Issues
Select Version
Vibhaṅgapāḷi
Vibhaṅgapāḷi

Mātikā

Author: _System_commentary_ @ Administrator

509. IdāniV0.309 yathānikkhittaṃ mātikaṃ paṭipāṭiyā bhājetvā dassetuṃ idhāti imissā diṭṭhiyātiādi āraddhaṃ . Tattha imissā diṭṭhiyātiādīhi dasahi padehi sikkhattayasaṅkhātaṃ sabbaññubuddhasāsanameva kathitaṃ . Tañhi buddhena bhagavatā diṭṭhattā diṭṭhīti vuccati . Tasseva khamanavasena khanti , ruccanavasena ruci , gahaṇavasena ādāyo , sabhāvaṭṭhena dhammo , sikkhitabbaṭṭhenaM0.312 vinayo , tadubhayenāpi dhammavinayo , pavuttavasena pāvacanaṃ , seṭṭhacariyaṭṭhena brahmacariyaṃ , anusiṭṭhidānavasena satthusāsanan ti vuccati . Tasmā imissā diṭṭhiyātiādīsu imissā buddhadiṭṭhiyā , imissā buddhakhantiyā , imissā buddharuciyā , imasmiṃ buddhaādāye , imasmiṃ buddhadhamme , imasmiṃ buddhavinaye . ‘‘ Ye ca kho tvaṃ , gotami , dhamme jāneyyāsi – ‘ ime dhammā sarāgāya saṃvattanti no virāgāya , saṃyogāya saṃvattanti no visaṃyogāya , ācayāya saṃvattanti no apacayāya , upādāya saṃvattanti no paṭinissaggiyā , mahicchatāya saṃvattanti no appicchatāya , asantuṭṭhiyā saṃvattanti no santuṭṭhiyā , saṅgaṇikāya saṃvattanti no pavivekāya , kosajjāya saṃvattanti no vīriyārambhāya , dubbharatāya saṃvattanti no subharatāyā ’ ti ekaṃsena hi , gotami , dhāreyyāsi – ‘ neso dhammo , neso vinayo , netaṃ satthusāsanan ’ ti . Ye ca kho tvaṃ , gotami , dhamme jāneyyāsi – ‘ ime dhammā virāgāya saṃvattanti no sarāgāya … pe … subharatāya saṃvattanti no dubbharatāyā ’ ti . Ekaṃsena hi , gotami , dhāreyyāsi – ‘ eso dhammo , eso vinayo , etaṃ satthusāsanan ’’ ti ( a . ni .8.53; cūḷava .406). Evaṃ vutte imasmiṃ buddhadhammavinayeP0.326 , imasmiṃ buddhapāvacane , imasmiṃ buddhabrahmacariye , imasmiṃ buddhasatthusāsaneti evamattho veditabbo . Apicetaṃ sikkhāttayasaṅkhātaṃ sakalaṃ sāsanaṃ bhagavatā diṭṭhattā sammādiṭṭhipaccayattā sammādiṭṭhipubbaṅgamattā ca diṭṭhi , bhagavato khamanavasena khanti , ruccanavasena ruci , gahaṇavasena ādāyo . Attano kārakaṃ apāyesu apatamānaṃ dhāretīti dhammo . Sova saṃkilesapakkhaṃ vinatītiV0.310 vinayo . Dhammo ca so vinayo cāti dhammavinayo . Kusaladhammehi vā akusaladhammānaṃ esa vinayoti dhammavinayo . Teneva vuttaṃ – ‘‘ ye ca kho tvaṃ , gotami , dhamme jāneyyāsi – ‘ ime dhammā virāgāya saṃvattanti no sarāgāya … pe … ekaṃsena , gotami , dhāreyyāsi ‘ eso dhammo , eso vinayo , etaṃ satthusāsanan ’ ti . DhammenaM0.313 vā vinayo , na daṇḍādīhīti dhammavinayo , vuttampi cetaṃ – ‘‘ Daṇḍeneke damayanti , aṅkusehi kasāhi ca ; Adaṇḍena asatthena , nāgo danto mahesinā ’’ ti .( cūḷava .342; ma . ni .2.352); Tathā – ‘‘ Dhammena nīyamānānaṃ , kā usūyā vijānatan ’’ ti ;( Mahāva .63); Dhammāya vā vinayo dhammavinayo . Anavajjadhammatthañhesa vinayo , na bhavabhogāmisatthaṃ . Tenāha bhagavā – ‘‘ nayidaṃ , bhikkhave , brahmacariyaṃ vussati janakuhanatthan ’’ ti ( a . ni .4.25) vitthāro . Puṇṇattheropi āha – ‘‘ anupādāparinibbānatthaṃ kho , āvuso , bhagavati brahmacariyaṃ vussatī ’’ ti ( ma . ni .1.259). Visiṭṭhaṃ vā nayatīti vinayo . Dhammato vinayo dhammavinayo . Saṃsāradhammato hi sokādidhammato vā esa visiṭṭhaṃ nibbānaṃ nayati . Dhammassa vā vinayo , na titthakarānanti dhammavinayo ; dhammabhūto hi bhagavā , tasseva vinayo . Yasmā vā dhammāyeva abhiññeyyā pariññeyyā pahātabbā bhāvetabbā sacchikātabbā ca , tasmā esa dhammesu vinayo , na sattesu , na jīvesu cāti dhammavinayo . Sātthasabyañjanatādīhi aññesaṃ vacanato padhānaṃ vacananti pavacanaṃ ; pavacanameva pāvacanaṃ . Sabbacariyāhi visiṭṭhacariyābhāvena brahmacariyaṃ . DevamanussānaṃP0.327 satthubhūtassa bhagavato sāsananti satthusāsanaṃ ; satthubhūtaṃ vā sāsanantipi satthusāsanaṃ . ‘‘ So vo mamaccayena satthā ’’ ti ( dī . ni .2.216) hi dhammavinayova satthāti vuttoti evametesaṃ padānaṃ attho veditabbo . YasmāV0.311 pana imasmiṃyeva sāsane sabbapakārajjhānanibbattako bhikkhu dissati , na aññatra , tasmā tattha tattha ‘ imissā ’ ti ca ‘ imasmin ’ ti ca ayaṃ niyamo katoti veditabboti . Ayaṃ ‘ idhā ’ ti mātikāpadaniddesassa attho .
510. Bhikkhuniddese samaññāyāti paññattiyā , vohārenāti attho . Samaññāya eva hi ekacco bhikkhūti paññāyati . Tathā hi nimantanādimhi bhikkhūsu gaṇīyamānesu sāmaṇerepi gahetvā ‘ sataṃ bhikkhū , sahassaṃ bhikkhū ’ ti vadanti . Paṭiññāyāti attano paṭijānanena . PaṭiññāyapiM0.314 hi ekacco bhikkhūti paññāyati . Tassa ‘‘ ko ettha āvuso ’’ ti ? ‘‘ Ahaṃ , āvuso , bhikkhū ’’ ti evamādīsu ( a . ni .10.96) sambhavo daṭṭhabbo . Ayaṃ pana ānandattherena vuttattā dhammikā paṭiññā . Rattibhāge pana dussīlāpi paṭipathaṃ āgacchantā ‘‘ ko etthā ’’ ti vutte adhammikāya paṭiññāya abhūtatthāya ‘‘ mayaṃ bhikkhū ’’ ti vadanti . Bhikkhatīti yācati . Yo hi koci bhikkhati , bhikkhaṃ esati gavesati , so taṃ labhatu vā mā vā , atha kho bhikkhatīti bhikkhu . Bhikkhakoti byañjanena padaṃ vaḍḍhitaṃ ; bhikkhanadhammatāya bhikkhūti attho . Bhikkhācariyaṃ ajjhupagatoti buddhādīhi ajjhupagataṃ bhikkhācariyaṃ ajjhupagatattā bhikkhācariyaṃ ajjhupagato nāma . Yo hi koci appaṃ vā mahantaṃ vā bhogakkhandhaṃ pahāya agārasmā anagāriyaṃ pabbajito , kasigorakkhādīhi jīvitakappanaṃ hitvā liṅgasampaṭicchaneneva bhikkhācariyaṃ ajjhupagatoti bhikkhu . Parappaṭibaddhajīvikattā vā vihāramajjhe kājabhattaṃ bhuñjamānopi bhikkhācariyaṃ ajjhupagatoti bhikkhu . Piṇḍiyālopabhojanaṃ nissāya pabbajjāya ussāhajātattā vā bhikkhācariyaṃ ajjhupagatoti bhikkhu . Agghaphassavaṇṇabhedena bhinnaṃ paṭaṃ dhāretīti bhinnapaṭadharo . Tattha satthakacchedanena agghabhedo veditabbo . Sahassagghanakopi hi paṭo satthakena khaṇḍākhaṇḍikaṃP0.328 chinno bhinnaggho hoti , purimagghato upaḍḍhampi na agghati . Suttasaṃsibbanena phassabhedo veditabbo . Sukhasamphassopi hi paṭo suttehi saṃsibbito bhinnaphasso hoti , kharasamphassataṃ pāpuṇāti . Sūcimalādīhi vaṇṇabhedo veditabbo . Suparisuddhopi hi paṭo sūcikammato paṭṭhāya sūcimalena , hatthasedamalajallikādīhiV0.312 , avasāne rajanakappakaraṇehi ca bhinnavaṇṇo hoti , pakativaṇṇaṃ vijahati . Evaṃ tīhākārehi bhinnapaṭadhāraṇato bhinnapaṭadharoti bhikkhu . Gihīvatthavisabhāgānaṃ vā kāsāvānaṃ dhāraṇamatteneva bhinnapaṭadharoti bhikkhu . Bhindati pāpake akusale dhammeti bhikkhu . Sotāpattimaggena pañca kilese bhindatīti bhikkhu . Sakadāgāmimaggena cattāro , anāgāmimaggena cattāro , arahattamaggena aṭṭha kilese bhindatīti bhikkhu . EttāvatāM0.315 cattāro maggaṭṭhā dassitā . Bhinnattāti iminā pana cattāro phalaṭṭhā . Sotāpanno hi sotāpattimaggena pañca kilese bhinditvā ṭhito . Sakadāgāmī sakadāgāmimaggena cattāro , anāgāmī anāgāmimaggena cattāro , arahā arahattamaggena aṭṭha kilese bhinditvā ṭhito . Evamayaṃ catubbidho phalaṭṭho bhinnattā pāpakānaṃ akusalānaṃ dhammānaṃ bhikkhu nāma . Odhiso kilesānaṃ pahānāti ettha dve odhī – maggodhi ca kilesodhi ca . Odhi nāma sīmā , mariyādā . Tattha sotāpanno maggodhinā odhiso kilesānaṃ pahānā bhikkhu . Tassa hi catūsu maggesu ekeneva odhinā kilesā pahīnā , na sakalena maggacatukkena . Sakadāgāmīanāgāmīsupi eseva nayo . Sotāpanno ca kilesodhināpi odhiso kilesānaṃ pahānā bhikkhu . Tassa hi pahātabbakilesesu odhināva kilesā pahīnā , na sabbena sabbaṃ . Arahā pana anodhisova kilesānaṃ pahānā bhikkhu . Tassa hi maggacatukkena anodhināva kilesā pahīnā , na ekāya maggasīmāya . Pahātabbakilesesu ca anodhisova kilesā pahīnā . Ekāpi hi kilesasīmā ṭhitā nāma natthi . Evaṃ so ubhayathāpi anodhiso kilesānaṃ pahānā bhikkhu . Sekkhoti puthujjanakalyāṇakena saddhiṃ satta ariyā . Tisso sikkhā sikkhantīti sekkhā . Tesu yo koci sekkho bhikkhuti veditabbo . NaP0.329 sikkhatīti asekkho . Sekkhadhamme atikkamma aggaphale ṭhito tato uttari sikkhitabbābhāvato khīṇāsavo asekkhoti vuccati . Avaseso puthujjanabhikkhu tisso sikkhā neva sikkhati , na sikkhitvā ṭhitoti nevasekkhanāsekkhoti veditabbo . SīlaggaṃV0.313 samādhiggaṃ paññaggaṃ vimuttagganti idaṃ aggaṃ patvā ṭhitattā aggo bhikkhu nāma . Bhadroti apāpako . Kalyāṇaputhujjanādayo hi yāva arahā tāva bhadrena sīlena samādhinā paññāya vimuttiyā vimuttiñāṇadassanena ca samannāgatattā bhadro bhikkhūti saṅkhyaṃ gacchanti . Maṇḍo bhikkhūti pasanno bhikkhu ; sappimaṇḍo viya anāvilo vippasannoti attho . Sāroti tehiyeva sīlasārādīhi samannāgatattā , nīlasamannāgamena nīlo paṭo viya , sāro bhikkhūti veditabbo . Vigatakilesapheggubhāvato vā khīṇāsavova sāroti veditabbo . TatthaM0.316 ca ‘‘ bhindati pāpake akusale dhammeti bhikkhu , odhiso kilesānaṃ pahānā bhikkhu , sekkho bhikkhū ’’ ti imesu tīsu ṭhānesu satta sekkhā kathitā . ‘‘ Bhinnattā pāpakānaṃ akusalānaṃ dhammānanti bhikkhu , anodhiso kilesānaṃ pahānā bhikkhu , asekkho bhikkhu , aggo bhikkhu , maṇḍo bhikkhū ’’ ti imesu pañcasu ṭhānesu khīṇāsavova kathito . ‘‘ Nevasekkhanāsekkho ’’ ti ettha puthujjanova kathito . Sesaṭṭhānesu puthujjanakalyāṇako , satta sekkhā , khīṇāsavoti ime sabbepi kathitā . Evaṃ samaññādīhi bhikkhuṃ dassetvā idāni upasampadāvasena dassetuṃ samaggena saṅghenātiādimāha . Tattha samaggena saṅghenāti sabbantimena paricchedena pañcavaggakaraṇīye kamme yāvatikā bhikkhū kammappattā , tesaṃ āgatattā chandārahānaṃ chandassa āhaṭattā sammukhībhūtānañca appaṭikkosanato ekasmiṃ kamme samaggabhāvaṃ upagatena . Ñatticatutthenāti tīhi anussāvanāhi ekāya ca ñattiyā kātabbena . Kammenāti dhammikena vinayakammena . AkuppenātiP0.330 vatthuñattianussāvanasīmāparisasampattisampannattā akopetabbataṃ appaṭikkositabbataṃ upagatena . Ṭhānārahenāti kāraṇārahena satthusāsanārahena . Upasampanno nāma uparibhāvaṃ samāpanno , pattoti attho . Bhikkhubhāvo hi uparibhāvo . Tañcesa yathāvuttena kammena samāpannattā upasampannoti vuccati . Etena yā imā ehibhikkhūpasampadā , saraṇāgamanūpasampadā , ovādapaṭiggahaṇūpasampadā , pañhabyākaraṇūpasampadā , garudhammapaṭiggahaṇūpasampadā , dūtenūpasampadā , aṭṭhavācikūpasampadā , ñatticatutthakammūpasampadāti aṭṭha upasampadā vuttā , tāsaṃ ñatticatutthakammūpasampadā , dūtenūpasampadā , aṭṭhavācikūpasampadāti imāV0.314 tissova thāvarā . Sesā buddhe dharamāneyeva ahesuṃ . Tāsu upasampadāsu imasmiṃ ṭhāne ayaṃ ñatticatutthakammūpasampadāva adhippetā .
511. Pātimokkhasaṃvaraniddese pātimokkhan ti sikkhāpadasīlaṃ . Tañhi , yo naṃ pāti rakkhati , taṃ mokkheti mocayati āpāyikādīhi dukkhehi , tasmā pātimokkhanti vuttaṃ . Sīlaṃ patiṭṭhātiādīni tasseva vevacanāni . Tattha sīlanti kāmañcetaṃ saha kammavācāpariyosānena ijjhanakassaM0.317 pātimokkhassa vevacanaṃ , evaṃ santepi dhammato etaṃ sīlaṃ nāma pāṇātipātādīhi vā viramantassa vattappaṭipattiṃ vā pūrentassa cetanādayo dhammā veditabbā . Vuttañhetaṃ paṭisambhidāyaṃ ‘‘ kiṃ sīlan ’’ ti ? Cetanā sīlaṃ , cetasikaṃ sīlaṃ , saṃvaro sīlaṃ , avītikkamo sīlan ’’ ti ( paṭi . ma .1.39). Tattha cetanā sīlaṃ nāma pāṇātipātādīhi vā viramantassa vattapaṭipattiṃ vā pūrentassa cetanā . Cetasikaṃ sīlaṃ nāma pāṇātipātādīhi viramantassa virati . Apica cetanā sīlaṃ nāma pāṇātipātādīni pajahantassa satta kammapathacetanā . Cetasikaṃ sīlaṃ nāma ‘‘ abhijjhaṃ pahāya vigatābhijjhena cetasā viharatī ’’ tiādinā nayena saṃyuttamahāvagge vuttā anabhijjhāabyāpādasammādiṭṭhidhammā . Saṃvaro sīlan ti ettha pañcavidhena saṃvaro veditabbo – pātimokkhasaṃvaro , satisaṃvaro , ñāṇasaṃvaroP0.331 , khantisaṃvaro , vīriyasaṃvaroti . Tassa nānākaraṇaṃ visuddhimagge ( visuddhi .1.6) vuttaṃ . Yasmā pana pātimokkhasaṃvarasīlena bhikkhu sāsane patiṭṭhāti nāma , tasmā taṃ ‘ patiṭṭhā ’ ti vuttaṃ ; patiṭṭhahati vā ettha bhikkhu , kusaladhammā eva vā ettha patiṭṭhahantīti patiṭṭhā . Ayamattho – ‘‘ Sīle patiṭṭhāya naro sapañño , cittaṃ paññañca bhāvayaṃ ; Ātāpī nipako bhikkhu , so imaṃ vijaṭaye jaṭan ’’ ti ca .( saṃ . ni .1.23); ‘‘ PatiṭṭhāV0.315 , mahārāja , sīlaṃ sabbesaṃ kusaladhammānan ’’ ti ca ‘‘ sīle patiṭṭhitassa kho , mahārāja , sabbe kusalā dhammā na parihāyantī ’’ ti ( mi . pa .2.1.9) ca ādisuttavasena veditabbo . Tadetaṃ pubbuppattiatthena ādi . Vuttampi cetaṃ – ‘‘ Tasmātiha tvaṃ , uttiya , ādimeva visodhehi kusalesu dhammesu . Ko cādi kusalānaṃ dhammānaṃ ? Sīlañca suvisuddhaṃ diṭṭhi ca ujukā ’’ ti ( saṃ . ni .5.382). YathāM0.318 hi nagaravaḍḍhakī nagaraṃ māpetukāmo paṭhamaṃ nagaraṭṭhānaṃ sodheti , tato aparabhāge vīthicatukkasiṅghāṭakādiparicchedena vibhajitvā nagaraṃ māpeti ; evameva yogāvacaro āditova sīlaṃ visodheti , tato aparabhāge samathavipassanāmaggaphalanibbānāni sacchikaroti . Yathā vā pana rajako paṭhamaṃ tīhi khārehi vatthaṃ dhovitvā parisuddhe vatthe yadicchakaṃ raṅgajātaṃ upaneti ; yathā vā pana cheko cittakāro rūpaṃ likhitukāmo āditova bhittiparikammaṃ karoti , tato aparabhāge rūpaṃ samuṭṭhāpeti ; evameva yogāvacaro āditova sīlaṃ visodhetvā aparabhāge samathavipassanādayo dhamme sacchikaroti . Tasmā sīlaṃ ‘‘ ādī ’’ ti vuttaṃ . Tadetaṃ caraṇasarikkhatāya caraṇaṃ . Caraṇāti hi pādā vuccanti . Yathā hi chinnacaraṇassa purisassa disaṃgamanābhisaṅkhāro na jāyati , paripuṇṇapādasseva jāyati ; evameva yassa sīlaṃ bhinnaṃ hoti khaṇḍaṃ aparipuṇṇaṃ , tassa nibbānagamanāyaP0.332 ñāṇagamanaṃ na sampajjati . Yassa pana taṃ abhinnaṃ hoti akkhaṇḍaṃ paripuṇṇaṃ tassa nibbānagamanāya ñāṇagamanaṃ sampajjati . Tasmā sīlaṃ ‘‘ caraṇan ’’ ti vuttaṃ . Tadetaṃ saṃyamanavasena saṃyamo , saṃvaraṇavasena saṃvaro . Ubhayenāpi sīlasaṃyamo ceva sīlasaṃvaro ca kathito . Vacanattho panettha saṃyameti vītikkamavipphandanaṃ , puggalaṃ vā saṃyameti , vītikkamavasena tassa vipphandituṃ na detīti saṃyamo . Vītikkamassa pavesanadvāraṃ saṃvarati pidahatītipi saṃvaro . Mokkhan ti uttamaṃ mukhabhūtaṃ vā . Yathā hi sattānaṃ catubbidho āhāro mukhenaV0.316 pavisitvā aṅgamaṅgāni pharati , evaṃ yoginopi catubhūmakakusalaṃ sīlamukhena pavisitvā atthasiddhiṃ sampādeti . Tena vuttaṃ ‘‘ mokkhan ’’ ti . Pamukhe sādhūti pāmokkhaṃ ; pubbaṅgamaṃ seṭṭhaṃ padhānanti attho . Kusalānaṃ dhammānaṃ samāpattiyāti catubhūmakakusalānaṃ paṭilābhatthāya pāmokkhaṃ pubbaṅgamaṃ seṭṭhaṃ padhānanti veditabbaṃ .
Avītikkamo sīlan ti samādiṇṇasīlassa kāyikavācasiko avītikkamo . Ettha ca saṃvarasīlaṃ avītikkamasīlanti idameva nippariyāyato sīlaṃ ; cetanā sīlaṃ cetasikaṃ sīlanti pariyāyato sīlanti veditabbaṃ . Kāyiko avītikkamoti tividhaṃ kāyasucaritaṃ . Vācasikoti catubbidhaṃ vacīsucaritaṃ . Kāyikavācasikoti tadubhayaṃ . Iminā ājīvaṭṭhamakasīlaṃ pariyādāya dasseti .
Saṃvutoti pihito ; saṃvutindriyo pihitindriyotiM0.319 attho . Yathā hi saṃvutadvāraṃ gehaṃ ‘‘ saṃvutagehaṃ pihitagehan ’’ ti vuccati , evamidha saṃvutindriyo ‘‘ saṃvuto ’’ ti vutto .
Pātimokkhasaṃvarenāti pātimokkhena ca saṃvarena ca , pātimokkhasaṅkhātena vā saṃvarena . Upetotiādīni vuttatthāneva .
512. Iriyatītiādīhi sattahipi padehi pātimokkhasaṃvarasīle ṭhitassa bhikkhuno iriyāpathavihāro kathito .
513. Ācāragocaraniddese kiñcāpi bhagavā samaṇācaraṃ samaṇagocaraṃ kathetukāmo ‘‘ ācāragocarasampannoti atthi ācāro , atthi anācāro ’’ ti padaṃ uddhari . Yathā pana maggakusalo puriso maggaṃ acikkhanto ‘ vāmaṃ muñca dakkhiṇaṃ gaṇhā ’ ti paṭhamaṃ muñcitabbaṃ sabhayamaggaṃ uppathamaggaṃ ācikkhatiP0.333 , pacchā gahetabbaṃ khemamaggaṃ ujumaggaṃ ; evameva maggakusalapurisasadiso dhammarājā paṭhamaṃ pahātabbaṃ buddhappaṭikuṭṭhaṃ anācāraṃ ācikkhitvā pacchā ācāraṃ ācikkhitukāmo ‘‘ tattha katamo anācāro ’’ tiādimāha . Purisena hi ācikkhitamaggo sampajjeyya vā na vā , tathāgatena ācikkhitamaggo apaṇṇako , indena vissaṭṭhaṃ vajiraṃ viya , avirajjhanako nibbānanagaraṃyeva samosarati . Tena vuttaṃ – ‘‘ puriso maggakusaloti kho , tissa , tathāgatassetaṃ adhivacanaṃ arahato sammāsambuddhassā ’’ ti ( saṃ . ni .3.84).
Yasmā vā sasīsaṃ nahānena pahīnasedamalajallikassa purisassa mālāgandhavilepanādivibhūsanavidhānaṃ viya pahīnapāpadhammassa kalyāṇadhammasamāyogo sampannarūpo hoti , tasmā sedamalajallikkaṃ viya pahātabbaṃ paṭhamaṃ anācāraṃ ācikkhitvā , pahīnasedamalajallikassa mālāgandhavilepanādivibhūsanavidhānaṃV0.317 viya pacchā ācāraṃ ācikkhitukāmopi tattha katamo anācārotiādimāha .
Tattha kāyiko vītikkamoti tividhaṃ kāyaduccaritaṃ ; vācasiko vītikkamoti catubbidhaṃ vacīduccaritaṃ ; kāyikavācasiko vītikkamoti tadubhayaṃ . Evaṃ ājīvaṭṭhamakasīlasseva vītikkamaṃ dassesi . Yasmā pana na kevalaṃ kāyavācāhi eva anācāraṃ ācarati , manasāpi ācarati eva , tasmā taṃ dassetuṃ ‘‘ sabbampi dussīlyaṃ anācāro ’’ ti vuttaṃ .
TatthaM0.320 ekacciyaṃ anācāraṃ vibhajitvā dassento idhekacco veḷudānenātiādimāha . Tattha veḷudānenāti paccayahetukena veḷudānena . Vihāre uṭṭhitañhi araññato vā āharitvā rakkhitagopitaṃ veḷuṃ ‘ evaṃ me paccayaṃ dassantī ’ ti upaṭṭhākānaṃ dātuṃ na vaṭṭati . Evañhi jīvitaṃ kappento anesanāya micchājīvena jīvati . So diṭṭheva dhamme garahaṃ pāpuṇāti , samparāye ca apāyaparipūrako hoti . Attano puggalikaveḷuṃ kulasaṅgahatthāya dadanto kuladūsakadukkaṭamāpajjati ; parapuggalikaṃ theyyacittena dadamāno bhaṇḍagghena kāretabbo . Saṅghikepi eseva nayo . Sace pana taṃ issaravatāya deti garubhaṇḍavissajjanamāpajjatiP0.334 . Kataro pana veḷu garubhaṇḍaṃ hoti , kataro na hotīti ? Yo tāva aropimo sayaṃjātako , so saṅghena paricchinnaṭṭhāneyeva garubhaṇḍaṃ , tato paraṃ na garubhaṇḍaṃ ; ropitaṭṭhāne sabbena sabbaṃ garubhaṇḍaṃ . So pana pamāṇena paricchinno telanāḷippamāṇopi garubhaṇḍaṃ , na tato heṭṭhā . Yassa pana bhikkhuno telanāḷiyā vā kattaradaṇḍena vā attho , tena phātikammaṃ katvā gahetabbo . Phātikammaṃ tadagghanakaṃ vā atirekaṃ vā vaṭṭati , ūnakaṃ na vaṭṭati . Hatthakammampi udakāharaṇamattaṃ vā appaharitakaraṇamattaṃ vā na vaṭṭati , taṃ thāvaraṃ kātuṃ vaṭṭati . Tasmā pokkharaṇito vā paṃsuṃ uddharitvā sopānaṃ vā attharāpetvā visamaṭṭhānaṃ vā samaṃ katvā gahetuṃ vaṭṭati . Phātikammaṃ akatvā gahito tattha vasanteneva paribhuñjitabbo ; pakkamantena saṅghikaṃ katvā ṭhapetvā gantabbaṃ . Asatiyā gahetvā gatena yattha gato sarati , tato paccāharitabbo . Sace antarā bhayaṃ hoti , sampattavihare ṭhapetvā gantabbaṃ . Manussā vihāraṃ gantvā veḷuṃ yācanti . Bhikkhū ‘ saṅghiko ’ ti dātuṃ na visahanti . Manussā punappunaṃ yācanti vā tajjenti vā . Tadā bhikkhūhi ‘ daṇḍakammaṃ katvā gaṇhathā ’ ti vattuṃV0.318 vaṭṭati ; veḷudānaṃ nāma na hoti . Sace te daṇḍakammatthāya vāsipharasuādīni vā khādanīyabhojanīyaṃ vā denti , gahetuṃ na vaṭṭati . Vinayaṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘ daḍḍhagehā manussā gaṇhitvā gacchantā na vāretabbā ’’ ti vuttaṃ . SaceM0.321 saṅghassa veḷugumbe veḷudūsikā uppajjanti , taṃ akoṭṭāpentānaṃ veḷu nassati , kiṃ kātabbanti ? Bhikkhācāre manussānaṃ ācikkhitabbaṃ . Sace koṭṭetuṃ na icchanti ‘ samabhāgaṃ labhissathā ’ ti vattabbā ; na icchantiyeva ‘ dve koṭṭhāse labhissathā ’ ti vattabbā . Evampi anicchantesu ‘ naṭṭhena attho natthi , tumhākaṃ khaṇe sati daṇḍakammaṃ karissatha , koṭṭetvā gaṇhathā ’ ti vattabbā ; veḷudānaṃ nāma na hoti . Veḷugumbe aggimhi uṭṭhitepi , udakena vuyhamānaveḷūsupi eseva nayo . Rukkhesupi ayameva kathāmaggo . Rukkho pana sūcidaṇḍakappamāṇo garubhaṇḍaṃ hoti . Saṅghike rukkhe koṭṭāpetvā saṅghaṃ anāpucchitvāpi saṅghikaṃ āvāsaṃ kātuṃP0.335 labbhati . Vacanapathacchedanatthaṃ pana āpucchitvāva kātabbo . Puggalikaṃ kātuṃ labbhati , na labbhatīti ? Na labbhati . Hatthakammasīsena pana ekasmiṃ gehe mañcaṭṭhānamattaṃ labbhati , tīsu gehesu ekaṃ gehaṃ labhati . Sace dabbhasambhārā puggalikā honti , bhūmi saṅghikā , ekaṃ gehaṃ katvā samabhāgaṃ labhati , dvīsu gehesu ekaṃ gehaṃ labhati . Saṅghikarukkhe saṅghikaṃ āvāsaṃ bādhente saṅghaṃ anāpucchā hāretuṃ vaṭṭati , na vaṭṭatīti ? Vaṭṭati . Vacanapathacchedanatthaṃ pana āpucchitvāva hāretabbo . Sace rukkhaṃ nissāya saṅghassa mahanto lābho hoti , na hāretabbo . Puggalikarukkhe saṅghikaṃ āvāsaṃ bādhente rukkhasāmikassa ācikkhitabbaṃ . Sace harituṃ na icchati , chedāpetvā hāretabbo . ‘ Rukkhaṃ me dethā ’ ti codentassa rukkhaṃ agghāpetvā mūlaṃ dātabbaṃ . Saṅghike rukkhe puggalikāvāsaṃ , puggalike ca puggalikāvāsaṃ bādhentepi eseva nayo . Valliyampi ayameva kathāmaggo . Valli pana yattha vikkāyati , dullabhā hoti , tattha garubhaṇḍaṃ . Sā ca kho upaḍḍhabāhuppamāṇato paṭṭhāya ; tato heṭṭhā vallikhaṇḍaṃ garubhaṇḍaṃ na hoti . Pattadānādīsupi pattadānenāti paccayahetukena pattadānenātiādi sabbaṃ veḷudāne vuttanayeneva veditabbaṃ . Garubhaṇḍatāya panettha ayaṃ vinicchayo . Pattampi hi yattha vikkāyati , gandhikādayoV0.319 gandhapaliveṭhanādīnaṃ atthāya gaṇhanti , tādise dullabhaṭṭhāneyeva garubhaṇḍaṃ hoti . Esa tāva kiṃsukapattakaṇṇapiḷandhanatālapattādīsu vinicchayo . TālapaṇṇampiM0.322 imasmiṃyeva ṭhāne kathetabbaṃ . Tālapaṇṇampi hi sayaṃjāte tālavane saṅghena paricchinnaṭṭhāneyeva garubhaṇḍaṃ , na tato paraṃ . Ropimatālesu sabbampi garubhaṇḍaṃ . Tassa pamāṇaṃ heṭṭhimakoṭiyā aṭṭhaṅgulappamāṇopi rittapotthako . Tiṇampi ettheva pakkhipitvā kathetabbaṃ . Yattha pana tiṇaṃ natthi tattha muñjapalālanāḷikerapaṇṇādīhipi chādenti . Tasmā tānipi tiṇeneva saṅgahitāni . Iti muñjapalālādīsu yaṃkiñci muṭṭhippamāṇaṃ tiṇaṃ , nāḷikerapaṇṇādīsu ca ekapaṇṇampiP0.336 saṅghassa dinnaṃ vā tatthajātakaṃ vā bahiārāme saṅghassa tiṇavatthumhi jātatiṇaṃ vā rakkhitagopitaṃ garubhaṇḍaṃ hoti . Taṃ pana saṅghakamme ca cetiyakamme ca kate atirekaṃ puggalikakamme dātuṃ vaṭṭati . Heṭṭhā vuttaveḷumhipi eseva nayo . Pupphadāne ‘‘ ettakesu rukkhesu pupphāni vissajjetvā yāgubhattavatthe upanentu , ettakesu senāsanapaṭisaṅkharaṇe upanentū ’’ ti evaṃ niyamitaṭṭhāne eva pupphāni garubhaṇḍāni honti . Paratīre sāmaṇerā pupphāni ocinitvā rāsiṃ karonti , pañcaṅgasamannāgato pupphabhājako bhikkhusaṅghaṃ gaṇetvā koṭṭhāse karoti , so sampattaparisāya saṅghaṃ anāpucchitvāva dātuṃ labhati ; asammatena pana āpucchitvāva dātabbaṃ . Bhikkhu pana kassa pupphāni dātuṃ labhati , kassa na labhatīti ? Mātāpitūnaṃ gehaṃ haritvāpi gehato pakkosāpetvāpi ‘ vatthupūjaṃ karothā ’ ti dātuṃ labhati , piḷandhanatthāya dātuṃ na labhati ; sesañātīnaṃ pana haritvā na dātabbaṃ , pakkosāpetvā ‘ pūjaṃ karothā ’ ti dātabbaṃ ; sesajanassa pūjanaṭṭhānaṃ sampattassa apaccāsīsantena dātabbaṃ ; pupphadānaṃ nāma na hoti . Vihāre bahūni pupphāni pupphanti . Bhikkhunā piṇḍāya carantena manusse disvā ‘ vihāre bahūni pupphāni , pūjethā ’ ti vattabbaṃ . Vacanamatte doso natthi . ‘ Manussā khādanīyabhojanīyaṃ ādāya āgamissantī ’ ti cittena pana na vattabbaṃ . Sace vadati , khādanīyabhojanīyaṃ na paribhuñjitabbaṃ . Manussā attano dhammatāya ‘ vihāre pupphāni atthī ’ ti pucchitvā ‘ asukadivase vihāraṃ āgamissāma , sāmaṇerānaṃ pupphāni ocinituṃ mā dethā ’ ti vadanti . Bhikkhū sāmaṇerānaṃ kathetuṃ pamuṭṭhā . Sāmaṇerehi pupphāni ocinitvā ṭhapitāni . Manussā bhikkhū upasaṅkamitvā ‘‘ bhante , mayaṃ tumhākaṃ asukadivaseyeva ārocayimhaM0.323 – ‘ sāmaṇerānaṃ pupphāni ocinituṃ mā dethā ’ ti . Kasmā na vārayitthā ’’ ti ? ‘‘ SatiV0.320 me pamuṭṭhā , pupphāni ocinitamattāneva , tāva na pūjā katā ’’ ti vattabbaṃ . ‘‘ Gaṇhatha pūjethā ’’ ti na vattabbaṃ . Sace vadati , āmisaṃ na paribhuñjitabbaṃ . Aparo bhikkhu sāmaṇerānaṃ ācikkhati ‘‘ asukagāmavāsino pupphāni mā ocinitthā ’’ ti āhaṃsūti . ManussāpiP0.337 āmisaṃ āharitvā dānaṃ datvā vadanti – ‘‘ amhākaṃ manussā na bahukā , sāmaṇere amhehi saha pupphāni ocinituṃ āṇāpethā ’’ ti . ‘‘ Sāmaṇerehi bhikkhā laddhā ; ye bhikkhācāraṃ na gacchanti , te sayameva jānissanti , upāsakā ’’ ti vattabbaṃ . Ettakaṃ nayaṃ labhitvā sāmaṇere putte vā bhātike vā katvā pupphāni ocināpetuṃ doso natthi ; pupphadānaṃ nāma na hoti . Phaladāne phalampi pupphaṃ viya niyamitameva garubhaṇḍaṃ hoti . Vihāre bahukamhi phalāphale sati aphāsukamanussā āgantvā yācanti . Bhikkhū ‘ saṅghikan ’ ti dātuṃ na ussahanti . Manussā vippaṭisārino akkosanti paribhāsanti . Tattha kiṃ kātabbanti ? Phalehi vā rukkhehi vā paricchinditvā katikā kātabbā – ‘ asukesu ca rukkhesu ettakāni phalāni gaṇhantā , ettakesu vā rukkhesu phalāni gaṇhantā na vāretabbā ’ ti . Corā pana issarā vā balakkārena gaṇhantā na vāretabbā ; kuddhā te sakalavihārampi nāseyyuṃ . Ādīnavo pana kathetabboti . Sinānadāne sinānacuṇṇāni koṭṭitāni na garubhaṇḍāni . Akoṭṭito rukkhattacova garubhaṇḍaṃ . Cuṇṇaṃ pana agilānassa rajananipakkaṃ vaṭṭati . Gilānassa yaṃkiñci cuṇṇaṃ vaṭṭatiyeva . Mattikāpi ettheva pakkhipitvā kathetabbā . Mattikāpi yattha dullabhā hoti , tattheva garubhaṇḍaṃ . Sāpi heṭṭhimakoṭiyā tiṃsapalaguḷapiṇḍappamāṇāva tato heṭṭhā na garubhaṇḍanti . Dantakaṭṭhadāne dantakaṭṭhaṃ acchinnakameva garubhaṇḍaṃ . Yesaṃ sāmaṇerānaṃ saṅghato dantakaṭṭhavāro pāpuṇāti , te attano ācariyupajjhāyānaṃ pāṭiyekkaṃ dātuṃ na labhanti . Yehi pana ‘ ettakāni dantakaṭṭhāni āharitabbānī ’ ti paricchinditvā vāraṃ gahitāni , te atirekāni ācariyupajjhāyānaṃ dātuṃ labhanti . Ekena bhikkhunā dantakaṭṭhamāḷakato bahūni dantakaṭṭhāniM0.324 na gahetabbāni , devasikaṃ ekekameva gahetabbaṃ . Pāṭiyekkaṃ vasantenāpi bhikkhusaṅghaṃ gaṇayitvā yattakāniV0.321 attano pāpuṇanti tattakāneva gahetvā gantabbaṃ ; antarā āgantukesu vā āgatesuP0.338 disaṃ vā pakkamantena āharitvā gahitaṭṭhāneyeva ṭhapetabbāni . Cāṭukamyatāyātiādīsu cāṭukamyatā vuccati attānaṃ dāsaṃ viya nīcaṭṭhāne ṭhapetvā parassa khalitavacanampi saṇṭhapetvā piyakāmatāya paggayhavacanaṃ . Muggasūpyatāyāti muggasūpasamānāya saccālikena jīvitakappanatāyetaṃ adhivacanaṃ . Yathā hi muggasūpe paccante bahū muggā pākaṃ gacchanti , thokā na gacchanti ; evameva saccālikena jīvitakappake puggale bahu alikaṃ hoti , appakaṃ saccaṃ . Yathā vā muggasūpassa appavisanaṭṭhānaṃ nāma natthi , evameva saccālikavuttino puggalassa appaviṭṭhavācā nāma natthi ; siṅghāṭakaṃ viya icchiticchitadhārāya patiṭṭhāti . Tenassa sā musāvāditā muggasūpyatāti vuttā . Pāribhaṭayatāti paribhaṭakammabhāvo . Paribhaṭassa hi kammaṃ pāribhaṭayaṃ , tassa bhāvo pāribhaṭayatā ; alaṅkārakaraṇādīhi dārakakīḷāpanassetaṃ adhivacanaṃ . Jaṅghapesanikan ti gāmantaradesantarādīsu tesaṃ tesaṃ gihīnaṃ sāsanapaṭisāsanaharaṇaṃ . Idañhi jaṅghapesanikaṃ nāma attano mātāpitūnaṃ , ye cassa mātāpitaro upaṭṭhahanti , tesaṃ sāsanaṃ gahetvā katthaci gamanavasena vaṭṭati . Cetiyassa vā saṅghassa vā attano vā kammaṃ karontānaṃ vaḍḍhakīnampi sāsanaṃ harituṃ vaṭṭati . Manussā ‘‘ dānaṃ dassāma , pūjaṃ karissāma , bhikkhusaṅghassa ācikkhathā ’’ ti vadanti ; ‘‘ asukattherassa nāma dethā ’’ ti piṇḍapātaṃ vā bhesajjaṃ vā cīvaraṃ vā denti ; ‘‘ vihāre pūjaṃ karothā ’’ ti mālāgandhavilepanādīni vā dhajapatākādīni vā nīyyādenti , sabbaṃ harituṃ vaṭṭati ; jaṅghapesanikaṃ nāma na hoti . Sesānaṃ sāsanaṃ gahetvā gacchantassa padavāre padavāre doso . Aññataraññatarenāti etesaṃ vā veḷudānādīnaṃ aññataraññatarena vejjakammabhaṇḍāgārikakammaṃ piṇḍapaṭipiṇḍakammaṃP0.339 saṅghuppādacetiyuppādaupaṭṭhāpanakammanti evarūpānaṃ vā micchājīvena jīvitakappanakakammānaṃ yena kenaci . Buddhapaṭikuṭṭhenāti buddhehi garahitena paṭisiddhena . Ayaṃ vuccatīti ayaṃ sabbopi anācāro nāma kathīyati . Ācāraniddeso vuttapaṭipakkhanayeneva veditabbo .
514. GocaraniddesepiM0.325V0.322 paṭhamaṃ agocarassa vacane kāraṇaṃ heṭṭhā vuttanayeneva veditabbaṃ . Tattha ca gocaroti piṇḍapātādīnaṃ atthāya upasaṅkamituṃ yuttaṭṭhānaṃ gocaro , ayuttaṭṭhānaṃ agocaro .
‘‘ ko ca , bhikkhave , bhikkhuno agocaro paravisayo ? Yadidaṃ pañca kāmaguṇā ’’ tiM0.327 ( saṃ . ni .5.372) rājādiko jhānānuyogassa anupanissayato lābhasakkārāsanicakkanipphādanato diṭṭhivipattihetuto ca , assaddhakulādiko saddhāhānicittasantāsāvahanato agocaroti .
Vesiyā gocaro assāti vesiyagocaro ; mittasanthavavasena upasaṅkamitaṭṭhānanti attho . Tattha vesiyā nāma rūpūpajīviniyo yena kenacideva sulabhajjhācāratāmittasatthavasinehavasena upasaṅkamanto vesiyāgocaro nāma hoti . Tasmā evaṃ upasaṅkamituṃ na vaṭṭati . Kiṃ kāraṇā ? Ārakkhavipattito . Evaṃ upasaṅkamantassa hi ciraṃ rakkhitagopitopi samaṇadhammo katipāheneva nassati ; sacepi na nassati garahaṃ labhati . Dakkhiṇāvasena pana upasaṅkamantena satiṃ upaṭṭhāpetvā upasaṅkamitabbaṃ . Vidhavā vuccanti matapatikā vā pavutthapatikā vā . Thullakumāriyoti mahallikā aniviṭṭhakumāriyo . Paṇḍakāti lokāmisanissitakathābahulā ussannakilesā avūpasantapariḷāhā napuṃsakā . Tesaṃ sabbesampi upasaṅkamane ādīnavo vuttanayeneva veditabbo . Bhikkhunīsu pi eseva nayo . Apica bhikkhū nāma ussannabrahmacariyā honti , tathā bhikkhuniyo . Te aññamaññaṃ santhavavasena katipāheneva rakkhitagopitasamaṇadhammaṃ nāsenti . Gilānapucchakena pana gantuṃ vaṭṭati . Bhikkhunā pupphāni labhitvā pūjanatthāyapi ovādadānatthāyapi gantuṃ vaṭṭatiyeva . Pānāgāran ti surāpānagharaṃ . Taṃ brahmacariyantarāyakarehi surāsoṇḍehi avivittaṃ hoti . Tattha tehi saddhiṃ saha soṇḍavasenaP0.340 upasaṅkamituṃ na vaṭṭati ; brahmacariyantarāyo hoti . Saṃsaṭṭho viharati rājūhītiādīsu rājānoti abhisittā vā hontu anabhisittā vā ye rajjaṃ anusāsanti . Rājamahāmattāti rājūnaṃ issariyasadisāya mahatiyā issariyamattāya samannāgatā . Titthiyāti viparītadassanā bāhiraparibbājakā . Titthiyasāvakāti bhattivasena tesaṃ paccayadāyakā . Etehi saddhiṃ saṃsaggajāto hotīti attho . Ananulomikena saṃsaggenāti ananulomikasaṃsaggo nāma tissannaṃ sikkhānaṃ ananulomo paccanīkasaṃsaggo , yena brahmacariyantarāyaṃ paññattivītikkamaṃ sallekhaparihāniñca pāpuṇāti , seyyathidaṃ – rājarājamahāmattehi saddhiṃ sahasokitā , sahananditā , samasukhadukkhatā , uppannesuM0.326 kiccakaraṇīyesu attanāva yogaṃ āpajjanatā , titthiyatitthiyasāvakehi saddhiṃ ekacchandarucisamācāratā ekacchandarucisamācārabhāvāvaho vā sinehabahumānasanthavo . Tattha rājarājamahāmattehiV0.323 saddhiṃ saṃsaggo brahmacariyantarāyaṃ karoti . Itarehi titthiyasāvakehi tesaṃ laddhigahaṇaṃ . Tesaṃ pana vādaṃ bhinditvā attano laddhiṃ gaṇhāpetuṃ samatthena upasaṅkamituṃ vaṭṭati .
Idāni aparenapi pariyāyena agocaraṃ dassetuṃ yāni vā pana tāni kulānītiādi āraddhaṃ . Tattha assaddhānīti buddhādīsu saddhāvirahitāni ; buddho sabbaññū , dhammo niyyāniko , saṅgho suppaṭipannoti na saddahanti . Appasannānīti cittaṃ pasannaṃ anāvilaṃ kātuṃ na sakkonti . Akkosakaparibhāsakānīti akkosakāni ceva paribhāsakāni ca ; ‘ corosi , bālosi , mūḷhosi , oṭṭhosi , goṇosi , gadrabhosi , āpāyikosi , nerayikosi , tiracchānagatosi , natthi tuyhaṃ sugati , duggatiyeva pāṭikaṅkhā ’ ti evaṃ dasahi akkosavatthūhi akkosanti ; ‘ hotu , idāni taṃ paharissāma , bandhissāmaP0.341 , vadhissāmā ’ ti evaṃ bhayadassanena paribhāsanti cāti attho . Anatthakāmānīti atthaṃ na icchanti , anatthameva icchanti . Ahitakāmānīti ahitameva icchanti , hitaṃ na icchanti . Aphāsukakāmānīti phāsukaṃ na icchanti , aphāsukameva icchanti . Ayogakkhemakāmānīti catūhi yogehi khemaṃ nibbhayaṃ na icchanti , sabhayameva icchanti . Bhikkhūnan ti ettha sāmaṇerāpi saṅgahaṃ gacchanti . Bhikkhunīnan ti ettha sikkhamānasāmaṇeriyopi . Sabbesampi hi bhagavantaṃ uddissa pabbajitānañceva saraṇagatānañca catunnampi parisānaṃ tāni anatthakāmāniyeva . Tathārūpāni kulānīti evarūpāni khattiyakulādīni kulāni . Sevatīti nissāya jīvati . Bhajatīti upasaṅkamati . Payirupāsatīti punappunaṃ upasaṅkamati . Ayaṃ vuccatīti ayaṃ vesiyādigocarassa vesiyādiko , rājādisaṃsaṭṭhassa rājādiko , assaddhakulādisevakassa assaddhakulādiko cāti tippakāropi ayuttagocaro agocaroti veditabbo . Tassa iminā pariyāyena agocaratā veditabbā . Vesiyādiko tāva pañcakāmaguṇanissayato agocaroti veditabbo , yathāha –
Gocaraniddese na vesiyagocarotiādīni vuttapaṭipakkhavasena veditabbāni .
OpānabhūtānītiādīsuV0.324 pana opānabhūtānīti udapānabhūtāni ; bhikkhusaṅghassa , cātumahāpathe khatapokkharaṇī viya , yathāsukhaṃ ogāhanakkhamāni cittamahāmattassa gehasadisāni . Tassa kira gehe kālatthambho yuttoyevaP0.342 . Gharadvāraṃ sampattānaṃ bhikkhūnaṃ paccayavekallaṃ nāma natthi . Ekadivasaṃ bhesajjavattameva saṭṭhi kahāpaṇāni nikkhamanti . Kāsāvapajjotānīti bhikkhubhikkhunīhi nivatthapārutānaṃ kāsāvānaṃyeva pabhāya ekobhāsāni bhūtapālaseṭṭhikulasadisāni . Isivātapaṭivātānīti gehaṃ pavisantānaṃ nikkhamantānañca bhikkhubhikkhunīsaṅkhātānaṃ isīnaṃ cīvaravātena ceva samiñjanapasāraṇādijanitasarīravātena ca paṭivātāni pavāyitāni viniddhutakibbisāni vā .
515. Aṇumattesu vajjesu bhayadassāvitā niddese aṇumattānīti aṇuppamāṇā . Vajjāti dosā .
Yāni tāni vajjānīti yāni tāni garahitabbaṭṭhena vajjāni . Appamattakānīti parittamattakāni khuddakappamāṇāni . Oramattakānīti parittatopi orimappamāṇattā oramattakāni . Lahusānīti lahukāni . Lahusammatānīti lahūti sammatāni . Saṃyamakaraṇīyānīti saṃyamena kattabbapaṭikammāni . Saṃvarakaraṇīyānīti saṃvarena kātabbāni saṃvarena kattabbapaṭikammāni . Cittuppādakaraṇīyānīti cittuppādamattena kattabbapaṭikammāni . Manasikārapaṭibaddhānīti manasā āvajjitamatteneva kattabbapaṭikammāni . Kāni pana tānīti ? Divāvihāravāsī sumatthero tāva āha – ‘‘ anāpattigamanīyāni cittuppādamattakāni yāni ‘ na puna evarūpaṃ karissāmī ’ ti manasā āvajjitamatteneva sujjhanti . Adhiṭṭhānāvikammaṃ nāmetaṃ kathitan ’’ ti . Antevāsiko panassa tipiṭakacūḷanāgatthero panāha – ‘‘ idaṃ pātimokkhasaṃvarasīlasseva bhājanīyaṃ . Tasmā sabbalahukaṃ dukkaṭadubbhāsitaṃ idha vajjanti veditabbaṃ . Vuṭṭhānāvikammaṃ nāmetaṃ kathitan ’’ ti .
ItiimesūtiM0.328 evaṃpakāresu imesu . Vajjadassāvīti vajjato dosato dassanasīlo . BhayadassāvītiP0.343 catubbidhassa bhayassa kāraṇattā bhayato dassanasīlo . Ādīnavadassāvīti idha nindāvahanato , āyatiṃ dukkhavipākato , upariguṇānaṃ antarāyakaraṇato , vippaṭisārajananato ca etena nānappakārena ādīnavato dassanasīlo . Nissaraṇadassāvīti yaṃ tattha nissaraṇaṃ tassa dassanasīlo . Kiṃ panettha nissaraṇanti ? ĀcariyattheravādeV0.325 tāva ‘‘ anāpattigamanīyatāya sati adhiṭṭhānāvikammaṃ nissaraṇan ’’ ti kathitaṃ . Antevāsikattheravāde tāva ‘‘ āpattigamanīyatāya sati vuṭṭhānāvikammaṃ nissaraṇan ’’ ti kathitaṃ . Tattha tathārūpo bhikkhu aṇumattāni vajjāni vajjato bhayato passati nāma . Taṃ dassetuṃ ayaṃ nayo kathito – paramāṇu nāma , aṇu nāma , tajjārī nāma , rathareṇu nāma , likkhā nāma , ūkā nāma , dhaññamāso nāma , aṅgulaṃ nāma , vidatthi nāma , ratanaṃ nāma , yaṭṭhi nāma , usabhaṃ nāma , gāvutaṃ nāma , yojanaṃ nāma . Tattha ‘ paramāṇu ’ nāma ākāsakoṭṭhāsiko maṃsacakkhussa āpāthaṃ nāgacchati , dibbacakkhusseva āgacchati . ‘ Aṇu ’ nāma bhitticchiddatālacchiddehi paviṭṭhasūriyarasmīsu vaṭṭi vaṭṭi hutvā paribbhamanto paññāyati . ‘ Tajjārī ’ nāma gopathamanussapathacakkapathesu chijjitvā ubhosu passesu uggantvā tiṭṭhati . ‘ Rathareṇu ’ nāma tattha tattheva allīyati . Likkhā dayo pākaṭā eva . Etesu pana chattiṃsa paramāṇavo ekassa aṇuno pamāṇaṃ . Chattiṃsa aṇū ekāya tajjāriyā pamāṇaṃ . Chattiṃsa tajjāriyo eko rathareṇu . Chattiṃsa rathareṇū ekā likkhā . Satta likkhā ekā ūkā . Satta ūkā eko dhaññamāso . Sattadhaññamāsappamāṇaṃ ekaṃ aṅgulaṃ . Tenaṅgulena dvādasaṅgulāni vidatthi . Dve vidatthiyo ratanaṃ . Satta ratanāni yaṭṭhi . Tāya yaṭṭhiyā vīsati yaṭṭhiyo usabhaṃ . Asīti usabhāni gāvutaṃ . Cattāri gāvutāni yojanaṃ . Tena yojanena aṭṭhasaṭṭhiyojanasatasahassubbedho sinerupabbatarājā . Yo bhikkhu aṇumattaṃ vajjaṃ aṭṭhasaṭṭhiyojanasatasahassubbedhasinerupabbatasadisaṃ katvā daṭṭhuṃ sakkoti – ayaṃ bhikkhu aṇumattāniM0.329 vajjāni bhayato passati nāma . Yopi bhikkhu sabbalahukaṃP0.344 dukkaṭadubbhāsitamattaṃ paṭhamapārājikasadisaṃ katvā daṭṭhuṃ sakkoti – ayaṃ aṇumattāni vajjāni vajjato bhayato passati nāmāti veditabbo .
516. Samādāya sikkhati sikkhāpadesū tipadaniddese bhikkhusikkhāti bhikkhūhi sikkhitabbasikkhā . Sā bhikkhunīhi sādhāraṇāpi asādhāraṇāpi bhikkhusikkhā eva nāma .
Bhikkhunīsikkhāti bhikkhunīhi sikkhitabbasikkhā . Sāpi bhikkhūhi sādhāraṇāpi asādhāraṇāpi bhikkhunīsikkhā eva nāma . Sāmaṇerasikkhamānasāmaṇerīnaṃ sikkhāpi ettheva paviṭṭhā . Upāsakasikkhāti upāsakehi sikkhitabbasikkhā . Sā pañcasīladasasīlavasena vaṭṭati . Upāsikāsikkhāti upāsikāhi sikkhitabbasikkhā . Sāpi pañcasīladasasīlavasena vaṭṭati . Tattha bhikkhubhikkhunīnaṃ sikkhā yāva arahattamaggā vaṭṭati . Upāsakaupāsikānaṃ sikkhāV0.326 yāva anāgāmimaggā . Tatrāyaṃ bhikkhu attanā sikkhitabbasikkhāpadesu eva sikkhati . Sesasikkhā pana atthuddhāravasena sikkhāpadassa atthadassa dassanatthaṃ vuttā .
Iti imāsu sikkhāsūti evaṃpakārāsu etāsu sikkhāsu . Sabbena sabban ti sabbena sikkhāsamādānena sabbaṃ sikkhaṃ . Sabbathā sabban ti sabbena sikkhitabbākārena sabbaṃ sikkhaṃ . Asesaṃ nissesan ti sesābhāvato asesaṃ ; satisammosena bhinnassāpi sikkhāpadassa puna pākatikakaraṇato nissesaṃ . Samādāya vattatīti samādiyitvā gahetvā vattati .
Tena vuccatīti yena kāraṇena etaṃ sabbaṃ sikkhāpadaṃ sabbena sikkhitabbākārena samādiyitvā sikkhati pūreti , tena vuccati ‘‘ samādāya sikkhati sikkhāpadesū ’’ ti .
519. Jāgariyānuyoga niddeseP0.345 pubbarattāpararattan ti ettha aḍḍharattasaṅkhātāya rattiyā pubbe pubbarattaṃ ; iminā paṭhamayāmañceva pacchābhattañca gaṇhātiM0.330 . Rattiyā pacchā apararattaṃ ; iminā pacchimayāmañceva purebhattañca gaṇhāti . Majjhimayāmo panassa bhikkhuno niddākilamathavinodanokāsoti na gahito . Jāgariyānuyogan ti jāgariyassa asupanabhāvassa anuyogaṃ . Anuyutto hotīti taṃ anuyogasaṅkhātaṃ āsevanaṃ bhāvanaṃ anuyutto hoti sampayutto . Niddese panassa idha bhikkhu divasanti pubbaṇho , majjhanho , sāyanhoti tayopi divasakoṭṭhāsā gahitā .
Caṅkamena nisajjāyāti sakalampi divasaṃ iminā iriyāpathadvayeneva viharanto . Cittassa āvaraṇato āvaraṇīyehi dhammehi pañcahipi nīvaraṇehi sabbākusaladhammehi vā cittaṃ parisodheti . Tehi dhammehi visodheti parimoceti . Ṭhānaṃ panettha kiñcāpi na gahitaṃ , caṅkamanisajjāsannissitaṃ pana katvā gahetabbameva . Paṭhamayāman ti sakalasmimpi paṭhamayāme . Majjhimayāman ti rattindivassa chaṭṭhakoṭṭhāsasaṅkhāte majjhimayāme . Sīhaseyyan ti ettha kāmabhogīseyyā , petaseyyā , sīhaseyyā , tathāgataseyyāti catasso seyyā . Tattha ‘‘ yebhuyyena , bhikkhave , kāmabhogī vāmena passena sentī ’’ ti ayaṃ kāmabhogīseyyā . Tesu hi yebhuyyena dakkhiṇapassena sayāno nāma natthi . ‘‘ Yebhuyyena , bhikkhaveV0.327 , petā uttānā sentī ’’ ti ayaṃ petaseyyā ; appamaṃsalohitattā hi aṭṭhisaṅghāṭajaṭitā ekena passena sayituṃ na sakkonti , uttānāva senti . Sīho , bhikkhave , migarājā dakkhiṇena passena seyyaṃ kappeti … pe … attamano hotī ’’ ti ( a . ni .4.246) ayaṃ sīhaseyyā ; tejussadattā hi sīho migarājā dve purimapāde ekasmiṃ ṭhāne dve pacchimapāde ekasmiṃ ṭhāne ṭhapetvā naṅguṭṭhaṃ antarasatthimhi pakkhipitvāP0.346 purimapādapacchimapādanaṅguṭṭhānaṃ ṭhitokāsaṃ sallakkhetvā dvinnaṃ purimapādānaṃ matthake sīsaṃ ṭhapetvā sayati ; divasampi sayitvā pabujjhamāno na uttasanto pabujjhati , sīsaṃ pana ukkhipitvā purimapādādīnaṃ ṭhitokāsaṃ sallakkheti ; sace kiñci ṭhānaṃ vijahitvā ṭhitaṃ hoti ‘ nayidaṃ tuyhaṃ jātiyā na sūrabhāvassa anurūpan ’ ti anattamano hutvā tattheva sayati , na gocarāya pakkamati ; avijahitvā ṭhite pana ‘ tuyhaṃ jātiyā ca sūrabhāvassa ca anurūpamidan ’ ti haṭṭhatuṭṭho uṭṭhāya sīhavijambhitaṃ vijambhitvā kesarabhāraṃM0.331 vidhunitvā tikkhattuṃ sīhanādaṃ naditvā gocarāya pakkamati . Catutthajjhānaseyyā pana tathāgataseyyāti vuccati . Tāsu idha sīhaseyyā āgatā . Ayañhi tejussadairiyāpathattā uttamaseyyā nāma . Pāde pādan ti dakkhiṇapāde vāmapādaṃ . Accādhāyāti atiādhāya īsakaṃ atikkamma ṭhapetvā gopphakena hi gopphake jāṇunā vā jāṇumhi saṅghaṭṭiyamāne abhiṇhaṃ vedanā uppajjati , cittaṃ ekaggaṃ na hoti , seyyā aphāsukā hoti ; yathā pana na saṅghaṭṭeti , evaṃ atikkamma ṭhapite vedanā nuppajjati , cittaṃ ekaggaṃ hoti , seyyā phāsukā hoti . Tena vuttaṃ ‘‘ pāde pādaṃ accādhāyā ’’ ti . Sato sampajānoti satiyā ceva sampajānapaññāya ca samannāgato hutvā . Iminā supariggāhakaṃ satisampajaññaṃ kathitaṃ . Uṭṭhānasaññaṃ manasikaritvāti asukavelāya nāma uṭṭhahissāmī ’ ti evaṃ uṭṭhānavelāparicchedakaṃ uṭṭhānasaññaṃ citte upetvā . Evaṃ katvā nipanno hi yathāparicchinnakāleyeva uṭṭhātuṃ yutto .
520-521. Sātaccaṃ nepakkan ti satataṃ pavattayitabbato sātaccasaṅkhātaṃ vīriyañceva paripākagatattā nepakkasaṅkhātaṃ paññañca yutto anuyutto pavattayamānoyeva jāgariyānuyogaṃ anuyutto viharatīti attho . Ettha ca vīriyaṃ lokiyalokuttaramissakaṃ kathitaṃ , paññāpi vīriyagatikā eva ; vīriye lokiyamhi lokiyā , lokuttare lokuttarāti attho .
520-521. Sātaccaṃ nepakkan ti satataṃ pavattayitabbato sātaccasaṅkhātaṃ vīriyañceva paripākagatattā nepakkasaṅkhātaṃ paññañca yutto anuyutto pavattayamānoyeva jāgariyānuyogaṃ anuyutto viharatīti attho . Ettha ca vīriyaṃ lokiyalokuttaramissakaṃ kathitaṃ , paññāpi vīriyagatikā eva ; vīriye lokiyamhi lokiyā , lokuttare lokuttarāti attho .
522. BodhipakkhiyānaṃV0.328 dhammānan ti catusaccabodhisaṅkhātassaP0.347 maggañāṇassa pakkhe bhavānaṃ dhammānaṃ .
Ettāvatā sabbepi sattatiṃsa bodhipakkhiyadhamme samūhato gahetvā lokiyāyapi bhāvanāya ekārammaṇe ekato pavattanasamatthe bojjhaṅgeyeva dassento satta bojjhaṅgātiādimāha . Te lokiyalokuttaramissakāva kathitāti veditabbā . Sesamettha heṭṭhā vuttanayattā uttānatthameva .
523. Abhikkantetiādiniddese abhikkante paṭikkanteti ettha tāva abhikkantaṃ vuccati purato gamanaṃ . Paṭikkantan ti nivattanaṃ . Tadubhayampi catūsu iriyāpathesuM0.332 labbhati . Gamane tāva purato kāyaṃ abhiharanto abhikkamati nāma , paṭinivattanto paṭikkamati nāma . Ṭhānepi ṭhitakova kāyaṃ purato onāmento abhikkamati nāma , pacchato apanāmento paṭikkamati nāma . Nisajjāyapi nisinnakova āsannassa purimaaṅgābhimukho saṃsaranto abhikkamati nāma , pacchimaaṅgappadesaṃ paccāsaṃsaranto paṭikkamati nāma . Nipajjāyapi eseva nayo . Sampajānakārī hotīti sampajaññena sabbakiccakārī , sampajaññasseva vā kārī . So hi abhikkantādīsu sampajaññaṃ karoteva , na katthaci sampajaññavirahito hoti . Taṃ pana sampajaññaṃ yasmā satisampayuttameva hoti , tenassa niddese ‘‘ sato sampajāno abhikkamati , sato sampajāno paṭikkamatī ’’ ti vuttaṃ . Ayañhi abhikkamanto vā paṭikkamanto vā na muṭṭhassatī asampajāno hoti ; satiyā pana samannāgato paññāya ca sampajānoyeva abhikkamati ceva paṭikkamati ca ; sabbesu abhikkamādīsu catubbidhaṃ sampajaññaṃ otāreti . Catubbidhañhi sampajaññaṃ – sātthakasampajaññaṃ , sappāyasampajaññaṃ , gocarasampajaññaṃ , asammohasampajaññanti . Tattha abhikkamanacitte uppanne cittavaseneva agantvā ‘ kinnu me ettha gatena attho atthi , natthī ’ ti atthānatthaṃ pariggahetvā atthapariggaṇhanaṃ ‘ sātthakasampajaññaṃ ’. Tattha ca ‘ attho ’ ti cetiyadassanabodhidassanasaṅghadassanatheradassanaasubhadassanādivasena dhammato vaḍḍhi . Cetiyaṃ vā bodhiṃ vā disvāpi hi buddhārammaṇaṃP0.348 pītiṃ , saṅghadassanena saṅghārammaṇaṃ pītiṃ uppādetvā tadeva khayavayato sammasanto arahattaṃ pāpuṇāti . There disvā tesaṃ ovāde patiṭṭhāya , asubhaṃ disvā tattha paṭhamajjhānaṃ uppādetvā tadeva khayavayato sammasanto arahattaṃ pāpuṇāti . Tasmā etesaṃ dassanaṃV0.329 sātthaṃ . Keci pana ‘‘ āmisatopi vaḍḍhi atthoyeva ; taṃ nissāya brahmacariyānuggahāya paṭipannattā ’’ ti vadanti . Tasmiṃ pana gamane sappāyāsappāyaṃ pariggahetvā sappāyapariggaṇhanaṃ ‘ sappāyasampajaññaṃ ’, seyyathidaṃ – cetiyadassanaṃ tāva sātthaṃ . Sace pana cetiyassa mahatiyā pūjāya dasadvādasayojanantare parisā sannipatantiM0.333 , attano vibhavānurūpaṃ itthiyopi purisāpi alaṅkatapaṭiyattā cittakammarūpakāni viya sañcaranti , tatra cassa iṭṭhe ārammaṇe lobho , aniṭṭhe paṭigho , asamapekkhane moho uppajjati , kāyasaṃsaggāpattiṃ vā āpajjati , jīvitabrahmacariyānaṃ vā antarāyo hoti . Evaṃ taṃ ṭhānaṃ asappāyaṃ hoti . Vuttappakāraantarāyābhāve sappāyaṃ . Bodhidassanepi eseva nayo . Saṅghadassanampi sātthaṃ . Sace pana antogāme mahāmaṇḍapaṃ kāretvā sabbarattiṃ dhammassavanaṃ karontesu manussesu vuttappakāreneva janasannipāto ceva antarāyo ca hoti . Evaṃ taṃ ṭhānaṃ asappāyaṃ hoti ; antarāyābhāve sappāyaṃ hoti . Mahāparisaparivārānaṃ therānaṃ dassanepi eseva nayo . Asubhadassanampi sātthaṃ . Tadatthadīpanatthañca idaṃ vatthu – eko kira daharabhikkhu sāmaṇeraṃ gahetvā dantakaṭṭhatthāya gato . Sāmaṇero maggā okkamitvā purato gacchanto asubhaṃ disvā paṭhamajjhānaṃ nibbattetvā tadeva pādakaṃ katvā saṅkhāre sammasanto tīṇi phalāni sacchikatvā uparimaggatthāya kammaṭṭhānaṃ pariggahetvā aṭṭhāsi . Daharo taṃ apassanto ‘‘ sāmaṇerā ’’ ti pakkosi . So ‘ mayā pabbajitadivasato paṭṭhāya bhikkhunā saddhiṃ dve kathā nāma na kathitapubbā , aññasmiṃ divase uparivisesaṃ nibbattessāmī ’ ti cintetvā ‘‘ kiṃ , bhante ’’ ti paṭivacanaṃ adāsi . ‘‘ Ehī ’’ ti ca vutto ekavacaneneva āgantvā ‘‘ bhante , iminā tāva maggena gantvā mayā ṭhitokāse muhuttaṃ puratthābhimukhoP0.349 ṭhatvā olokethā ’’ ti āha . So tathā katvā tena pattavisesameva pāpuṇi . Evaṃ ekaṃ asubhaṃ dvinnaṃ janānaṃ atthāya jātaṃ . Evaṃ sātthampi panetaṃ purisassa mātugāmāsubhaṃ asappāyaṃ , mātugāmassa ca purisāsubhaṃ , sabhāgameva sappāyanti . Evaṃ sappāyapariggaṇhanaṃ sappāyasampajaññaṃ nāma . Evaṃ pariggahitasātthasappāyassa pana aṭṭhatiṃsāya kammaṭṭhānesu attano cittaruciyaṃ kammaṭṭhānasaṅkhātaṃV0.330 gocaraṃ uggahetvā bhikkhācāragocare taṃ gahetvāva gamanaṃ ‘ gocarasampajaññaṃ ’ nāma . Tassāvibhāvanatthaṃ idaṃ catukkaṃ veditabbaṃ – Idhekacco bhikkhu harati na paccāharati , ekacco na harati paccāharati , ekacco pana neva harati na paccāharati , ekacco harati ca paccāharatiM0.334 ca . Tattha yo bhikkhu divasaṃ caṅkamena nisajjāya āvaraṇīyehi dhammehi cittaṃ parisodhetvā , tathā rattiyā paṭhamayāme majjhimayāme seyyaṃ kappetvā pacchimayāmepi nisajjācaṅkamehi vītināmetvā pageva cetiyaṅgaṇabodhiyaṅgaṇavattaṃ katvā bodhirukkhe udakaṃ āsiñcitvā pānīyaṃ paribhojanīyaṃ paccupaṭṭhāpetvā ācariyupajjhāyavattādīni sabbāni khandhakavattāni samādāya vattati , so sarīraparikammaṃ katvā senāsanaṃ pavisitvā dve tayo pallaṅke usumaṃ gāhāpento kammaṭṭhānaṃ anuyuñjitvā , bhikkhācāravelāya uṭṭhahitvā kammaṭṭhānasīseneva pattacīvaramādāya senāsanato nikkhamitvā kammaṭṭhānaṃ manasikarontova cetiyaṅgaṇaṃ gantvā , sace buddhānussatikammaṭṭhānaṃ hoti taṃ avissajjetvāva cetiyaṅgaṇaṃ pavisati , aññaṃ ce kammaṭṭhānaṃ hoti sopānamūle ṭhatvā hatthena gahitabhaṇḍaṃ viya taṃ ṭhapetvā buddhārammaṇaṃ pītiṃ gahetvā cetiyaṅgaṇaṃ āruyha mahantaṃ cetiyaṃ ce , tikkhattuṃ padakkhiṇaṃ katvā catūsu ṭhānesu vanditabbaṃ , khuddakaṃ ce , tatheva padakkhiṇaṃ katvā aṭṭhasu ṭhānesu vanditabbaṃ . Cetiyaṃ vanditvā bodhiyaṅgaṇaṃ pattenāpi buddhassa bhagavato sammukhā viya nipaccākāraṃ dassetvā bodhi vanditabbā . So evaṃ cetiyañca bodhiñca vanditvā paṭisāmitaṭṭhānaṃ gantvā , paṭisāmitaṃ bhaṇḍakaṃ hatthena gaṇhantoP0.350 viya , nikkhittakammaṭṭhānaṃ gahetvā gāmasamīpe kammaṭṭhānasīseneva cīvaraṃ pārupitvā gāmaṃ piṇḍāya pavisati . Atha naṃ manussā disvā ‘ ayyo no āgato ’ ti paccuggantvā pattaṃ gahetvā āsanasālāya vā gehe vā nisīdāpetvā yāguṃ datvā yāva bhattaṃ na niṭṭhāti tāva pāde dhovitvā telena makkhetvā purato nisīditvā pañhaṃ vā pucchanti dhammaṃ vā sotukāmā honti . Sacepi na kathāpenti ‘‘ janasaṅgahatthaṃ dhammakathā nāma kātabbāyevā ’’ ti aṭṭhakathācariyā vadanti . Dhammakathā hi kammaṭṭhānavinimuttā nāma natthi . Tasmā kammaṭṭhānasīseneva āhāraṃ paribhuñjitvā anumodanaṃ vatvā nivattiyamānehipi manussehi anugatova gāmato nikkhamitvā tattha te nivattetvā maggaṃ paṭipajjati . AthaV0.331 naṃ puretaraṃ nikkhamitvā bahigāme katabhattakiccā sāmaṇeradaharabhikkhū disvā paccuggantvā pattacīvaramassa gaṇhanti . Porāṇakabhikkhū kira ‘ amhākaṃ upajjhāyo , amhākaṃ ācariyo ’ ti na mukhaṃ oloketvā vattaṃ karonti , sampattaparicchedeneva karonti . Te taṃ pucchanti ‘‘ bhante , ete manussāM0.335 tumhākaṃ kiṃ honti ? Mātipakkhato sambandhā pitipakkhato ’’ ti ? ‘‘ Kiṃ disvā pucchathā ’’ ti ? ‘‘ Tumhesu etesaṃ pemaṃ bahumānan ’’ ti . ‘‘ Āvuso , yaṃ mātāpitūhipi dukkaraṃ taṃ ete manussā amhākaṃ karonti . Pattacīvarampi no etesaṃ santakameva , etesaṃ ānubhāvena neva bhaye bhayaṃ , na chātake chātakaṃ jānāma . Edisā nāma amhākaṃ upakārino natthī ’’ ti tesaṃ guṇe kathento gacchati . Ayaṃ vuccati ‘ harati na paccāharatī ’ ti . Yassa pana pageva vuttappakāraṃ vattapaṭipattiṃ karontassa kammajatejo pajjalati , anupādinnakaṃ muñcitvā upādinnakaṃ gaṇhāti , sarīrato sedā muccanti , kammaṭṭhānaṃ vīthiṃ nārohati , so pageva pattacīvaramādāya vegasāva cetiyaṃ vanditvā gorūpānaṃ nikkhamanavelāyameva gāmaṃ yāgubhikkhāya pavisitvā yāguṃ labhitvā āsanasālaṃ gantvā pivati . Athassa dvattikkhattuṃ ajjhoharaṇamatteneva kammajatejodhātu upādinnakaṃ muñcitvā anupādinnakaṃP0.351 gaṇhāti , ghaṭasatena nhāto viya tejodhātupariḷāhanibbānaṃ patvā kammaṭṭhānasīsena yāguṃ paribhuñjitvā pattañca mukhañca dhovitvā antarābhatte kammaṭṭhānaṃ manasikatvā avasesaṭṭhāne piṇḍāya caritvā kammaṭṭhānasīsena āhāraṃ paribhuñjitvā tato paṭṭhāya poṅkhānupoṅkhaṃ upaṭṭhahamānaṃ kammaṭṭhānaṃ gahetvāva āgacchati . Ayaṃ vuccati ‘ na harati paccāharatī ’ ti . Edisā ca bhikkhū yāguṃ pivitvā vipassanaṃ ārabhitvā buddhasāsane arahattaṃ pattā nāma gaṇanapathaṃ vītivattā . Sīhaḷadīpeyeva tesu tesu gāmesu āsanasālāya na taṃ āsanaṃ atthi , yattha yāguṃ pivitvā arahattaṃ pattā bhikkhū natthīti . Yo pamādavihārī hoti nikkhittadhuro sabbavattāni bhinditvā pañcavidhacetokhīlavinibandhabaddhacitto viharanto ‘ kammaṭṭhānaṃ nāma atthī ’ tipi saññaṃ akatvā gāmaṃ piṇḍāya pavisitvā ananulomikena gihīsaṃsaggena saṃsaṭṭho caritvā ca bhuñjitvā ca tuccho nikkhamati – ayaṃ vuccati ‘ neva harati na paccāharatī ’ ti . YoV0.332 panāyaṃ ‘‘ harati ca paccāharati cā ’’ ti vutto , so gatapaccāgatikavattavasena veditabbo – atthakāmā hi kulaputtā sāsane pabbajitvāM0.336 dasampi vīsampi tiṃsampi cattārīsampi paññāsampi satampi ekato vasantā katikavattaṃ katvā viharanti – ‘‘ āvuso , tumhe na iṇaṭṭā , na bhayaṭṭā , na ājīvikāpakatā pabbajitā ; dukkhā muñcitukāmā panettha pabbajitā . Tasmā gamane uppannakilesaṃ gamaneyeva niggaṇhatha . Ṭhāne , nisajjāya , sayane uppannakilesaṃ sayaneyeva niggaṇhathā ’’ ti . Te evaṃ katikavattaṃ katvā bhikkhācāraṃ gacchantā , aḍḍhausabhausabhaaḍḍhagāvutagāvutantaresu pāsāṇā honti , tāya saññāya kammaṭṭhānaṃ manasikarontāva gacchanti . Sace kassaci gamane kileso uppajjati , tattheva naṃ niggaṇhāti . Tathā asakkonto tiṭṭhati . Athassa pacchato āgacchantopi tiṭṭhati . So ‘ ayaṃ bhikkhu tuyhaṃ uppannaṃ vitakkaṃ jānāti , ananucchavikaṃ te etan ’ ti attānaṃ paṭicodetvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā ariyabhūmiṃ okkamati . Tathā asakkonto nisīdati . Athassa pacchato āgacchantopi nisīdatīti so eva nayo . AriyabhūmiṃP0.352 okkamituṃ asakkontopi taṃ kilesaṃ vikkhambhetvā kammaṭṭhānaṃ manasikarontova gacchati , na kammaṭṭhānavippayuttena cittena pādaṃ uddharati , uddharati ce paṭinivattitvā purimapadesaññeva eti , ālindakavāsī mahāphussadevatthero viya . So kira ekūnavīsati vassāni gatapaccāgatavattaṃ pūrento eva vihāsi . Manussāpi antarāmagge kasantā ca vapantā ca maddantā ca kammāni ca karontā theraṃ tathāgacchantaṃ disvā ‘‘ ayaṃ thero punappunaṃ nivattitvā gacchati , kiṃ nu kho maggamūḷho udāhu kiñci pamuṭṭho ’’ ti samullapanti . So taṃ anādiyitvā kammaṭṭhānayuttacitteneva samaṇadhammaṃ karonto vīsativassabbhantare arahattaṃ pāpuṇi . Arahattapattadivase cassa caṅkamanakoṭiyaṃ adhivatthā devatā aṅgulīhi dīpaṃ ujjāletvā aṭṭhāsi . Cattāropi mahārājāno sakko ca devānamindo brahmā ca sahampati upaṭṭhānaṃ āgamiṃsu . Tañca obhāsaṃ disvā vanavāsī mahātissatthero taṃ dutiyadivase pucchi – ‘‘ rattibhāge āyasmato santike obhāso ahosi . Kiṃ so obhāso ’’ ti ? Thero vikkhepaṃ karonto ‘‘ obhāso nāma dīpobhāsopi hoti , maṇiobhāsopī ’’ ti evamādimāha . Tato ‘‘ paṭicchādetha tumhe ’’ ti nibaddho ‘‘ āmā ’’ ti paṭijānitvā ārocesi . KāḷavallimaṇḍapavāsīM0.337 mahānāgatthero viya ca . Sopi kira gatapaccāgatavattaṃ pūrento ‘ paṭhamaṃV0.333 tāva bhagavato mahāpadhānaṃ pūjessāmī ’ ti satta vassāni ṭhānacaṅkamameva adhiṭṭhāsi ; puna soḷasa vassāni gatapaccāgatavattaṃ pūretvā arahattaṃ pāpuṇi . So kammaṭṭhānayutteneva cittena pādaṃ uddharanto vippayuttena cittena uddhate pāde paṭinivattento gāmasīmaṃ gantvā ‘ gāvī nu kho , pabbajito nu kho ’ ti āsaṅkanīyappadese ṭhatvā cīvaraṃ pārupitvā kacchakantarato udakena pattaṃ dhovitvā udakagaṇḍūsaṃ karoti . Kiṃ kāraṇā ? ‘ Mā me bhikkhaṃ dātuṃ vā vandituṃ vā āgate manusse ‘ dīghāyukā hothā ’ ti vacanamattenāpi kammaṭṭhānavikkhepo ahosī ’ ti . ‘ Ajja , bhante , katimī ’ ti divasaṃ vā bhikkhugaṇanaṃ vā pañhaṃ vā pucchito pana udakaṃ gilitvā āroceti ; sace divasādipucchakā na honti , nikkhamanavelāyaṃ gāmadvāre niṭṭhubhitvāvaP0.353 yāti . Kalambatitthavihāre vassūpagatā paññāsa bhikkhū viya ca . Te kira āsāḷhipuṇṇimāyaṃ katikavattaṃ akaṃsu – ‘‘ arahattaṃ appatvā aññamaññaṃ nālapissāmā ’’ ti . Gāmañca piṇḍāya pavisantā udakagaṇḍūsaṃ katvā pavisiṃsu , divasādīsu pucchitesu vuttanayena paṭipajjiṃsu . Tattha manussā niṭṭhubhanaṭṭhānaṃ disvā jāniṃsu – ‘ ajja eko āgato , ajja dve ’ ti ; evañca cintesuṃ – ‘ kinnu kho ete amheheva saddhiṃ na sallapanti udāhu aññamaññampi ? Yadi aññamaññampi na sallapanti , addhā vivādajātā bhavissanti ; etha ne aññamaññaṃ khamāpessāmā ’ ti sabbe vihāraṃ gantvā paññāsāya bhikkhūsu dvepi bhikkhū ekokāse nāddasaṃsu . Tato yo tesu cakkhumā puriso so āha – ‘‘ na , bho , kalahakārakānaṃ vasanokāso īdiso hoti . Susammaṭṭhaṃ cetiyaṅgaṇabodhiyaṅgaṇaṃ , sunikkhittā sammajjaniyo , sūpaṭṭhitaṃ pānīyaparibhojanīyan ’’ ti . Te tatova nivattā . Tepi bhikkhū antotemāseyeva arahattaṃ patvā mahāpavāraṇāya visuddhipavāraṇaṃ pavāresuṃ . Evaṃ kāḷavallimaṇḍapavāsī mahānāgatthero viya , kalambutitthavihāre vassūpagatabhikkhū viya ca kammaṭṭhānayutteneva cittena pādaṃ uddharanto gāmasamīpaṃM0.338 gantvā udakagaṇḍūsaṃ katvā vīthiyo sallakkhetvā yattha surāsoṇḍadhuttādayo kalahakārakā caṇḍahatthiassādayo vā natthi , taṃ vīthiṃ paṭipajjati . Tattha piṇḍāya caramāno na turitaturito viya javena gacchati , na hi javanapiṇḍapātikadhutaṅgaṃ nāma kiñci atthi , visamabhūmibhāgappattaṃ pana udakasakaṭaṃ viya niccalo hutvā gacchati , anugharaṃ paviṭṭho ca dātukāmaṃ vā adātukāmaṃ vā sallakkhetuṃ tadanurūpaṃ kālaṃ āgamento bhikkhaṃ gahetvā antogāme vā bahigāme vā vihārameva vā āgantvāV0.334 , yathāphāsuke patirūpe okāse nisīditvā , kammaṭṭhānaṃ manasikaronto āhāre paṭikūlasaññaṃ upaṭṭhapetvā , akkhabbhañjanavaṇālepanaputtamaṃsūpamavasena paccavekkhanto aṭṭhaṅgasamannāgataṃ āhāraṃ āhāreti neva davāya , na madāya , na maṇḍanāya , na vibhūsanāya … pe … phāsuvihāro cāti . Bhuttāvī ca udakakiccaṃ katvā muhuttaṃP0.354 bhattakilamathaṃ paṭippassambhetvā yathā purebhattaṃ , evaṃ pacchābhattaṃ purimayāmaṃ pacchimayāmañca kammaṭṭhānameva manasikaroti . Ayaṃ vuccati ‘ harati ca paccāharati cā ’ ti . Imaṃ pana haraṇapaccāharaṇasaṅkhātaṃ gatapaccāgatavattaṃ pūrento , yadi upanissayasampanno hoti , paṭhamavaye eva arahattaṃ pāpuṇāti , no ce paṭhamavaye pāpuṇāti atha majjhimavaye , no ce majjhimavaye pāpuṇāti atha pacchimavaye , no ce pacchimavaye pāpuṇāti atha maraṇasamaye , no ce maraṇasamaye pāpuṇāti atha devaputto hutvā , no ce devaputto hutvā pāpuṇāti anuppanne buddhe nibbatto paccekabodhiṃ sacchikaroti , no ce paccekabodhiṃ sacchikaroti atha buddhānaṃ sammukhībhāve khippābhiñño vā hoti – seyyathāpi thero bāhiyo dārucīriyo , mahāpañño vā – seyyathāpi thero sāriputto , mahiddhiko vā – seyyathāpi thero mahāmoggallāno , dhutaṅgadharo vā – seyyathāpi thero mahākassapo , dibbacakkhuko vā – seyyathāpi thero anuruddho , vinayadharo vā – seyyathāpi thero upāli , dhammakathiko vā – seyyathāpi thero puṇṇo mantāṇiputto , āraññiko vā – seyyathāpi thero revato , bahussuto vā – seyyathāpi thero ānando , sikkhākāmo vā – seyyathāpi thero rāhulo buddhaputtoti . Iti imasmiṃ catukke yvāyaṃ harati ca paccāharati ca , tassa gocarasampajaññaṃ sikhāppattaṃ hoti . AbhikkamādīsuM0.339 pana asammuyhanaṃ asammohasampajaññaṃ . Taṃ evaṃ veditabbaṃ – idha bhikkhu abhikkamanto vā paṭikkamanto vā yathā andhabālaputhujjanā abhikkamādīsu ‘ attā abhikkamati , attanā abhikkamo nibbattito ’ ti vā ‘ ahaṃ abhikkamāmi , mayā abhikkamo nibbattito ’ ti vā sammuyhanti , tathā asammuyhanto ‘ abhikkamāmī ’ ti citte uppajjamāne teneva cittena saddhiṃ cittasamuṭṭhānavāyodhātu viññattiṃ janayamānā uppajjati . Iti cittakiriyāvāyodhātuvipphāravasena ayaṃ kāyasammato aṭṭhisaṅghāto abhikkamati . Tassevaṃ abhikkamato ekekapāduddharaṇe pathavīdhātu āpodhātūti dve dhātuyo omattā honti mandā , itarā dve adhimattāP0.355 honti balavatiyo ; tathā atiharaṇavītiharaṇesu . Vossajjane tejodhātu vāyodhātūtiV0.335 dve dhātuyo omattā honti mandā , itarā dve adhimattā honti balavatiyo ; tathā sannikkhepanasannirujjhanesu tattha uddharaṇe pavattā rūpārūpadhammā atiharaṇaṃ na pāpuṇanti ; tathā atiharaṇe pavattā vītiharaṇaṃ , vītiharaṇe pavattā vossajjanaṃ , vossajjane pavattā sannikkhepanaṃ , sannikkhepane pavattā sannirujjhanaṃ na pāpuṇanti ; tattha tattheva pabbaṃ pabbaṃ sandhi sandhi odhi odhi hutvā tattakapāle pakkhittatilaṃ viya paṭapaṭāyantā bhijjanti . Tattha ko eko abhikkamati ? Kassa vā ekassa abhikkamanaṃ ? Paramatthato hi dhātūnaṃyeva gamanaṃ , dhātūnaṃ ṭhānaṃ , dhātūnaṃ nisajjā , dhātūnaṃ sayanaṃ , tasmiṃ tasmiñhi koṭṭhāse saddhiṃ rūpehi – Aññaṃ uppajjate cittaṃ , aññaṃ cittaṃ nirujjhati ; Avīcimanusambandho , nadīsotova vattatīti . Evaṃ abhikkamādīsu asammuyhanaṃ asammohasampajaññaṃ nāmāti . Niṭṭhito abhikkante paṭikkante sampajānakārī hotī tipadassa attho . Ālokite vilokiteti ettha pana ālokitaṃ nāma purato pekkhanaṃ , vilokitaṃ nāma anudisāpekkhanaṃ . Aññānipi heṭṭhā upari pacchato pekkhanavasena olokitaullokitāpalokitāni nāmaM0.340 honti . Tāni idha na gahitāni . Sāruppavasena pana imāneva dve gahitāni . Iminā vā mukhena sabbānipi tāni gahitānevāti . Tattha ‘ ālokessāmī ’ ti citte uppanne cittavaseneva anoloketvā atthapariggaṇhanaṃ ‘ sātthakasampajaññaṃ ’. Taṃ āyasmantaṃ nandaṃ kāyasakkhiṃ katvā veditabbaṃ . Vuttañhetaṃ bhagavatā – ‘‘ Sace , bhikkhave , nandassa puratthimā disā āloketabbā hoti , sabbaṃ cetasā samannāharitvā nando puratthimaṃ disaṃ āloketi – ‘ evaṃ me puratthimaṃ disaṃ ālokayato na abhijjhādomanassā pāpakā akusalā dhammā anvāssavissantī ’ ti . Itiha sātthakasampajānoP0.356 hoti . ‘‘ Sace , bhikkhave , nandassa pacchimā disā , uttarā disā , dakkhiṇā disā , uddhaṃ , adho , anudisā anuviloketabbā hoti , sabbaṃ cetasā samannāharitvāV0.336 nando anudisaṃ anuviloketi – evaṃ me anudisaṃ anuvilokayato … pe … sampajāno hotī ’’ ti ( a . ni .8.9). Apica idhāpi pubbe vuttacetiyadassanādivaseneva sātthakatā ca sappāyatā ca veditabbā . Kammaṭṭhānassa pana avijahanameva ‘ gocarasampajaññaṃ ’. Tasmā khandhadhātuāyatanakammaṭṭhānikehi attano kammaṭṭhānavaseneva , kasiṇādikammaṭṭhānikehi vā pana kammaṭṭhānasīseneva ālokanavilokanaṃ kātabbaṃ . Abbhantare attā nāma āloketā vā viloketā vā natthi . ‘ Ālokessāmī ’ ti pana citte uppajjamāne teneva cittena saddhiṃ cittasamuṭṭhānā vāyodhātu viññattiṃ janayamānā uppajjati . Iti cittakiriyāvāyodhātuvipphāravasena heṭṭhimaṃ akkhidalaṃ adho sīdati , uparimaṃ uddhaṃ laṅgheti . Koci yantakena vivaranto nāma natthi . Tato cakkhuviññāṇaṃ dassanakiccaṃ sādhentaṃ uppajjatī ’ ti evaṃ pajānanaṃ panettha ‘ asammohasampajaññaṃ ’ nāma . ApicaM0.341 mūlapariññāāgantukatāvakālikabhāvavasena panettha asammohasampajaññaṃ veditabbaṃ . Mūlapariññāvasena tāva – Bhavaṅgāvajjanañceva , dassanaṃ sampaṭicchanaṃ ; Santīraṇaṃ voṭṭhabbanaṃ , javanaṃ bhavati sattamaṃ . Tattha bhavaṅgaṃ upapattibhavassa aṅgakiccaṃ sādhayamānaṃ pavattati ; taṃ āvattetvā kiriyamanodhātu āvajjanakiccaṃ sādhayamānā ; tannirodhā cakkhuviññāṇaṃ dassanakiccaṃ sādhayamānaṃ ; tannirodhā vipākamanodhātu sampaṭicchanakiccaṃ sādhayamānā ; tannirodhā vipākamanoviññāṇadhātu santīraṇakiccaṃ sādhayamānā ; tannirodhā kiriyamanoviññāṇadhātu voṭṭhabbanakiccaṃ sādhayamānā ; tannirodhā sattakkhattuṃ javanaṃ javati . Tattha paṭhamajavanepi ‘ ayaṃ itthī , ayaṃ puriso ’ ti rajjanadussanamuyhanavasena ālokitavilokitaṃ na hoti ; dutiyajavanepi … pe … sattamajavanepi . Etesu pana , yuddhamaṇḍaleP0.357 yodhesu viya , heṭṭhupariyavasenaV0.337 bhijjitvā patitesu ‘ ayaṃ itthī , ayaṃ puriso ’ ti rajjanādivasena ālokitavilokitaṃ hoti . Evaṃ tāvettha ‘ mūlapariññāvasena ’ asammohasampajaññaṃ veditabbaṃ . Cakkhudvāre pana rūpe āpāthagate bhavaṅgacalanato uddhaṃ sakasakakiccanipphādanavasena āvajjanādīsu uppajjitvā niruddhesu avasāne javanaṃ uppajjati . Taṃ pubbe uppannānaṃ āvajjanādīnaṃ gehabhūte cakkhudvāre āgantukapuriso viya hoti . Tassa yathā paragehe kiñci yācituṃ paviṭṭhassa āgantukapurisassa gehasāmikesupi tuṇhīmāsinesu āṇākaraṇaṃ na yuttaṃ , evaṃ āvajjanādīnaṃ gehabhūte cakkhudvāre āvajjanādīsupi arajjantesu adussantesu amuyhantesu ca rajjanadussanamuyhanaṃ ayuttanti . Evaṃ ‘ āgantukabhāvavasena ’ asammohasampajaññaṃ veditabbaṃ . Yāni panetāni cakkhudvāre voṭṭhabbanapariyosānāni cittāni uppajjanti , tāni saddhiṃ sampayuttadhammehi tattha tattheva bhijjanti , aññamaññaṃ na passantīti ittarāni tāvakālikāni honti . Tattha yathā ekasmiṃ ghare sabbesu mānusakesu matesu avasesassa ekakassa taṅkhaṇaṃyeva maraṇadhammassa na yuttā naccagītādīsu abhirati nāma , evameva ekadvāre sasampayuttesu āvajjanādīsuM0.342 tattha tattheva matesu avasesassa taṅkhaṇaṃññeva maraṇadhammassa javanassāpi rajjanadussanamuyhanavasena abhirati nāma na yuttāti . Evaṃ ‘ tāvakālikabhāvavasena ’ asammohasampajaññaṃ veditabbaṃ . Apica khandhāyatanadhātupaccayapaccavekkhaṇavasenapetaṃ veditabbaṃ . Ettha hi cakkhu ceva rūpāni ca rūpakkhandho , dassanaṃ viññāṇakkhandho , taṃsampayuttā vedanā vedanākkhandho , saññā saññākkhandho , phassādikā saṅkhārakkhandho . Evametesaṃ pañcannaṃ khandhānaṃ samavāye ālokanavilokanaṃ paññāyati . Tattha ko eko āloketi ? Ko viloketi ? Tathā cakkhu cakkhāyatanaṃ , rūpaṃ rūpāyatanaṃ , dassanaṃ manāyatanaṃ , vedanādayo taṃsampayuttā dhammā dhammāyatanaṃ . Evametesaṃ catunnaṃ āyatanānaṃ samavāyeP0.358 ālokanavilokanaṃ paññāyati . Tattha ko eko āloketi ? Ko viloketi ? Tathā cakkhu cakkhudhātu , rūpaṃ rūpadhātu , dassanaṃ cakkhuviññāṇadhātu , taṃsampayuttā vedanādayoV0.338 dhammā dhammadhātu . Evametāsaṃ catunnaṃ dhātūnaṃ samavāye ālokanavilokanaṃ paññāyati . Tattha ko eko āloketi ? Ko viloketi ? Tathā cakkhu nissayapaccayo , rūpaṃ ārammaṇapaccayo , āvajjanaṃ anantarasamanantaraanantarūpanissayanatthivigatapaccayo , āloko upanissayapaccayo , vedanādayo sahajātādipaccayā . Evametesaṃ paccayānaṃ samavāye ālokanavilokanaṃ paññāyati . Tattha ko eko āloketi ? Ko viloketīti ? Evamettha khandhāyatanadhātupaccayapaccavekkhaṇavasenāpi asammohasampajaññaṃ veditabbaṃ . Samiñjite pasāriteti pabbānaṃ samiñjanapasāraṇe . Tattha cittavaseneva samiñjanapasāraṇaṃ akatvā hatthapādānaṃ samiñjanapasāraṇapaccayā atthānatthaṃ pariggahetvā tattha atthapariggaṇhanaṃ ‘ sātthakasampajaññaṃ ’. Tattha hatthapāde aticiraṃ samiñjitvā vā pasāretvā eva vā ṭhitassa khaṇe khaṇe vedanā uppajjanti , cittaṃ ekaggataṃ na labhati , kammaṭṭhānaṃ paripatati , visesaṃ nādhigacchati ; kāle samiñjantassa kāle pasārentassa pana tā vedanā nuppajjanti , cittaṃ ekaggaṃ hoti , kammaṭṭhānaṃ phātiṃ gacchati , visesamadhigacchatīti . Evaṃ ‘ atthānatthapariggaṇhanaṃ ’ veditabbaṃ . AttheM0.343 pana satipi sappāyāsappāyaṃ pariggahetvā sappāyapariggaṇhanaṃ ‘ sappāyasampajaññaṃ ’. Tatrāyaṃ nayo – mahācetiyaṅgaṇe kira daharabhikkhū sajjhāyaṃ gaṇhanti . Tesaṃ piṭṭhipasse daharabhikkhuniyo dhammaṃ suṇanti . Tatreko daharo hatthaṃ pasārento kāyasaṃsaggaṃ patvā teneva kāraṇena gihī jāto . Aparo bhikkhu pādaṃ pasārento aggimhi pasāresi . Aṭṭhiṃ āhacca pādo jhāyi . Aparo bhikkhu vammike pasāresi . So āsīvisena daṭṭho . Aparo bhikkhu cīvarakuṭidaṇḍake pasāresi . Taṃ maṇisappo ḍaṃsi . Tasmā evarūpeP0.359 asappāye apasāretvā sappāye pasāretabbaṃ . Idamettha sappāyasampajaññaṃ . ‘ Gocarasampajaññaṃ ’ pana mahātheravatthunā dīpetabbaṃ – mahāthero kira divāṭṭhāne nisinno antevāsikehi saddhiṃ kathayamāno sahasā hatthaṃ samiñjitvā puna yathāṭhāneV0.339 ṭhapetvā saṇikaṃ samiñjesi . Taṃ antevāsikā pucchiṃsu – ‘‘ kasmā , bhante , sahasā hatthaṃ samiñjitvā puna yathāṭhāne ṭhapetvā saṇikaṃ samiñjitthā ’’ ti ? ‘‘ Yato paṭṭhāya mayā , āvuso , kammaṭṭhānaṃ manasikātuṃ āraddho , na me kammaṭṭhānaṃ muñcitvā hattho samiñjitapubbo . Idāni pana me tumhehi saddhiṃ kathayamānena kammaṭṭhānaṃ muñcitvā samiñjito . Tasmā puna yathāṭhāne ṭhapetvā samiñjesin ’’ ti . ‘‘ Sādhu , bhante , bhikkhunā nāma evarūpena bhavitabban ’’ ti . Evametthāpi kammaṭṭhānāvijahanameva ‘ gocarasampajaññan ’ ti veditabbaṃ . ‘ Abbhantare attā nāma koci samiñjento vā pasārento vā natthi . Vuttappakāracittakiriyāvāyodhātuvipphārena pana , suttākaḍḍhanavasena dāruyantassa hatthapādacalanaṃ viya , samiñjanapasāraṇaṃ hotī ’ ti parijānanaṃ panettha ‘ asammohasampajaññan ’ ti veditabbaṃ . Saṅghāṭipattacīvaradhāraṇeti ettha saṅghāṭicīvarānaṃ nivāsanapārupanavasena pattassa bhikkhāpaṭiggahaṇādivasena paribhogo ‘ dhāraṇaṃ ’ nāma . Tattha saṅghāṭicīvaradhāraṇe tāva nivāsetvā pārupitvā ca piṇḍāya carato ‘‘ āmisalābho sītassa paṭighātāyā ’’ tiādinā nayena bhagavatā vuttappakāroyeva ca attho ‘ attho ’ nāma . Tassa vasena ‘ sātthakasampajaññaṃ ’ veditabbaṃ . UṇhapakatikassaM0.344 pana dubbalassa ca cīvaraṃ sukhumaṃ sappāyaṃ , sītālukassa ghanaṃ dupaṭṭaṃ ; viparītaṃ asappāyaṃ . Yassa kassaci jiṇṇaṃ asappāyameva . Aggaḷādidānena hissa taṃ palibodhakaraṃ hoti . Tathā paṭṭuṇṇadukūlādibhedaṃ corānaṃ lobhanīyacīvaraṃ . Tādisañhi araññe ekakassa nivāsantarāyakaraṃ jīvitantarāyakarañcāpi hoti . Nippariyāyena pana yaṃ nimittakammādimicchājīvavasena uppannaṃ , yañcassa sevamānassa akusalā dhammā abhivaḍḍhanti , kusalā dhammā parihāyanti , taṃ asappāyaṃP0.360 ; viparītaṃ sappāyaṃ . Tassa vasenettha ‘ sappāyasampajaññaṃ ’ kammaṭṭhānāvijahanavaseneva ca ‘ gocarasampajaññaṃ ’ veditabbaṃ . Abbhantare attā nāma koci cīvaraṃ pārupanto natthi . Vuttappakāracittakiriyāvāyodhātuvipphāreneva pana cīvarapārupanaṃ hoti . Tattha cīvarampi acetanaṃ , kāyopi acetano . Cīvaraṃ na jānāti – ‘ mayā kāyo pārupito ’ ti , kāyopi na jānāti – ‘ ahaṃ cīvarena pārupito ’ ti . Dhātuyova dhātusamūhaṃ paṭicchādenti , paṭapilotikāya potthakarūpapaṭicchādane viya . Tasmā neva sundaraṃ cīvaraṃ labhitvā somanassaṃ kātabbaṃV0.340 , na asundaraṃ labhitvā domanassaṃ . Nāgavammikacetiyarukkhādīsu hi keci mālāgandhadhūpavatthādīhi sakkāraṃ karonti , keci gūthamuttakaddamadaṇḍasatthappahārādīhi asakkāraṃ . Na tehi nāgavammikarukkhādayo somanassaṃ vā domanassaṃ vā karonti . Evameva neva sundaraṃ cīvaraṃ labhitvā somanassaṃ kātabbaṃ , na asundaraṃ labhitvā domanassanti . Evaṃ pavattapaṭisaṅkhānavasenettha ‘ asammohasampajaññaṃ ’ veditabbaṃ . Pattadhāraṇepi pattaṃ sahasāva aggahetvā ‘ imaṃ gahetvā piṇḍāya caramāno bhikkhaṃ labhissāmī ’ ti evaṃ pattaggahaṇapaccayā paṭilabhitabbaatthavasena ‘ sātthakasampajaññaṃ ’ veditabbaṃ . Kisadubbalasarīrassa pana garupatto asappāyo ; yassa kassaci catupañcagaṇṭhikāhato dubbisodhanīyo asappāyova . Duddhotapatto hi na vaṭṭati ; taṃ dhovantasseva cassa palibodho hoti . Maṇivaṇṇapatto pana lobhanīyova cīvare vuttanayeneva asappāyo . Nimittakammādivasena pana laddho , yañcassa sevamānassa akusalā dhammā abhivaḍḍhanti , kusalā dhammā parihāyanti , ayaṃ ekantāsappāyova viparīto sappāyo . Tassa vasenettha ‘ sappāyasampajaññaṃ ’ kammaṭṭhānāvijahanavaseneva ‘ gocarasampajaññaṃ ’ veditabbaṃ . AbbhantareM0.345 attā nāma koci pattaṃ gaṇhanto natthi . Vuttappakāracittakiriyāvāyodhātuvipphāravaseneva pana pattaggahaṇaṃ nāma hoti . Tattha pattopi acetano , hatthāpi acetanā . Patto na jānāti – ‘ ahaṃ hatthehi gahito ’ ti . Hatthāpi na jānanti – ‘ patto amhehiP0.361 gahito ’ ti . Dhātuyova dhātusamūhaṃ gaṇhanti , saṇḍāsena aggivaṇṇapattagahaṇe viyāti . Evaṃ pavattapaṭisaṅkhānavasenettha ‘ asammohasampajaññaṃ ’ veditabbaṃ . Apica yathā chinnahatthapāde vaṇamukhehi paggharitapubbalohitakimikule nīlamakkhikasamparikiṇṇe anāthasālāyaṃ anāthamanusse disvā dayālukā purisā tesaṃ vaṇabandhapaṭṭacoḷakāni ceva kapālādīhi ca bhesajjāni upanāmenti . Tattha coḷakānipi kesañci saṇhāni kesañci thūlāni pāpuṇanti . Bhesajjakapālakānipi kesañci susaṇṭhānāni kesañci dussaṇṭhānāni pāpuṇanti . Na te tattha sumanā vā honti dummanā vā . Vaṇapaṭicchādanamatteneva hi coḷakena , bhesajjapariggahaṇamatteneva ca kapālakena tesaṃ attho . Evameva yo bhikkhu vaṇacoḷakaṃ viya cīvaraṃ , bhesajjakapālakaṃ viya ca pattaṃ , kapāle bhesajjamivaV0.341 ca patte laddhabhikkhaṃ sallakkheti – ayaṃ saṅghāṭipattacīvaradhāraṇe asammohasampajaññena uttamasampajānakārīti veditabbo . Asitādīsu asiteti piṇḍapātādibhojane . Pīteti yāguādipāne . Khāyiteti piṭṭhakhajjakādikhādane . Sāyiteti madhuphāṇitādisāyane . Tattha ‘‘ neva davāyā ’’ tiādinā nayena vutto aṭṭhavidhopi attho ‘ attho ’ nāma . Tassa vasena ‘ sātthakasampajaññaṃ ’ veditabbaṃ . Lūkhapaṇītatittamadhurādīsu pana yena bhojanena yassa aphāsu hoti , taṃ tassa asappāyaṃ . Yaṃ pana nimittakammādivasena paṭiladdhaṃ , yañcassa bhuñjato akusalā dhammā abhivaḍḍhanti , kusalā dhammā parihāyanti , taṃ ekantaṃ asappāyameva ; viparītaṃ sappāyaṃ . Tassa vasenettha ‘ sappāyasampajaññaṃ ’ kammaṭṭhānāvijahanavaseneva ca ‘ gocarasampajaññaṃ ’ veditabbaṃ . Abbhantare attā nāma koci bhuñjako natthi . Vuttappakāracittakiriyāvāyodhātuvipphāreneva pana pattapaṭiggahaṇaṃ nāma hoti . Cittakiriyāvāyodhātuvipphāreneva hatthassa patte otāraṇaṃ nāma hoti . Cittakiriyāvāyodhātuvipphāreneva ālopakaraṇaṃ , ālopauddharaṇaṃ , mukhavivaraṇañcaM0.346 hoti . Na koci kuñcikāya , na yantakena hanukaṭṭhiṃ vivarati . CittakiriyāvāyodhātuvipphārenevaP0.362 ālopassa mukhe ṭhapanaṃ , uparidantānaṃ musalakiccasādhanaṃ , heṭṭhādantānaṃ udukkhalakiccasādhanaṃ , jivhāya hatthakiccasādhanañca hoti . Iti naṃ tattha aggajivhāya tanukakheḷo mūlajivhāya bahalakheḷo makkheti . Taṃ heṭṭhādantaudukkhale jivhāhatthaparivattitaṃ kheḷaudakatemitaṃ uparidantamusalasañcuṇṇitaṃ koci kaṭacchunā vā dabbiyā vā anto pavesento nāma natthi ; vāyodhātuyāva pavisati . Paviṭṭhaṃ paviṭṭhaṃ koci palālasanthāraṃ katvā dhārento nāma natthi ; vāyodhātuvaseneva tiṭṭhati . Ṭhitaṃ ṭhitaṃ koci uddhanaṃ katvā aggiṃ jāletvā pacanto nāma natthi ; tejodhātuyāva paccati . Pakkaṃ pakkaṃ koci daṇḍakena vā yaṭṭhiyā vā bahi nīhārako nāma natthi ; vāyodhātuyeva nīharati . Iti vāyodhātu atiharati ca vītiharati ca dhāreti ca parivatteti ca sañcuṇṇeti ca visoseti ca nīharati ca . Pathavīdhātu dhāreti ca parivatteti ca sañcuṇṇeti ca visoseti ca nīharati ca . Āpodhātu sineheti ca allattañca anupāleti . Tejodhātu antopaviṭṭhaṃ paripāceti . ĀkāsadhātuV0.342 añjaso hoti . Viññāṇadhātu tattha tattha sammāpayogamanvāya ābhujatīti . Evaṃ pavattapaṭisaṅkhānavasenettha ‘ asammohasampajaññaṃ ’ veditabbaṃ . Apica gamanato , pariyesanato , paribhogato , āsayato , nidhānato , aparipakkato , paripakkato , phalato , nissandanato , sammakkhanatoti evaṃ dasavidhapaṭikūlabhāvapaccavekkhaṇatopettha ‘ asammohasampajaññaṃ ’ veditabbaṃ . Vitthārakathā panettha visuddhimagge āhārapaṭikūlasaññāniddesato gahetabbā . Uccārapassāvakammeti uccārassa ca passāvassa ca karaṇe . Tattha pakkakāle uccārapassāvaṃ akarontassa sakalasarīrato sedā muccanti , akkhīni bhamanti , cittaṃ na ekaggaṃ hoti , aññe ca rogā uppajjanti ; karontassa pana sabbaṃ taṃ na hotīti ayamettha attho . Tassa vasena ‘ sātthakasampajaññaṃ ’ veditabbaṃ . Aṭṭhāne uccārapassāvaṃ karontassa pana āpatti hoti , ayaso vaḍḍhati , jīvitantarāyo hoti ; patirūpe ṭhāne karontassa sabbaṃ taṃM0.347 na hotīti idamettha sappāyaṃ . Tassa vasena ‘ sappāyasampajaññaṃ ’ kammaṭṭhānāvijahanavasenevaP0.363 ca ‘ gocarasampajaññaṃ ’ veditabbaṃ . Abbhantare attā nāma koci uccārapassāvakammaṃ karonto natthi . Cittakiriyāvāyodhātuvipphāreneva pana uccārapassāvakammaṃ hoti . Yathā pana pakke gaṇḍe gaṇḍabhedena pubbalohitaṃ akāmatāya nikkhamati , yathā ca atibharitā udakabhājanā udakaṃ akāmatāya nikkhamati , evaṃ pakkāsayamuttavatthīsu sannicitā uccārapassāvā vāyuvegasamuppīḷitā akāmatāyapi nikkhamanti . So panāyaṃ evaṃ nikkhamanto uccārapassāvo neva tassa bhikkhuno attano hoti na parassa ; kevalaṃ pana sarīranissandova hoti . Yathā kiṃ ? Yathā udakatumbhato purāṇaudakaṃ chaḍḍentassa neva taṃ attano hoti na paresaṃ , kevalaṃ paṭijagganamattameva hoti , evanti . Evaṃ pavattapaṭisaṅkhānavasenettha ‘ asammohasampajaññaṃ ’ veditabbaṃ . So heṭṭhā abhikkante paṭikkanteti ettha bhikkhācāragāmaṃ gacchato ca āgacchato ca addhānagamanavasena kathito .
Gatā dīsuV0.343 gateti gamane . Ṭhiteti ṭhāne . Nisinneti nisajjāya . Sutteti sayane . Tattha abhikkantādīsu vuttanayeneva sampajānakāritā veditabbā . Ayaṃ panettha aparopi nayo – eko hi bhikkhu gacchanto aññaṃ cintento aññaṃ vitakkento gacchati . Eko kammaṭṭhānaṃ avissajjetvāva gacchati . Tathā eko bhikkhu tiṭṭhanto , nisīdanto , sayanto aññaṃ cintento aññaṃ vitakkento sayati . Eko kammaṭṭhānaṃ avissajjetvāva sayati . Ettakena pana na pākaṭaṃ hotīti caṅkamena dīpayiṃsu . Yo hi bhikkhu caṅkamanaṃ otaritvā caṅkamanakoṭiyaṃ ṭhito pariggaṇhāti ; ‘ pācīnacaṅkamanakoṭiyaṃ pavattā rūpārūpadhammā pacchimacaṅkamanakoṭiṃ appatvā ettheva niruddhā , pacchimacaṅkamanakoṭiyaṃ pavattāpi pācīnacaṅkamanakoṭiṃ appatvā ettheva niruddhā , caṅkamanavemajjhe pavattā ubho koṭiyo appatvā ettheva niruddhā , caṅkamane pavattā rūpārūpadhammā ṭhānaṃ appatvā ettheva niruddhā , ṭhāne pavattā nisajjaṃ , nisajjāya pavattā sayanaṃ appatvā ettheva niruddhā ’ ti evaṃ pariggaṇhanto pariggaṇhantoyeva bhavaṅgaṃ otāreti ; uṭṭhahantoP0.364 kammaṭṭhānaṃ gahetvāva uṭṭhāti – ayaṃ bhikkhu gatādīsu sampajānakārī nāma hotīti . EvaṃM0.348 pana sutte kammaṭṭhānaṃ avibhūtaṃ hoti . Kammaṭṭhānaṃ avibhūtaṃ na kātabbaṃ . Tasmā yo bhikkhu yāva sakkoti tāva caṅkamitvā ṭhatvā nisīditvā sayamāno evaṃ pariggahetvā sayati – ‘ kāyo acetano , mañco acetano . Kāyo na jānāti – ahaṃ mañce sayitoti . Mañcopi na jānāti – mayi kāyo sayitoti . Acetano kāyo acetane mañce sayito ’ ti . Evaṃ pariggaṇhanto pariggaṇhantoyeva cittaṃ bhavaṅgaṃ otāreti , pabujjhamāno kammaṭṭhānaṃ gahetvāva pabujjhati . Ayaṃ sutte sampajānakārī nāma hotīti . Jāgariteti jāgaraṇe . Tattha ‘ kiriyāmayapavattassa appavattiyā sati jāgaritaṃ nāma na hoti ; kiriyāmayapavattavaḷañje pavattante jāgaritaṃ nāma hotī ’ ti pariggaṇhanto bhikkhu jāgarite sampajānakārī nāma hoti . Apica rattindivaṃ cha koṭṭhāse katvā pañca koṭṭhāse jaggantopi jāgarite sampajānakārī nāma hoti . BhāsitetiV0.344 kathane . Tattha ‘ upādārūpassa saddāyatanassa appavatte sati bhāsitaṃ nāma na hoti ; tasmiṃ pavattante hotī ’ ti pariggāhako bhikkhu bhāsite sampajānakārī nāma hoti . Vimuttāyatanasīsena dhammaṃ desentopi bāttiṃsa tiracchānakathā pahāya dasakathāvatthunissitaṃ kathaṃ kathentopi bhāsite sampajānakārī nāma hoti . Tuṇhībhāveti akathane . Tattha ‘ upādārūpassa saddāyatanassa pavattiyaṃ sati tuṇhībhāvo nāma natthi ; appavattiyaṃ hotī ’ ti pariggāhako bhikkhu tuṇhībhāve sampajānakārī nāma hoti . Aṭṭhatiṃsāya ārammaṇesu cittaruciyaṃ kammaṭṭhānaṃ gahetvā nisinnopi dutiyajjhānaṃ samāpannopi tuṇhībhāve sampajānakārīyeva nāma hoti . Ettha ca eko iriyāpatho dvīsu ṭhānesu āgato . Gate ṭhite nisinneti ettha vihāre cuṇṇikapāduddhārairiyāpathavasena kathitoti veditabbo .
524. Tattha katamā satītiādi sabbaṃ uttānatthameva .
526. SoP0.365M0.349 vivittan ti iminā kiṃ dasseti ? Etassa bhikkhuno upāsanaṭṭhānaṃ yogapathaṃ sappāyasenāsanaṃ dasseti . Yassa hi abbhantare ettakā guṇā atthi , tassa anucchaviko araññavāso . Yassa panete natthi , tassa ananucchaviko . Evarūpassa hi araññavāso kāḷamakkaṭaacchataracchadīpimigādīnaṃ aṭavīvāsasadiso hoti . Kasmā ? Icchāya ṭhatvā paviṭṭhattā . Tassa hi araññavāsamūlako koci attho natthi ; araññavāsañceva āraññake ca dūseti ; sāsane appasādaṃ uppādeti . Yassa pana abbhantare ettakā guṇā atthi , tasseva so anucchaviko . So hi araññavāsaṃ nissāya vipassanaṃ paṭṭhapetvā arahattaṃ gaṇhitvā parinibbāti , sakalaaraññavāsaṃ upasobheti , āraññikānaṃ sīsaṃ dhovati , sakalasāsanaṃ pasāreti . Tattha vivittan ti suññaṃ appasaddaṃ appanigghosaṃ . Etameva hi atthaṃ dassetuṃ tañca anākiṇṇan tiādi vuttaṃ . Tattha anākiṇṇan ti asaṅkiṇṇaṃ asambādhaṃ . Tattha yassa senāsanassa sāmantā gāvutampi aḍḍhayojanampiV0.345 pabbatagahanaṃ vanagahanaṃ nadīgahanaṃ hoti , na koci avelāya upasaṅkamituṃ sakkoti – idaṃ santikepi anākiṇṇaṃ nāma . Yaṃ pana aḍḍhayojanikaṃ vā yojanikaṃ vā hoti – idaṃ dūratāya eva anākiṇṇaṃ nāma hoti .
Tasmā satthā evarūpassa bhikkhuno upāsanaṭṭhānaṃ yogapathaṃ sappāyasenāsanaṃ dassento so vivittaṃ senāsanaṃ bhajatītiādimāha .
527. Seti ceva āsati ca etthāti senāsanaṃ . Tassa pabhedaṃ dassetuṃ mañco pīṭhan tiādi vuttaṃ . Tattha mañcoti cattāro mañcā – masārako , bundikābaddho , kuḷīrapādako , āhaccapādakoti . Tathā pīṭhaṃ . Bhisīti pañca bhisiyo – uṇṇābhisi , coḷabhisi , vākabhisi , tiṇabhisi , paṇṇabhisīti . Bimbohanan ti sīsupadhānaṃ vuttaṃ . Taṃ vitthārato vidatthicaturaṅgulaṃ vaṭṭati , dīghato mañcavitthārappamāṇaṃ . Vihāroti samantā parihārapathaṃ antoyeva rattiṭṭhānadivāṭṭhānāni dassetvā katasenāsanaṃ . AḍḍhayogotiP0.366 supaṇṇavaṅkagehaṃ . Pāsādoti dve kaṇṇikāni gahetvā kato dīghapāsādo . Aṭṭoti paṭirājādipaṭibāhanatthaṃ iṭṭhakāhi kato bahalabhittiko catupañcabhūmiko patissayaviseso . Māḷoti bhojanasālasadiso maṇḍalamāḷo ; vinayaṭṭhakathāyaṃ pana ekakūṭasaṅgahitoM0.350 caturassapāsādoti vuttaṃ . Leṇan ti pabbataṃ khaṇitvā vā pabbhārassa appahonakaṭṭhāne kuṭṭaṃ uṭṭhāpetvā vā katasenāsanaṃ . Guhāti bhūmidari vā yattha rattindivaṃ dīpaṃ laddhuṃ vaṭṭati , pabbataguhā vā bhūmiguhā vā . Rukkhamūlan ti rukkhassa heṭṭhā parikkhittaṃ vā aparikkhittaṃ vā . Veḷugumboti veḷugaccho .
Yattha vā pana bhikkhū paṭikkamantīti ṭhapetvā vā etāni mañcādīni yattha bhikkhū sannipatanti , yaṃ tesaṃ sannipātārahaṭṭhānaṃ , sabbametaṃ senāsanaṃ .
528. Bhajatīti upeti . Sambhajatīti tattha abhirativasena anukkaṇṭhito suṭṭhu upeti . Sevatīti nivāsanavasena sevati nisevatīti anukkaṇṭhamāno sannisito hutvā sevati . Saṃsevatīti senāsanavattaṃ sampādento sammā sevati .
529. Idāni yaṃ taṃ vivittanti vuttaṃ , tassa pabhedaṃ dassetuṃ araññaṃ rukkhamūlan tiādi āraddhaṃ . Tattha araññan ti vinayapariyāyena tāva ‘‘ ṭhapetvā gāmañca gāmūpacārañca avasesaṃ araññan ’’ ti ( pārā .12) āgataṃ . Suttantapariyāyena āraññikaṃ bhikkhuṃ sandhāya ‘‘ āraññakaṃ nāma senāsanaṃ pañcadhanusatikapacchiman ’’ ti ( pāci .573) āgataṃ . Vinayasuttantā pana ubhopi pariyāyadesanā nāma . Abhidhammo nippariyāyadesanāti abhidhammapariyāyenaV0.346 araññaṃ dassetuṃ nikkhamitvā bahi indakhīlāti vuttaṃ ; indakhīlato bahi nikkhamitvāti attho .
530. Rukkhamūlādīnaṃ pakatiyā ca suviññeyyabhāvato rukkhamūlaṃyeva rukkhamūlan tiādi vuttaṃ . Apicettha rukkhamūlan ti yaṃkiñci sītacchāyaṃ vivittaṃ rukkhamūlaṃ .
Pabbatan ti selaṃ . Tattha hi udakasoṇḍīsu udakakiccaṃ katvāP0.367 sītāya rukkhacchāyāya nisinnassa nānādisāsu khāyamānāsu sītena vātena bījiyamānassa cittaṃ ekaggaṃ hoti .
Kandaran ti kaṃ vuccati udakaṃ , tena daritaṃ udakena bhinnaṃ pabbatappadesaṃ ; yaṃ nitumbantipi nadīkuñjantipi vadanti . Tattha hi rajatapaṭṭasadisā vālikā honti , matthake maṇivitānaṃ viya vanagahanaṃ , maṇikkhandhasadisaṃ udakaṃ sandati . Evarūpaṃ kandaraṃ oruyha pānīyaṃ pivitvā gattāni sītaṃ katvā vālikaṃ ussāpetvā paṃsukūlacīvaraṃ paññapetvāM0.351 nisinnassa samaṇadhammaṃ karoto cittaṃ ekaggaṃ hoti .
Giriguhan ti dvinnaṃ pabbatānaṃ antaraṃ , ekasmiṃyeva vā umaṅgasadisaṃ mahāvivaraṃ . Susānalakkhaṇaṃ visuddhimagge ( visuddhi .1.34) vuttaṃ .
531. Vanapatthan ti gāmantaṃ atikkamitvā manussānaṃ anupacāraṭṭhānaṃ , yattha na kasanti na vapanti . Tenevassa niddese ‘‘ vanapatthanti dūrānametaṃ senāsanānaṃ adhivacanan ’’ tiādi vuttaṃ . Yasmā vā rukkhamūlādīsu idamevekaṃ bhājetvā dassitaṃ , tasmāssa nikkhepapaṭipāṭiyā niddesaṃ akatvā sabbapariyante niddeso katoti veditabbo . Abbhokāsan ti acchannaṃ . Ākaṅkhamāno panettha cīvarakuṭiṃ katvā vasati . Palālapuñjan ti palālarāsi . Mahāpalālapuñjato hi palālaṃ nikkaḍḍhitvā pabbhāraleṇasadise ālaye karonti , gacchagumbādīnampi upari palālaṃ pakkhipitvā heṭṭhā nisinnā samaṇadhammaṃ karonti ; taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ .
Vanapatthaniddese salomahaṃsānan ti yattha paviṭṭhassa lomahaṃso uppajjati ; evarūpānaṃ bhīsanakasenāsanānaṃ .
Pariyantānan ti dūrabhāvena pariyante ṭhitānaṃ .
Na manussūpacārānan ti kasanavapanavasena manussehi upacaritabbaṃ vanantaṃ atikkamitvā ṭhitānaṃ .
Durabhisambhavānan ti aladdhavivekassādehi abhibhuyya vasituṃ nasakkuṇeyyānaṃ .
532. Appasaddādiniddese appasaddan ti vacanasaddena appasaddaṃ .
533. Appanigghosan tiV0.347 nagaranigghosasaddena appanigghosaṃ . YasmāP0.368 pana ubhayampetaṃ saddaṭṭhena ekaṃ , tasmāssa niddese ‘‘ yadeva taṃ appasaddaṃ tadeva taṃ appanigghosan ’’ ti vuttaṃ .
Vijanavātan ti anusañcaraṇajanassa sarīravātena virahitaṃ . Vijanavādan tipi pāṭho ; antojanavādena virahitanti attho . Yasmā pana yaṃ appanigghosaṃ , tadeva janasañcaraṇena ca janavādena ca virahitaṃ hoti , tasmāssa niddese ‘‘ yadeva taṃ appanigghosaṃ tadeva taṃ vijanavātan ’’ ti vuttaṃ .
Manussarāhaseyyakan ti manussānaṃ rahassakiriyaṭṭhāniyaṃ . Yasmā pana taṃ janasañcaraṇarahitaṃ hoti , tenassa niddese ‘‘ yadeva taṃ vijanavātaṃ tadeva taṃ manussarāhaseyyakan ’’ ti vuttaṃ .
Paṭisallānasāruppan ti vivekānurūpaṃ . Yasmā pana taṃ niyamenevaM0.352 manussarāhaseyyakaṃ hoti , tasmāssa niddese ‘‘ yadeva taṃ manussarāhaseyyakaṃ tadeva taṃ paṭisallānasāruppan ’’ ti vuttaṃ .
534. Araññagatādiniddese araññaṃ vuttameva . Tathā rukkhamūlaṃ . Avasesaṃ pana sabbampi senāsanaṃ suññāgārena saṅgahitaṃ .
535. Pallaṅkaṃ ābhujitvāti samantato ūrubaddhāsanaṃ bandhitvā . Ujuṃ kāyaṃ paṇidhāyāti uparimaṃ sarīraṃ ujuṃ ṭhapetvā aṭṭhārasa piṭṭhikaṇṭake koṭiyā koṭiṃ paṭipādetvā . Evañhi nisinnassa cammamaṃsanhārūni na paṇamanti . Athassa yā tesaṃ paṇamanapaccayā khaṇe khaṇe vedanā uppajjeyyuṃ , tā nuppajjanti . Tāsu na uppajjamānāsu cittaṃ ekaggaṃ hoti , kammaṭṭhānaṃ na paripatati , vuḍḍhiṃ phātiṃ upagacchati .
536. Ujuko hoti kāyo ṭhito paṇihitoti idampi hi imamevatthaṃ sandhāya vuttaṃ .
537. Parimukhaṃ satiṃ upaṭṭhapetvāti kammaṭṭhānābhimukhaṃ satiṃ ṭhapayitvā , mukhasamīpe vā katvāti attho . Teneva vuttaṃ ‘‘ ayaṃ sati upaṭṭhitā hoti sūpaṭṭhitā nāsikagge vā mukhanimitte vā ’’ ti .
Mukhanimittan ti cettha uttaroṭṭhassa vemajjhappadeso daṭṭhabbo , yattha nāsikavāto paṭihaññati ;
atha vāP0.369 parīti pariggahaṭṭho , mukhan ti niyyānaṭṭho , satīti upaṭṭhānaṭṭho ; tena vuccati ‘‘ parimukhaṃ satin ’’ ti evaṃ paṭisambhidāyaṃ ( paṭi . ma .1.164) vuttanayenapettha attho daṭṭhabbo . Tatrāyaṃ saṅkhepo ‘‘ pariggahitaniyyānaṃ satiṃ katvā ’’ ti .
538. AbhijjhāniddesoV0.348 uttānatthoyeva . Ayaṃ panettha saṅkhepavaṇṇanā – abhijjhaṃ loke pahāyāti lujjanapalujjanaṭṭhena pañcupādānakkhandhā loko . Tasmā pañcasu upādānakkhandhesu rāgaṃ pahāya kāmacchandaṃ vikkhambhetvāti ayamettha attho .
539. Vigatābhijjhenāti vikkhambhanavasena pahīnattā vigatābhijjhena , na cakkhuviññāṇasadisenāti attho .
541. AbhijjhāyaM0.353 cittaṃ parisodhetīti abhijjhāto cittaṃ parisodheti ; yathā naṃ sā muñcati ceva , muñcitvā ca na puna gaṇhāti , evaṃ karotīti attho .
Niddesapadesu panassa āsevanto sodheti , bhāvento visodheti , bahulīkaronto parisodhetīti evamattho veditabbo . Mocetītiādīsupi eseva nayo .
542-543. Byāpādadosaṃ pahāyātiādīnampi imināva nayena attho veditabbo . Byāpajjati iminā cittaṃ pūtikummāsādayo viya pakatiṃ jahatīti byāpādo . Vikārappattiyā padussati , paraṃ vā padūseti vināsetīti padoso . Ubhayametaṃ kodhassevādhivacanaṃ . Teneva vuttaṃ ‘‘ yo byāpādo so padoso ; yo padoso so byāpādo ’’ ti . Yasmā cesa sabbasaṅgāhikavasena niddiṭṭho , tasmā ‘‘ sabbapāṇabhūtahitānukampī ’’ ti avatvā ‘‘ abyāpannacitto ’’ ti ettakameva vuttaṃ .
542-543.
Byāpādadosaṃ pahāyātiādīnampi imināva nayena attho veditabbo . Byāpajjati iminā cittaṃ pūtikummāsādayo viya pakatiṃ jahatīti byāpādo . Vikārappattiyā padussati , paraṃ vā padūseti vināsetīti padoso . Ubhayametaṃ kodhassevādhivacanaṃ . Teneva vuttaṃ ‘‘ yo byāpādo so padoso ; yo padoso so byāpādo ’’ ti .
546. Thinaṃ cittagelaññaṃ , middhaṃ cetasikagelaññaṃ ; thinañca middhañca thinamiddhaṃ .
Santā hontīti ime dvepi dhammā nirodhasantatāya santā hontīti . Idaṃ sandhāyettha vacanabhedo kato .
549. Ālokasaññīti rattimpi divāpi diṭṭhālokasañjānanasamatthāya vigatanīvaraṇāya parisuddhāya saññāya samannāgato .
550. Sato sampajānoti satiyā ca ñāṇena ca samannāgato . Idaṃ ubhayaṃ ālokasaññāya upakārakattā vuttaṃ .
553. VigatathinamiddhatāyaP0.370 pana ālokasaññāya niddesapadesu cattattātiādīni aññamaññavevacanānevaV0.349 . Tattha cattattāti cattakāraṇā . Sesapadesupi eseva nayo . Cattattāti idaṃ panettha sakabhāvapariccajanavasena vuttaṃ . Vantattāti idaṃ puna anādiyanabhāvadassanavasena . Muttattāti idaṃ santatito vinimocanavasena . Pahīnattāti idaṃ muttassāpi katthaci ṭhānābhāvavasena . Paṭinissaṭṭhattāti idaṃ pubbe ādinnapubbassa nissaggadassanavasena . Paṭimuñcato vā nissaṭṭhattā bhāvanābalena abhibhuyyaM0.354 nissaṭṭhattāti attho . Pahīnapaṭinissaṭṭhattāti yathāvikkhambhanavaseneva pahānaṃ hoti , punappunaṃ santatiṃ na ajjhāruhati , tathā paṭinissaṭṭhattāti . Ālokā hotīti sappabhā hoti . Nirāvaraṇaṭṭhena vivaṭā . Nirupakkilesaṭṭhena parisuddhā . Pabhassaraṭṭhena pariyodātā .
556. Uddhaccakukkuccan ti ettha uddhatākāro uddhaccaṃ , ārammaṇe anicchayatāya vatthujjhācāro kukkuccaṃ . Idhāpi ‘‘ santā hontī ’’ ti purimanayeneva vacanabhedo veditabbo .
558. Tiṇṇavicikicchoti vicikicchaṃ taritvā atikkamitvā ṭhito . Niddesepissa tiṇṇoti idaṃ vicikicchāya animuggabhāvadassanavasena vuttaṃ . Uttiṇṇoti idaṃ tassā atikkamadassanavasena . Nittiṇṇoti idaṃ bhāvanābalena abhibhuyya upaddave tiṇṇabhāvadassanavasena . Pāraṅgatoti nibbicikicchābhāvasaṅkhātaṃ vicikicchāpāraṃ gato . Pāramanuppattoti tadeva pāraṃ bhāvanānuyogena pattoti . Evamassa paṭipattiyā saphalataṃ dasseti .
559. Akathaṃkathīti ‘ kathamidaṃ kathamidan ’ ti evaṃ pavattāya kathaṃkathāya virahito . Kusalesu dhammesūti anavajjadhammesu . Na kaṅkhatīti ‘ ime nu kho kusalā ’ ti kaṅkhaṃ na uppādeti . Na vicikicchatīti te dhamme sabhāvato vinicchetuṃ na kicchati , na kilamati . Akathaṃkathī hotīti ‘ kathaṃ nu kho ime kusalā ’ tiP0.371 kathaṃkathāya rahito hoti . Nikkathaṃkathī vigatakathaṃkathoti tasseva vevacanaṃ . Vacanattho panettha kathaṃkathāto nikkhantoti nikkathaṃkatho . Vigatā kathaṃkathā assāti vigatakathaṃkatho .
562. Upakkileseti upakkilesabhūte . Te hi cittaṃ upagantvā kilissanti . Tasmā upakkilesāti vuccanti .
563. PaññāyaV0.350 dubbalīkaraṇeti yasmā ime nīvaraṇā uppajjamānā anuppannāya lokiyalokuttarāya paññāya uppajjituṃ na denti , uppannā api aṭṭha samāpattiyo pañca vā abhiññāyo upacchinditvā pātenti , tasmā ‘ paññāya dubbalīkaraṇā ’ ti vuccanti . ‘ Anuppannā ceva paññā na uppajjati , uppannāM0.355 ca paññā nirujjhatī ’ ti idampi hi imamevatthaṃ sandhāya vuttaṃ . Sesamettha sabbaṃ heṭṭhā tattha tattha pakāsitattā uttānatthameva .
564. Vivicceva kāmehītiādīsupi niddesesu yaṃ vattabbaṃ siyā , taṃ heṭṭhā cittuppādakaṇḍe ( dha . sa . aṭṭha .160) rūpāvacaraniddese idheva ca tattha tattha vuttameva . Kevalañhi dutiyatatiyacatutthajjhānaniddesesupi yathā tāni jhānāni heṭṭhā ‘ tivaṅgikaṃ jhānaṃ hoti , duvaṅgikaṃ jhānaṃ hotī ’ ti vuttāni , evaṃ avatvā ‘‘ ajjhattaṃ sampasādanan ’’ tiādivacanato pariyāyena sampasādādīhi saddhiṃ tāni aṅgāni gahetvā ‘‘ jhānanti sampasādo pītisukhaṃ cittassekaggatā ’’ tiādinā nayena taṃ taṃ jhānaṃ niddiṭṭhanti ayamettha viseso .
588. Yaṃ taṃ ariyā ācikkhantī tipadaniddese pana kiñcāpi ‘ ācikkhanti desentī ’ tiādīni sabbāneva aññamaññavevacanāni , evaṃ santepi ‘ upekkhako satimā sukhavihārī ’ tiādiuddesavasena ācikkhanti , niddesavasena desenti , paṭiniddesavasena paññāpenti , tena tena pakārena atthaṃ ṭhapetvā paṭṭhapenti , tassa tassatthassa kāraṇaṃ dassentā vivaranti , byañjanavibhāgaṃ dassentā vibhajanti , nikkujjitabhāvaṃ gambhīrabhāvañca nīharitvā vā sotūnaṃ ñāṇassa patiṭṭhaṃ janayantā uttāniṃ karonti , sabbehipi imehi ākārehi sotūnaṃ aññāṇandhakāraṃ vidhamentā pakāsentīti evamattho daṭṭhabbo .
Samatikkamaniddesepi tattha tattha tehi tehi dhammehi vuṭṭhitattā atikkamanto , uparibhūmippattiyāP0.372 vītikkanto , tato aparihānibhāvena samatikkantoti evamattho daṭṭhabbo . Suttantabhājanīyavaṇṇanā . 2. Abhidhammabhājanīyavaṇṇanā
623. AbhidhammabhājanīyeV0.351 heṭṭhā cittuppādakaṇḍe āgatanayeneva tanti ṭhapitā . Tasmā tattha sabbesampi kusalavipākakiriyavasena niddiṭṭhānaṃ jhānānaṃM0.356 tattha vuttanayeneva attho veditabbo . Suddhikanavakādibhedopi sabbo tattha vuttasadisoyevāti . Abhidhammabhājanīyavaṇṇanā . 3. Pañhāpucchakavaṇṇanā