3. Pañcaṅgikavaggo
1. Paṭhamaagāravasuttavaṇṇanā
21. Tatiyassa
P3.228 paṭhame asabhāgavuttikoti asabhāgāya visadisāya jīvitavuttiyā samannāgatoV3.7 .Ābhisamācārikaṃ dhamman ti uttamasamācārabhūtaṃ vattavasena paññattasīlaṃ .
Sekhaṃ dhamman ti sekhapaṇṇattisīlaṃ .
Sīlānīti cattāri mahāsīlāni .
Sammādiṭṭhin ti vipassanāsammādiṭṭhiṃ .
Sammāsamādhin ti maggasamādhiñceva phalasamādhiñca .
Imasmiṃ sutte sīlādīni missakāni kathitāni .
2. Dutiyaagāravasuttavaṇṇanā
22. Dutiye sīlakkhandhan ti sīlarāsiṃ .
Sesadvayepi eseva nayo .
Ime pana tayopi khandhā missakāva kathitāti .
3. Upakkilesasuttavaṇṇanā
23. Tatiye na ca pabhassaran ti na ca pabhāvantaṃ .
Pabhaṅgu cāti pabhijjanasabhāvaṃ .
Ayoti kāḷalohaṃ .
Lohan ti ṭhapetvā idha vuttāni cattāri avasesaṃ lohaṃ .
Sajjhan ti rajataṃ .
Cittassāti cātubhūmakakusalacittassa .
Tebhūmakassa tāva upakkilesā hontu , lokuttarassa kathaṃ hontīti ?
Uppajjituṃ appadānena .
Yadaggena hi uppajjituṃ na denti , tadaggeneva te lokiyassapi lokuttarassapi upakkilesā nāma honti .
Pabhaṅgu cāti ārammaṇe cuṇṇavicuṇṇabhāvūpagamanena bhijjanasabhāvaṃ .
Sammā
P3.229 samādhiyati āsavānaṃ khayāyāti āsavānaṃ khayasaṅkhātassa arahattassa atthāya hetunā kāraṇena samādhiyati .Ettāvatā
M3.7 cittaṃ visodhetvā arahatte patiṭṭhitaṃ khīṇāsavaṃ dasseti .Idānissa abhiññāpaṭivedhaṃ dassento yassa yassa cātiādimāha .
Taṃ uttānatthamevāti .
4. Dussīlasuttavaṇṇanā
24. Catutthe hatūpanisoti hataupanissayo hatakāraṇo .
Yathābhūtañāṇadassanan ti nāmarūpaparicchedañāṇaṃ ādiṃ katvā taruṇavipassanā .
Nibbidāvirāgoti nibbidā ca virāgo ca
V3.8 .Tattha nibbidā balavavipassanā , virāgo maggo .
Vimuttiñāṇadassanan ti phalavimutti ca paccavekkhaṇañāṇañca .
5. Anuggahitasuttavaṇṇanā
25. Pañcame sammādiṭṭhīti vipassanāsammādiṭṭhi .
Cetovimuttiphalātiādīsu cetovimuttīti maggaphalasamādhi .
Paññāvimuttīti phalañāṇaṃ .
Sīlānuggahitāti sīlena anuggahitā anurakkhitā .
Sutānuggahitāti bāhusaccena anuggahitā .
Sākacchānuggahitāti dhammasākacchāya anuggahitā .
Samathānuggahitāti cittekaggatāya anuggahitā .
Imassa panatthassa āvibhāvatthaṃ madhurambabījaṃ ropetvā samantā mariyādaṃ bandhitvā kālānukālaṃ udakaṃ āsiñcitvā kālānukālaṃ mūlāni sodhetvā kālānukālaṃ patitapāṇake hāretvā kālānukālaṃ makkaṭajālaṃ luñcitvā ambaṃ paṭijagganto puriso dassetabbo .
Tassa hi purisassa madhurambabījaropanaṃ viya vipassanāsammādiṭṭhi daṭṭhabbā , mariyādabandhanaṃ viya sīlena anuggaṇhanaṃ , udakāsecanaṃ
P3.230 viya sutena anuggaṇhanaṃ , mūlaparisodhanaṃ viya sākacchāya anuggaṇhanaṃ , pāṇakaharaṇaṃ viya jhānavipassanāpāripanthikasodhanavasena samathānuggaṇhanaṃ , makkaṭajālaluñcanaṃ viya balavavipassanānuggaṇhanaṃ , evaṃ anuggahitassa rukkhassa khippameva vaḍḍhitvā phalappadānaṃ viya imehi sīlādīhi anuggahitāya mūlasammādiṭṭhiyā khippameva maggavasena vaḍḍhitvā cetovimuttipaññāvimuttiphalappadānaṃ veditabbaṃ .6. Vimuttāyatanasuttavaṇṇanā
26. Chaṭṭhe
M3.8 vimuttāyatanānīti vimuccanakāraṇāni .Yatthāti yesu vimuttāyatanesu .
Satthā dhammaṃ desetīti catusaccadhammaṃ deseti .
Atthapaṭisaṃvedinoti pāḷiatthaṃ jānantassa .
Dhammapaṭisaṃvedinoti pāḷiṃ jānantassa .
Pāmojjan ti taruṇapīti .
Pītīti tuṭṭhākārabhūtā balavapīti .
Kāyoti nāmakāyo .
Passambhatīti paṭippassambhati .
Sukhaṃ vedetīti sukhaṃ paṭilabhati .
Cittaṃ samādhiyatīti arahattaphalasamādhinā samādhiyati .
Ayañhi taṃ dhammaṃ suṇanto āgatāgataṭṭhāne jhānavipassanāmaggaphalāni jānāti , tassa evaṃ jānato pīti uppajjati .
So
V3.9 tassā pītiyā antarā osakkituṃ na dento upacārakammaṭṭhāniko hutvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahattaṃ pāpuṇāti .Taṃ sandhāya vuttaṃ –
‘‘ cittaṃ samādhiyatī ’’ ti .
Sesesupi eseva nayo .
Ayaṃ pana viseso – samādhinimittan ti aṭṭhatiṃsāya ārammaṇesu aññataro samādhiyeva samādhinimittaṃ .
Suggahitaṃ
P3.231 hotītiādisu ācariyassa santike kammaṭṭhānaṃ uggaṇhantena suṭṭhu gahitaṃ hoti suṭṭhu manasikataṃ suṭṭhu upadhāritaṃ .Suppaṭividdhaṃ paññāyāti paññāya suṭṭhu paccakkhaṃ kataṃ .
Tasmiṃ dhammeti tasmiṃ kammaṭṭhānapāḷidhamme .
Iti imasmiṃ sutte pañcapi vimuttāyatanāni arahattaṃ pāpetvā kathitānīti .
7. Samādhisuttavaṇṇanā
27. Sattame appamāṇan ti pamāṇakaradhammarahitaṃ lokuttaraṃ .
Nipakā patissatāti nepakkena ca satiyā ca samannāgatā hutvā .
Pañca ñāṇānīti pañca paccavekkhaṇañāṇāni .
Paccattaññeva uppajjantīti attaniyeva uppajjanti .
Ayaṃ samādhi paccuppannasukho cevātiādīsu arahattaphalasamādhi adhippeto .
Maggasamādhītipi vadantiyeva .
So hi appitappitakkhaṇe sukhattā paccuppannasukho , purimo purimo pacchimassa pacchimassa samādhisukhassa paccayattā āyatiṃ sukhavipāko , kilesehi ārakattā ariyo , kāmāmisavaṭṭāmisalokāmisānaṃ abhāvā nirāmiso .
Buddhādīhi mahāpurisehi sevitattā akāpurisasevito .
Aṅgasantatāya ārammaṇasantatāya sabbakilesadarathasantatāya ca santo , atappaniyaṭṭhena paṇīto .
Kilesappaṭippassaddhiyā laddhattā kilesappaṭippassaddhibhāvaṃ vā laddhattā paṭippassaddhaladdho .
Paṭippassaddhaṃ paṭippassaddhīti hi idaṃ atthato ekaṃ .
Paṭippassaddhakilesena
M3.9 vā arahatā laddhattāpi paṭippassaddhaladdho , ekodibhāvena adhigatattā ekodibhāvameva vā adhigatattā ekodibhāvādhigato .Appaguṇasāsavasamādhi viya sasaṅkhārena sappayogena
P3.232 cittena paccanīkadhamme niggayha kilese vāretvā anadhigatattā na sasaṅkhāraniggayhavāritagato .Taṃ samādhiṃ samāpajjanto tato vā vuṭṭhahanto sativepullappattattā satova samāpajjati , satova vuṭṭhahati .
Yathāparicchinnakālavasena vā sato samāpajjati , sato vuṭṭhahati .
Tasmā yadettha ‘‘ ayaṃ samādhi paccuppannasukho ceva āyatiñca sukhavipāko cā ’’ ti evaṃ paccavekkhamānassa paccattaṃyeva aparappaccayañāṇaṃ uppajjati , taṃ ekaṃ ñāṇaṃ .
Eseva nayo sesesu .
Evaṃ imāni pañca ñāṇāni paccattaññeva uppajjantīti .
8. Pañcaṅgikasuttavaṇṇanā
28. Aṭṭhame
V3.10 ariyassāti vikkhambhanavasena pahīnakilesehi ārakā ṭhitassa .Bhāvanaṃ desessāmīti brūhanaṃ vaḍḍhanaṃ pakāsayissāmi .
Imameva kāyan ti imaṃ karajakāyaṃ .
Abhisandetīti temeti sneheti , sabbattha pavattapītisukhaṃ karoti .
Parisandetīti samantato sandeti .
Paripūretīti vāyunā bhastaṃ viya pūreti .
Parippharatīti samantato phusati .
Sabbāvato kāyassāti assa bhikkhuno sabbakoṭṭhāsavato kāyassa kiñci upādinnakasantatipavattiṭṭhāne chavimaṃsalohitānugataṃ aṇumattampi ṭhānaṃ paṭhamajjhānasukhena aphuṭaṃ nāma na hoti .
Dakkhoti cheko paṭibalo nhānīyacuṇṇāni kātuñceva yojetuñca sannetuñca .
Kaṃsathāleti yena kenaci lohena katabhājane .
Mattikābhājanaṃ pana thiraṃ na hoti , sannentassa bhijjati .
Tasmā taṃ na dassesi .
Paripphosakaṃ
P3.233 paripphosakan ti siñcitvā siñcitvā .Sanneyyāti vāmahatthena kaṃsathālaṃ gahetvā dakkhiṇahatthena pamāṇayuttaṃ udakaṃ siñcitvā siñcitvā parimaddanto piṇḍaṃ kareyya .
Snehānugatāti udakasinehena anugatā .
Snehaparetāti udakasinehena pariggahitā .
Santarabāhirāti
M3.10 saddhiṃ antopadesena ceva bahipadesena ca , sabbatthakameva udakasinehena phuṭāti attho .Na ca pagghariṇīti na bindu bindu udakaṃ paggharati , sakkā hoti hatthenapi dvīhipi aṅgulīhi gahetuṃ ovaṭṭikāyapi kātunti attho .
Dutiyajjhānasukhaupamāyaṃ ubbhidodakoti ubbhinnaudako , na heṭṭhā ubbhijjitvā uggacchanaudako , antoyeva pana uppajjanaudakoti attho .
Āyamukhan ti āgamanamaggo .
Devoti megho .
Kālena kālan ti kāle kāle , anvaḍḍhamāsaṃ vā anudasāhaṃ vāti attho .
Dhāran ti vuṭṭhiṃ .
Nānuppaveccheyyāti nappaveseyya , na vasseyyāti attho .
Sītā vāridhārā ubbhijjitvāti sītā vāridhārā taṃ rahadaṃ pūrayamānā
P3.234 ubbhijjitvā .Heṭṭhā uggacchanaudakañhi uggantvā bhijjantaṃ udakaṃ khobheti , catūhi disāhi pavisanaudakaṃ purāṇapaṇṇatiṇakaṭṭhadaṇḍakādīhi udakaṃ khobheti .
Vuṭṭhiudakaṃ dhārānipātabubbuḷakehi udakaṃ khobheti , sannisinnameva pana hutvā iddhinimmitamiva uppajjamānaṃ udakaṃ imaṃ padesaṃ pharati , imaṃ na pharatīti natthi .
Tena aphuṭokāso nāma na hoti .
Tattha rahado viya karajakāyo , udakaṃ viya dutiyajjhānasukhaṃ , sesaṃ purimanayeneva veditabbaṃ .
Tatiyajjhānasukhaupamāyaṃ
V3.11 uppalāni ettha santīti uppalinī .Sesapadadvayepi eseva nayo .
Ettha ca setarattanīlesu yaṃkiñci uppalameva , ūnakasatapattaṃ puṇḍarīkaṃ , satapattaṃ padumaṃ .
Pattaniyamaṃ vā vināpi setaṃ padumaṃ , rattaṃ puṇḍarīkanti ayamettha vinicchayo .
Udakānuggatānīti udakato na uggatāni .
Antonimuggaposīnīti udakatalassa anto nimuggāniyeva hutvā posanti vaḍḍhantīti attho .
Sesaṃ purimanayeneva veditabbaṃ .
Catutthajjhānaupamāyaṃ parisuddhena cetasā pariyodātenāti ettha nirupakkilesaṭṭhena parisuddhaṃ , pabhassaraṭṭhena pariyodātaṃ veditabbaṃ .
Odātena vatthenāti idaṃ utupharaṇatthaṃ vuttaṃ .
Kiliṭṭhavatthena hi utupharaṇaṃ na hoti , taṅkhaṇadhotaparisuddhena
P3.235 utupharaṇaṃ balavaṃ hoti .Imissā hi upamāya vatthaṃ viya karajakāyo , utupharaṇaṃ viya catutthajjhānasukhaṃ .
Tasmā yathā sunhātassa purisassa parisuddhaṃ vatthaṃ sasīsaṃ pārupitvā nisinnassa
M3.11 sarīrato utu sabbameva vatthaṃ pharati , na koci vatthassa aphuṭokāso hoti , evaṃ catutthajjhānasukhena bhikkhuno karajakāyassa na koci okāso aphuṭo hotīti evamettha attho daṭṭhabbo .Catutthajjhānacittameva vā vatthaṃ viya , taṃsamuṭṭhānarūpaṃ utupharaṇaṃ viya .
Yathā hi katthaci katthaci odātavatthe kāyaṃ aphusantepi taṃsamuṭṭhānena utunā sabbatthakameva kāyo phuṭo hoti , evaṃ catutthajjhānasamuṭṭhāpitena sukhumarūpena sabbatthakameva bhikkhuno kāyo phuṭo hotīti evamettha attho daṭṭhabbo .
Paccavekkhaṇanimittan ti paccavekkhaṇañāṇameva .
Suggahitaṃ hotīti yathā tena jhānavipassanāmaggā suṭṭhu gahitā honti , evaṃ paccavekkhaṇanimittaṃ aparāparena paccavekkhaṇanimittena suṭṭhu gahitaṃ hoti .
Añño vā aññan ti añño eko aññaṃ ekaṃ , attanoyeva hi attā na pākaṭo hoti .
Ṭhito vā nisinnan ti ṭhitakassāpi nisinno pākaṭo hoti , tenevaṃ vuttaṃ .
Sesesupi eseva nayo .
Udakamaṇikoti samekhalā udakacāṭi .
Samatittikoti samabharito .
Kākapeyyāti mukhavaṭṭiyaṃ nisīditvā kākena gīvaṃ anāmetvāva pātabbo .
Subhūmiyan ti samabhūmiyaṃ .
‘‘ Subhūme sukhette vihatakhāṇuke bījāni patiṭṭhāpeyyā ’’ ti ( dī . ni .2.438) ettha pana maṇḍabhūmi subhūmīti āgatā .
Catumahāpatheti
P3.236 dvinnaṃ mahāmaggānaṃ vinivijjhitvā gataṭṭhāne .Ājaññarathoti vinītaassaratho .
Odhastapatodoti yathā rathaṃ
V3.12 abhiruhitvā ṭhitena sakkā hoti gaṇhituṃ , evaṃ ālambanaṃ nissāya tiriyato ṭhapitapatodo .Yoggācariyoti assācariyo .
Sveva assadamme sāretīti assadammasārathi .
Yenicchakan ti yena yena maggena icchati .
Yadicchakan ti yaṃ yaṃ gatiṃ icchati .
Sāreyyāti ujukaṃ purato peseyya .
Paccāsāreyyāti paṭinivatteyya .
Evaṃ heṭṭhā pañcahi aṅgehi samāpattiparikammaṃ kathetvā imāhi tīhi upamāhi paguṇasamāpattiyā ānisaṃsaṃ dassetvā idāni khīṇāsavassa abhiññāpaṭipāṭiṃ dassetuṃ so sace ākaṅkhatītiādimāha .
Taṃ uttānatthamevāti .
9. Caṅkamasuttavaṇṇanā
29. Navame
M3.12 addhānakkhamo hotīti dūraṃ addhānamaggaṃ gacchanto khamati , adhivāsetuṃ sakkoti .Padhānakkhamoti vīriyakkhamo .
Caṅkamādhigato samādhīti caṅkamaṃ adhiṭṭhahantena adhigato aṭṭhannaṃ samāpattīnaṃ aññatarasamādhi .
Ciraṭṭhitiko hotīti ciraṃ tiṭṭhati .
Ṭhitakena gahitanimittañhi nisinnassa nassati , nisinnena gahitanimittaṃ nipannassa .
Caṅkamaṃ adhiṭṭhahantena calitārammaṇe gahitanimittaṃ pana ṭhitassapi nisinnassapi nipannassapi na nassatīti .
10. Nāgitasuttavaṇṇanā
30. Dasame uddhaṃ uggatattā ucco , rāsibhāvena ca mahā saddo etesanti uccāsaddamahāsaddā .
Tesu hi uggatuggatesu khattiyamahāsāla-brāhmaṇamahāsālādīsu mahāsakkāraṃ gahetvā
P3.237 āgatesu ‘‘ asukassa okāsaṃ detha , asukassa okāsaṃ dethā ’’ ti vutte ‘‘ mayaṃ paṭhamataraṃ āgatā , mayhaṃ paṭhamataraṃ āgatā , natthi okāso ’’ ti evaṃ aññamaññaṃ kathentānaṃ saddo ucco ceva mahā ca ahosi .Kevaṭṭā maññe macchavilopeti kevaṭṭā viya macchavilope .
Tesañhi macchapacchiṃ gahetvā āgatānaṃ vikkiṇanaṭṭhāne ‘‘ mayhaṃ detha mayhaṃ dethā ’’ ti vadato mahājanassa evarūpo saddo hoti .
Mīḷhasukhan ti asucisukhaṃ .
Middhasukhan ti niddāsukhaṃ .
Lābhasakkārasilokasukhan ti lābhasakkārañceva vaṇṇabhaṇanañca nissāya uppannasukhaṃ .
Taṃninnāva
V3.13 gamissantīti taṃ tadeva bhagavato gataṭṭhānaṃ gamissanti , anubandhissantiyevāti vuttaṃ hoti .Tathā hi , bhante , bhagavato sīlapaññāṇan ti yasmā tathāvidhaṃ tumhākaṃ sīlañca ñāṇañcāti attho .
Mā ca mayā yasoti mayā saddhiṃ yasopi mā samāgacchatu .
Piyānan ti piyajanānaṃ .
Eso tassa nissandoti esā piyabhāvassa nipphatti .
Asubhanimittānuyogan ti asubhakammaṭṭhānānuyogaṃ .
Subhanimitteti
P3.238 rāgaṭṭhāniye iṭṭhārammaṇe .Eso tassa nissandoti esā tassa asubhanimittānuyogassa nipphatti .
Evamimasmiṃ sutte imesu pañcasu ṭhānesu vipassanāva kathitāti .
Pañcaṅgikavaggo tatiyo .