasu upādānakkhandhesu rāgaṃ pahāya kāmacchandaṃ vikkhambhetvāti ayamettha attho . 539. Vigatābhijjhenāti vikkhambhanavasena pahīnattā vigatābhijjhena , na cakkhuviññāṇasadisenāti attho .
541. Abhijjhāya
M0.353 cittaṃ parisodhetīti abhijjhāto cittaṃ parisodheti ;
yathā naṃ sā muñcati ceva , muñcitvā ca na puna gaṇhāti , evaṃ karotīti attho .Niddesapadesu panassa āsevanto sodheti , bhāvento visodheti , bahulīkaronto parisodhetīti evamattho veditabbo .
Mocetītiādīsupi eseva nayo .
542-543.
Byāpādadosaṃ pahāyātiādīnampi imināva nayena attho veditabbo .
Byāpajjati iminā cittaṃ pūtikummāsādayo viya pakatiṃ jahatīti byāpādo .
Vikārappattiyā padussati , paraṃ vā padūseti vināsetīti padoso .
Ubhayametaṃ kodhassevādhivacanaṃ .
Teneva vuttaṃ ‘‘ yo byāpādo so padoso ;
yo padoso so byāpādo ’’ ti .
Yasmā cesa sabbasaṅgāhikavasena niddiṭṭho , tasmā ‘‘ sabbapāṇabhūtahitānukampī ’’ ti avatvā ‘‘ abyāpannacitto ’’ ti ettakameva vuttaṃ .
542-543.
Byāpādadosaṃ pahāyātiādīnampi imināva nayena attho veditabbo .
Byāpajjati iminā cittaṃ pūtikummāsādayo viya pakatiṃ jahatīti byāpādo .
Vikārappattiyā padussati , paraṃ vā padūseti vināsetīti padoso .
Ubhayametaṃ kodhassevādhivacanaṃ .
Teneva vuttaṃ ‘‘ yo byāpādo so padoso ;
yo padoso so byāpādo ’’ ti .
546. Thinaṃ cittagelaññaṃ , middhaṃ cetasikagelaññaṃ ;
thinañca middhañca thinamiddhaṃ .
Santā hontīti ime dvepi dhammā nirodhasantatāya santā hontīti .
Idaṃ sandhāyettha vacanabhedo kato .
549. Ālokasaññīti rattimpi divāpi diṭṭhālokasañjānanasamatthāya vigatanīvaraṇāya parisuddhāya saññāya samannāgato .
550. Sato sampajānoti satiyā ca ñāṇena ca samannāgato .
Idaṃ ubhayaṃ ālokasaññāya upakārakattā vuttaṃ .
553. Vigatathinamiddhatāya
P0.370 pana ālokasaññāya niddesapadesu cattattātiādīni aññamaññavevacanānevaV0.349 .
Tattha cattattāti cattakāraṇā .
Sesapadesupi eseva nayo .
Cattattāti idaṃ panettha sakabhāvapariccajanavasena vuttaṃ .
Vantattāti idaṃ puna anādiyanabhāvadassanavasena .
Muttattāti idaṃ santatito vinimocanavasena .
Pahīnattāti idaṃ muttassāpi katthaci ṭhānābhāvavasena .
Paṭinissaṭṭhattāti idaṃ pubbe ādinnapubbassa nissaggadassanavasena .
Paṭimuñcato vā nissaṭṭhattā bhāvanābalena abhibhuyyaM0.354 nissaṭṭhattāti attho .
Pahīnapaṭinissaṭṭhattāti yathāvikkhambhanavaseneva pahānaṃ hoti , punappunaṃ santatiṃ na ajjhāruhati , tathā paṭinissaṭṭhattāti .
Ālokā hotīti sappabhā hoti .
Nirāvaraṇaṭṭhena vivaṭā .
Nirupakkilesaṭṭhena parisuddhā .
Pabhassaraṭṭhena pariyodātā . 556. Uddhaccakukkuccan ti ettha uddhatākāro uddhaccaṃ , ārammaṇe anicchayatāya vatthujjhācāro kukkuccaṃ .
Idhāpi ‘‘ santā hontī ’’ ti purimanayeneva vacanabhedo veditabbo .
558. Tiṇṇavicikicchoti vicikicchaṃ taritvā atikkamitvā ṭhito .
Niddesepissa tiṇṇoti idaṃ vicikicchāya animuggabhāvadassanavasena vuttaṃ .
Uttiṇṇoti idaṃ tassā atikkamadassanavasena .
Nittiṇṇoti idaṃ bhāvanābalena abhibhuyya upaddave tiṇṇabhāvadassanavasena .
Pāraṅgatoti nibbicikicchābhāvasaṅkhātaṃ vicikicchāpāraṃ gato .
Pāramanuppattoti tadeva pāraṃ bhāvanānuyogena pattoti .
Evamassa paṭipattiyā saphalataṃ dasseti .
559. Akathaṃkathīti ‘ kathamidaṃ kathamidan ’ ti evaṃ pavattāya kathaṃkathāya virahito .
Kusalesu dhammesūti anavajjadhammesu .
Na kaṅkhatīti ‘ ime nu kho kusalā ’ ti kaṅkhaṃ na uppādeti .
Na vicikicchatīti te dhamme sabhāvato vinicchetuṃ na kicchati , na kilamati .
Akathaṃkathī hotīti ‘ kathaṃ nu kho ime kusalā ’ ti
P0.371 kathaṃkathāya rahito hoti .
Nikkathaṃkathī vigatakathaṃkathoti tasseva vevacanaṃ .
Vacanattho panettha kathaṃkathāto nikkhantoti nikkathaṃkatho .
Vigatā kathaṃkathā assāti vigatakathaṃkatho . 562. Upakkileseti upakkilesabhūte .
Te hi cittaṃ upagantvā kilissanti .
Tasmā upakkilesāti vuccanti .
563. Paññāya
V0.350 dubbalīkaraṇeti yasmā ime nīvaraṇā uppajjamānā anuppannāya lokiyalokuttarāya paññāya uppajjituṃ na denti , uppannā api aṭṭha samāpattiyo pañca vā abhiññāyo upacchinditvā pātenti , tasmā ‘ paññāya dubbalīkaraṇā ’ ti vuccanti .
‘ Anuppannā ceva paññā na uppajjati , uppannāM0.355 ca paññā nirujjhatī ’ ti idampi hi imamevatthaṃ sandhāya vuttaṃ .
Sesamettha sabbaṃ heṭṭhā tattha tattha pakāsitattā uttānatthameva . 564. Vivicceva kāmehītiādīsupi niddesesu yaṃ vattabbaṃ siyā , taṃ heṭṭhā cittuppādakaṇḍe ( dha . sa . aṭṭha .160) rūpāvacaraniddese idheva ca tattha tattha vuttameva .
Kevalañhi dutiyatatiyacatutthajjhānaniddesesupi yathā tāni jhānāni heṭṭhā ‘ tivaṅgikaṃ jhānaṃ hoti , duvaṅgikaṃ jhānaṃ hotī ’ ti vuttāni , evaṃ avatvā ‘‘ ajjhattaṃ sampasādanan ’’ tiādivacanato pariyāyena sampasādādīhi saddhiṃ tāni aṅgāni gahetvā ‘‘ jhānanti sampasādo pītisukhaṃ cittassekaggatā ’’ tiādinā nayena taṃ taṃ jhānaṃ niddiṭṭhanti ayamettha viseso .
588. Yaṃ taṃ ariyā ācikkhantī tipadaniddese pana kiñcāpi ‘ ācikkhanti desentī ’ tiādīni sabbāneva aññamaññavevacanāni , evaṃ santepi ‘ upekkhako satimā sukhavihārī ’ tiādiuddesavasena ācikkhanti , niddesavasena desenti , paṭiniddesavasena paññāpenti , tena tena pakārena atthaṃ ṭhapetvā paṭṭhapenti , tassa tassatthassa kāraṇaṃ dassentā vivaranti , byañjanavibhāgaṃ dassentā vibhajanti , nikkujjitabhāvaṃ gambhīrabhāvañca nīharitvā vā sotūnaṃ ñāṇassa patiṭṭhaṃ janayantā uttāniṃ karonti , sabbehipi imehi ākārehi sotūnaṃ aññāṇandhakāraṃ vidhamentā pakāsentīti evamattho daṭṭhabbo .
Samatikkamaniddesepi tattha tattha tehi tehi dhammehi vuṭṭhitattā atikkamanto , uparibhūmippattiyā
P0.372 vītikkanto , tato aparihānibhāvena samatikkantoti evamattho daṭṭhabbo .
Suttantabhājanīyavaṇṇanā .
2. Abhidhammabhājanīyavaṇṇanā 623. Abhidhammabhājanīye
V0.351 heṭṭhā cittuppādakaṇḍe āgatanayeneva tanti ṭhapitā .
Tasmā tattha sabbesampi kusalavipākakiriyavasena niddiṭṭhānaṃ jhānānaṃM0.356 tattha vuttanayeneva attho veditabbo .
Suddhikanavakādibhedopi sabbo tattha vuttasadisoyevāti .
Abhidhammabhājanīyavaṇṇanā .
3. Pañhāpucchakavaṇṇanā