Issues
Select Version
Vibhaṅgapāḷi
Vibhaṅgapāḷi

1. Suttantabhājanīyaṃ

Author: _System_commentary_ @ Administrator

154. IdāniP0.45M0.42V0.42 tadanantare āyatanavibhaṅganiddese suttantabhājanīyaṃ tāva dassento dvādasāyatanāni cakkhāyatanaṃ rūpāyatanan tiādimāha . Tattha pāḷimuttakena tāva nayena – Atthalakkhaṇatāvatva , kamasaṅkhepavitthārā ; Tathā daṭṭhabbato ceva , viññātabbo vinicchayo . Tasmā yathāvuttenatthena cakkhu ca taṃ āyatanañcāti cakkhāyatanaṃ … pe … dhammā ca te āyatanañcāti dhammāyatanan ti evaṃ tāvettha ‘ atthato ’ viññātabbo vinicchayo . ‘ Lakkhaṇato ’ ti cakkhādīnaṃ lakkhaṇatopettha viññātabbo vinicchayo . Tāni ca pana nesaṃ lakkhaṇāni heṭṭhā rūpakaṇḍaniddese vuttanayeneva veditabbāni . ‘ Tāvatvato ’ ti tāvabhāvato . Idaṃ vuttaṃ hoti – cakkhādayopi hi dhammā eva . Evaṃ sati dhammāyatanamicceva avatvā kasmā dvādasāyatanāni vuttānīti ce ? Cha viññāṇakāyuppattidvārārammaṇavavatthānato . Idha channaṃ viññāṇakāyānaṃ dvārabhāvena ārammaṇabhāvena ca vavatthānato ayameva tesaṃ bhedo hotīti dvādasa vuttāni . Cakkhuviññāṇavīthipariyāpannassa hi viññāṇakāyassa cakkhāyatanameva uppattidvāraṃ , rūpāyatanameva cārammaṇaṃP0.47V0.44 . Tathā itarāni itaresaṃ . Chaṭṭhassa pana bhavaṅgamanasaṅkhāto manāyatanekadesova uppattidvāraṃ , asādhāraṇañca dhammāyatanaṃ ārammaṇantiM0.44 . Iti channaṃ viññāṇakāyānaṃ uppattidvārārammaṇavavatthānato dvādasa vuttānīti . Evamettha ‘ tāvatvato ’ viññātabbo vinicchayo . ‘ Kamato ’ ti idhāpi pubbe vuttesu uppattikkamādīsu desanākkamova yujjati . Ajjhattikesu hi āyatanesu sanidassanasappaṭighavisayattā cakkhāyatanaṃ pākaṭanti paṭhamaṃ desitaṃ . Tato anidassanasappaṭighavisayāni sotāyatanādīni . Atha vā dassanānuttariyasavanānuttariyahetubhāvena bahūpakārattā ajjhattikesu cakkhāyatanasotāyatanāni paṭhamaṃ desitāni . Tato ghānāyatanādīni tīṇi . Pañcannampi gocaravisayattā ante manāyatanaṃ . Cakkhādīnaṃ pana gocarattā tassa tassa anantarāni bāhiresu rūpāyatanādīni . Apica viññāṇuppattikāraṇavavatthānatopi ayameva tesaṃ kamo veditabbo . Vuttañhetaṃ ‘‘ cakkhuñca paṭicca rūpe ca uppajjati cakkhuviññāṇaṃ … pe … manañca paṭicca dhamme ca uppajjati manoviññāṇan ’’ ti ( ma . ni .3.421) evaṃ ‘ kamato ’ pettha viññātabbo vinicchayo . ‘ Saṅkhepavitthārā ’ ti saṅkhepato hi manāyatanassa ceva dhammāyatanekadesassa ca nāmena , tadavasesānañca āyatanānaṃ rūpena saṅgahitattā dvādasāpi āyatanāni nāmarūpamattameva honti . Vitthārato pana ajjhattikesu tāva cakkhāyatanaṃ jātivasena cakkhupasādamattameva , paccayagatinikāyapuggalabhedato pana anantappabhedaṃ . Tathā sotāyatanādīni cattāri . Manāyatanaṃ tebhūmakakusalākusalavipākakiriyaviññāṇabhedena ekāsītippabhedaṃ , vatthupaṭipadādibhedato pana anantappabhedaṃ . Rūpagandharasāyatanāni samuṭṭhānabhedato catuppabhedāni , saddāyatanaṃ dvippabhedaṃ . Sabhāgavisabhāgabhedato pana sabbānipi anantappabhedāni . Phoṭṭhabbāyatanaṃ pathavīdhātutejodhātuvāyodhātuvasena tippabhedaṃ , samuṭṭhānato catuppabhedaṃ , sabhāgavisabhāgato anekappabhedaṃ . Dhammāyatanaṃ tebhūmakadhammārammaṇavasena anekappabhedanti . Evaṃ saṅkhepavitthārā viññātabbo vinicchayo . ‘ Daṭṭhabbato ’ tiP0.48 ettha pana sabbānevetāni āyatanāni anāgamanato aniggamanato ca daṭṭhabbāni . Na hi tāni pubbe udayā kutoci āgacchanti , nāpi uddhaṃ vayā kuhiñci gacchanti ; atha kho pubbe udayā appaṭiladdhasabhāvāni , uddhaṃM0.45 vayā paribhinnasabhāvāni , pubbantāparantavemajjheV0.45 paccayāyattavuttitāya avasāni pavattanti . Tasmā anāgamanato aniggamanato ca daṭṭhabbāni . Tathā nirīhato abyāpārato ca . Na hi cakkhurūpādīnaṃ evaṃ hoti – ‘ aho vata amhākaṃ sāmaggiyā viññāṇaṃ nāma uppajjeyyā ’ ti , na ca tāni viññāṇuppādanatthaṃ dvārabhāvena vatthubhāvena ārammaṇabhāvena vā īhanti , na byāpāramāpajjanti ; atha kho dhammatāvesā yaṃ cakkhurūpādīnaṃ sāmaggiyaṃ cakkhuviññāṇādīni sambhavanti . Tasmā nirīhato abyāpārato ca daṭṭhabbāni . Apica ajjhattikāni suññagāmo viya daṭṭhabbāni dhuvasubhasukhattabhāvavirahitattā , bāhirāni gāmaghātakacorā viya ajjhattikānaṃ abhighātakattā . Vuttañhetaṃ – ‘‘ cakkhu , bhikkhave , haññati manāpāmanāpehi rūpehīti vitthāro . Apica ajjhattikāni cha pāṇakā viya daṭṭhabbāni , bāhirāni tesaṃ gocarā viyāti . Evampettha ‘ daṭṭhabbato ’ viññātabbo vinicchayoti .
Tattha visesato tāva cakkhatīti cakkhu ; rūpaṃ assādeti , vibhāveti cāti attho . Idāni tesaṃ vipassitabbākāraṃ dassetuṃ cakkhuṃ aniccan tiādi āraddhaṃ . Tattha cakkhu tāva hutvā abhāvaṭṭhena aniccan ti veditabbaṃ . Aparehipi catūhi kāraṇehi aniccaṃ – uppādavayavantato , vipariṇāmato , tāvakālikato , niccapaṭikkhepatoti . Tadeva paṭipīḷanaṭṭhena dukkhaṃ . Yasmā vā etaṃ uppannaṃ ṭhitiṃ pāpuṇāti , ṭhitiyaṃ jarāya kilamati , jaraṃ patvā avassaṃ bhijjati ; tasmā abhiṇhasampaṭipīḷanato , dukkhamato , dukkhavatthuto , sukhapaṭikkhepatoti imehi catūhi kāraṇehi dukkhaṃ . Avasavattanaṭṭhena pana anattā . Yasmā vā etaṃ uppannaṃ ṭhitiṃ mā pāpuṇātu , ṭhānappattaṃ mā jiratu , jarappataṃ mā bhijjatūti imesu tīsu ṭhānesu kassaci vasavattibhāvo natthi , suññaṃ tena vasavattanākārena ; tasmā suññato , assāmikato , akāmakāriyato , attapaṭikkhepatoti imehi catūhi kāraṇehi anattā . VibhavagatikatoP0.49 , pubbāparavasena bhavasaṅkantigamanato , pakatibhāvavijahanato ca vipariṇāmadhammaṃ . Idaṃ aniccavevacanameva .
Rūpayatīti rūpaṃ ; vaṇṇavikāraṃ āpajjamānaṃ hadayaṅgatabhāvaṃ pakāsetīti attho . Rūpā aniccātiādīsupi eseva nayo . Apicettha ṭhapetvā cakkhuṃ tebhūmakadhammā aniccā , no cakkhu . Cakkhu pana cakkhu ceva aniccañca . TathāV0.46 sesadhammā dukkhā , no cakkhu . CakkhuM0.46 pana cakkhu ceva dukkhañca . Sesadhammā anattā , no cakkhu . Cakkhu pana cakkhu ceva anattā cāti . Rūpādīsupi eseva nayo . Imasmiṃ pana suttantabhājanīye tathāgatena kiṃ dassitanti ? Dvādasannaṃ āyatanānaṃ anattalakkhaṇaṃ . Sammāsambuddho hi anattalakkhaṇaṃ dassento aniccena vā dasseti , dukkhena vā , aniccadukkhehi vā . Tattha ‘‘ cakkhu , attāti yo vadeyya , taṃ na upapajjati . Cakkhussa uppādopi vayopi paññāyati . Yassa kho pana uppādopi vayopi paññāyati ‘ attā me uppajjati ca veti cā ’ ti iccassa evamāgataṃ hoti . Tasmā taṃ na upapajjati – cakkhu attāti yo vadeyya iti cakkhu anattā ’’ ti ( ma . ni .3.422). Imasmiṃ sutte aniccena anattalakkhaṇaṃ dassesi . ‘‘ Rūpaṃ , bhikkhave , anattā . Rūpañca hidaṃ , bhikkhave , attā abhavissa , na yidaṃ rūpaṃ ābādhāya saṃvatteyya ; labbhetha ca rūpe – evaṃ me rūpaṃ hotu , evaṃ me rūpaṃ mā ahosīti . Yasmā ca kho , bhikkhave , rūpaṃ anattā tasmā rūpaṃ ābādhāya saṃvattati ; na ca labbhati rūpe – evaṃ me rūpaṃ hotu , evaṃ me rūpaṃ mā ahosī ’’ ti ( saṃ . ni .3.59; mahāva .20) imasmiṃ sutte dukkhena anattalakkhaṇaṃ dassesi . ‘‘ Rūpaṃ , bhikkhave , aniccaṃ , yadaniccaṃ taṃ dukkhaṃ , yaṃ dukkhaṃ tadanattā , yadanattā taṃ netaṃ mama , nesohamasmi , na meso attā ’’ tiādīsu ( saṃ . ni .3.15) aniccadukkhehi anattalakkhaṇaṃ dassesi . Kasmā ? Aniccadukkhānaṃ pākaṭattā . Hatthato hi taṭṭake vā sarake vā kismiñcideva vā patitvā bhinne ‘ aho aniccan ’ ti vadanti . Evaṃ aniccaṃ pākaṭaṃ nāma . Attabhāvasmiṃ pana gaṇḍapiḷakādīsu vā uṭṭhitāsu khāṇukaṇṭakādīhi vā viddhāsu ‘ aho dukkhan ’ ti vadanti . Evaṃ dukkhaṃ pākaṭaṃ nāma . Anattalakkhaṇaṃ apākaṭaṃ andhakāraṃ avibhūtaṃ duppaṭivijjhaṃ duddīpanaṃ duppaññāpanaṃP0.50 . Aniccadukkhalakkhaṇāni uppādā vā tathāgatānaṃ anuppādā vā paññāyanti . Anattalakkhaṇaṃ vinā buddhuppādā na paññāyati , buddhuppādeyeva paññāyati . Mahiddhikā hi mahānubhāvā tāpasaparibbājakā sarabhaṅgasatthārādayopi ‘ aniccaṃ dukkhan ’ ti vattuṃ sakkonti ,‘ anattā ’ ti vattuṃ na sakkonti . Sace hi te sampattaparisāya anattāti vattuṃ sakkuṇeyyuṃ , sampattaparisāya maggaphalapaṭivedho bhaveyya . Anattalakkhaṇapaññāpanañhi aññassa kassaci avisayo , sabbaññubuddhānameva visayo . Evametaṃ anattalakkhaṇaṃ apākaṭaṃ . Tasmā satthāM0.47 anattalakkhaṇaṃ dassentoV0.47 aniccena vā dassesi , dukkhena vā , aniccadukkhehi vā . Idha pana taṃ aniccadukkhehi dassesīti veditabbaṃ . Imāni pana lakkhaṇāni kissa amanasikārā appaṭivedhā , kena paṭicchannattā , na upaṭṭhahanti ? Aniccalakkhaṇaṃ tāva udayabbayānaṃ amanasikārā appaṭivedhā , santatiyā paṭicchannattā , na upaṭṭhāti . Dukkhalakkhaṇaṃ abhiṇhasampaṭipīḷanassa amanasikārā appaṭivedhā , iriyāpathehi paṭicchannattā , na upaṭṭhāti . Anattalakkhaṇaṃ nānādhātuvinibbhogassa amanasikārā appaṭivedhā , ghanena paṭicchannattā , na upaṭṭhāti . Udayabbayaṃ pana pariggahetvā santatiyā vikopitāya aniccalakkhaṇaṃ yāthāvasarasato upaṭṭhāti . Abhiṇhasampaṭipīḷanaṃ manasikatvā iriyāpathe ugghāṭite dukkhalakkhaṇaṃ yāthāvasarasato upaṭṭhāti . Nānādhātuyo vinibbhujitvā ghanavinibbhoge kate anattalakkhaṇaṃ yāthāvasarasato upaṭṭhāti . Ettha ca aniccaṃ aniccalakkhaṇaṃ , dukkhaṃ dukkhalakkhaṇaṃ , anattā anattalakkhaṇanti ayaṃ vibhāgo veditabbo .
Suṇātīti sotaṃ .
Sappatīti saddo ; udāhariyatīti attho .
Ghāyatīti ghānaṃ .
Gandhayatīti gandho ; attano vatthuṃ sūcayatīti attho .
Jīvitaṃ avhāyatīti jivhā .
Rasanti taṃ sattāti raso ; assādentīti attho .
Kucchitānaṃ sāsavadhammānaṃ āyoti kāyo . Āyoti uppattideso .
Phusīyatīti phoṭṭhabbaṃ .
Manatīti mano .
Attano lakkhaṇaṃ dhārayantīti dhammā . Avisesato pana āyatanato , āyānaṃ tananato , āyatassa ca nayanato āyatananti veditabbaṃ . Cakkhurūpādīsu hi taṃtaṃdvārārammaṇā cittacetasikā dhammā sena sena anubhavanādinā kiccena āyatanti uṭṭhahanti ghaṭṭenti vāyamantīti vuttaṃ hoti . Te ca pana āyabhūte dhamme etāni tanonti vitthārentīti vuttaṃ hoti . Idañca anamatagge saṃsāre pavattaṃ atīva āyataṃ saṃsāradukkhaṃ yāva na nivattati tāva nayanteva , pavattayantīti vuttaṃ hoti . ItiV0.43 sabbepi me dhammā āyatanato āyānaṃ tananato āyatassa ca nayanato ‘ āyatanaṃ āyatanan ’ ti vuccanti . Apica nivāsaṭṭhānaṭṭhena , ākaraṭṭhena , samosaraṇaṭṭhānaṭṭhenaP0.46 , sañjātidesaṭṭhena , kāraṇaṭṭhena ca āyatanaṃ veditabbaṃ . Tathā hi loke ‘‘ issarāyatanaṃ vāsudevāyatanan ’’ tiādīsu nivāsaṭṭhānaṃ āyatananti vuccatiM0.43 . ‘‘ Suvaṇṇāyatanaṃ rajatāyatanan ’’ tiādīsu ākaro . Sāsane pana ‘‘ manorame āyatane sevanti naṃ vihaṅgamā ’’ tiādīsu ( a . ni .5.38) samosaraṇaṭṭhānaṃ . ‘‘ Dakkhiṇāpatho gunnaṃ āyatanan ’’ tiādīsu sañjātideso . ‘‘ Tatra tatreva sakkhibhabbataṃ pāpuṇāti sati satiāyatane ’’ tiādīsu ( a . ni .5.23) kāraṇaṃ . Cakkhurūpādīsu cāpi te te cittacetasikā dhammā nivasanti tadāyattavuttitāyāti cakkhādayo nesaṃ nivāsanaṭṭhānaṃ . Cakkhādīsu ca te ākiṇṇā taṃ nissitattā tadārammaṇattā cāti cakkhādayo nesaṃ ākaro . Cakkhādayo ca nesaṃ samosaraṇaṭṭhānaṃ , tattha tattha vatthudvārārammaṇavasena samosaraṇato . Cakkhādayo ca nesaṃ sañjātideso ; taṃ nissayārammaṇabhāvena tattheva uppattito . Cakkhādayo ca nesaṃ kāraṇaṃ , tesaṃ abhāve abhāvatoti . Iti nivāsaṭṭhānaṭṭhena , ākaraṭṭhena , samosaraṇaṭṭhānaṭṭhena , sañjātidesaṭṭhena , kāraṇaṭṭhenāti imehi kāraṇehi ete dhammā ‘ āyatanaṃ āyatanan ’ ti vuccanti .
Tattha aniccan ti khandhapañcakaṃ . Kasmā ? Uppādavayaññathattabhāvā , hutvā abhāvato vā ; uppādavayaññathattaṃ aniccalakkhaṇaṃ , hutvā abhāvasaṅkhāto ākāravikāro vā . ‘‘ Yadaniccaṃ taṃ dukkhan ’’ ti vacanato pana tadeva khandhapañcakaṃ dukkhaṃ . Kasmā ? Abhiṇhasampaṭipīḷanato ; abhiṇhasampaṭipīḷanākāro dukkhalakkhaṇaṃ . ‘‘ YaṃP0.51 dukkhaṃ taṃ anattā ’’ ti pana vacanato tadeva khandhapañcakaṃ anattā . Kasmā ? Avasavattanato ; avasavattanākāro anattalakkhaṇaṃ . Iti aññadeva aniccaṃ dukkhaṃ anattā , aññāni aniccadukkhānattalakkhaṇāni . Pañcakkhandhā , dvādasāyatanāni , aṭṭhārasa dhātuyoti idañhi sabbampi aniccaṃ dukkhaṃ anattā nāma . Vuttappakārākāravikārā aniccadukkhānattalakkhaṇānīti . Saṅkhepato panettha dasāyatanāni kāmāvacarāni , dve tebhūmakāni . Sabbesupi sammasanacāro kathitoti veditabbo . Suttantabhājanīyavaṇṇanā . 2. Abhidhammabhājanīyavaṇṇanā