(17)2. Āghātavaggo
1. Paṭhamaāghātapaṭivinayasuttavaṇṇanā
161. Dutiyassa
M3.56 paṭhame āghātaṃ paṭivinenti vūpasamentīti āghātapaṭivinayā .Yattha bhikkhuno uppanno āghāto sabbaso paṭivinetabboti yattha ārammaṇe bhikkhuno āghāto uppanno hoti , tattha so sabbo imehi pañcahi paṭivinodetabboti attho .
Mettā tasmiṃ puggale bhāvetabbāti tikacatukkajjhānavasena mettā bhāvetabbā .
Karuṇāya pi eseva nayo .
Upekkhā pana catukkapañcakajjhānavasena bhāvetabbā .
Yasmā pana yaṃ puggalaṃ passato cittaṃ na nibbāti , tasmiṃ muditā na saṇṭhahati , tasmā sā na vuttā .
Asatiamanasikāroti yathā so puggalo na upaṭṭhāti , kuṭṭādīhi antarito viya hoti , evaṃ tasmiṃ asatiamanasikāro āpajjitabbo .
Sesaṃ heṭṭhā vuttanayattā uttānameva .
2. Dutiyaāghātapaṭivinayasuttavaṇṇanā
162. Dutiye āghāto etesu paṭivinetabboti āghātapaṭivinayā
P3.295 .Āghāto etehi paṭivinetabbotipi āghātapaṭivinayā .
Paṭivinayoti hi paṭivinayavatthūnampi paṭivinayakāraṇānampi etaṃ adhivacanaṃ , tadubhayampi idha vaṭṭati .
Pañca hi puggalā paṭivinayavatthū honti pañcahi upamāhi pañca paṭipattiyo paṭivinayakāraṇāni .
Labhati ca kālena kālaṃ cetaso
V3.58 vivaraṃ cetaso pasādan ti kāle kāle samathavipassanācittassa uppannokāsasaṅkhātaṃ vivarañceva saddhāsampannabhāvasaṅkhātaṃ pasādañca labhati .Rathiyāyāti antaravīthiyaṃ .
Nantakan ti pilotikakhaṇḍaṃ .
Niggahetvāti akkamitvā .
Yo tattha sāroti yaṃ tattha thiraṭṭhānaṃ .
Taṃ paripātetvāti taṃ luñcitvā .
Evameva khoti ettha paṃsukūliko viya mettāvihārī daṭṭhabbo , rathiyāya nantakaṃ viya veripuggalo , dubbalaṭṭhānaṃ viya aparisuddhakāyasamācāratā , thiraṭṭhānaṃ viya parisuddhavacīsamācāratā , dubbalaṭṭhānaṃ chaḍḍetvā thiraṭṭhānaṃ ādāya gantvā sibbitvā rajitvā pārupitvā
M3.57 vicaraṇakālo viya aparisuddhakāyasamācārataṃ amanasikatvā parisuddhavacīsamācārataṃ manasikatvā verimhi cittuppādaṃ nibbāpetvā phāsuvihārakālo daṭṭhabbo .Sevālapaṇakapariyonaddhāti sevālena ca udakapappaṭakena ca paṭicchannā .
Ghammaparetoti ghammena anugato .
Kilantoti
P3.296 maggakilanto .Tasitoti taṇhābhibhūto .
Pipāsitoti pānīyaṃ pātukāmo .
Apaviyūhitvāti apanetvā .
Pivitvāti pasannaudakaṃ pivitvā .
Evameva khoti ettha ghammābhitatto puriso viya mettāvihārī daṭṭhabbo , sevālapaṇakaṃ viya aparisuddhavacīsamācāratā , pasannaudakaṃ viya parisuddhakāyasamācāratā , sevālapaṇakaṃ apabyūhitvā pasannodakaṃ pivitvā gamanaṃ viya aparisuddhavacīsamācārataṃ amanasikatvā parisuddhakāyasamācārataṃ manasikatvā verimhi cittuppādaṃ nibbāpetvā phāsuvihārakālo daṭṭhabbo .
Khobhessāmīti cālessāmi .
Loḷessāmīti ākulaṃ karissāmi .
Apeyyampi taṃ karissāmīti pivituṃ asakkuṇeyyaṃ karissāmi .
Catukkuṇḍikoti jāṇūhi ca hatthehi ca bhūmiyaṃ patiṭṭhānena catukkuṇḍiko hutvā .
Gopītakaṃ pivitvāti gāviyo viya mukhena ākaḍḍhento pivitvā .
Evameva khoti ettha ghammābhitatto puriso viya mettāvihārī daṭṭhabbo , gopadaṃ viya veripuggalo , gopade parittaudakaṃ viya tassabbhantare parittaguṇo , catukkuṇḍikassa gopītakaṃ pivitvā pakkamanaṃ viya tassa aparisuddhakāyavacīsamācārataṃ amanasikatvā yaṃ so kālena kālaṃ
P3.297 dhammassavanaṃ nissāya cetaso vivarappasādasaṅkhātaṃ pītipāmojjaṃ labhati , taṃ manasikatvā cittuppādanibbāpanaṃ veditabbaṃ .Ābādhikoti
V3.59 iriyāpathabhañjanakena visabhāgābādhena ābādhiko .Puratopissāti puratopi bhaveyya .
Anayabyasanan ti avaḍḍhivināsaṃ .
Evameva khoti ettha so anāthagilāno viya sabbakaṇhadhammasamannāgato puggalo , addhānamaggo viya anamataggasaṃsāro , purato ca pacchato ca gāmānaṃ dūrabhāvo viya nibbānassa dūrabhāvo , sappāyabhojanānaṃ alābho viya sāmaññaphalabhojanānaṃ alābho , sappāyabhesajjānaṃ alābho
M3.58 viya samathavipassanānaṃ abhāvo , patirūpaupaṭṭhākānaṃ alābho viya ovādānusāsanīhi kilesatikicchakānaṃ abhāvo , gāmantanāyakassa alābho viya nibbānasampāpakassa tathāgatassa vā tathāgatasāvakassa vā aladdhabhāvo , aññatarassa purisassa disvā kāruññupaṭṭhānaṃ viya tasmiṃ puggale mettāvihārikassa kāruññaṃ uppādetvā cittanibbāpanaṃ veditabbaṃ .Acchodakāti pasannodakā .
Sātodakāti madhurodakā .
Sītodakāti tanusītasalilā .
Setakāti ūmibhijjanaṭṭhānesu setavaṇṇā .
Supatitthāti samatitthā .
Evameva khoti ettha ghammābhitatto puriso viya mettāvihārī daṭṭhabbo , sā pokkharaṇī viya parisuddhasabbadvāro puriso , nhatvā pivitvā paccuttaritvā rukkhacchāyāya nipajjitvā yathākāmaṃ gamanaṃ viya tesu dvāresu
P3.298 yaṃ icchati , taṃ ārammaṇaṃ katvā cittanibbāpanaṃ veditabbaṃ .Tatiyacatutthāni heṭṭhā vuttanayāneva .
5. Pañhapucchāsuttavaṇṇanā
165. Pañcame paribhavan ti paribhavanto , evaṃ paribhavissāmīti paribhavanatthāya pucchatīti attho .
Aññātukāmoti jānitukāmo hutvā .
6. Nirodhasuttavaṇṇanā
166. Chaṭṭhe atthetaṃ ṭhānan ti atthi etaṃ kāraṇaṃ .
No ce diṭṭheva dhamme aññaṃ ārādheyyāti no ce imasmiṃyeva attabhāve arahattaṃ pāpuṇeyya .
Kabaḷīkārāhārabhakkhānaṃ devānan ti kāmāvacaradevānaṃ .
Aññataraṃ manomayaṃ kāyan ti jhānamanena nibbattaṃ aññataraṃ suddhāvāsabrahmakāyaṃ .
Udāyīti lāḷudāyī .
So hi ‘‘ manomayan ’’ ti sutvā ‘‘ āruppe na bhavitabban ’’ ti
V3.60 paṭibāhi .Thero ‘‘ sāriputto kiṃ jānāti , yassa sammukhā evaṃ bhikkhū vacanaṃ paṭikkosantī ’’ ti evaṃ bālānaṃ laddhiuppattipaṭibāhanatthaṃ taṃ vacanaṃ anadhivāsetvā yena bhagavā tenupasaṅkami .
Atthi nāmāti amarisanatthe nipāto .
Teneva cettha ‘‘ ajjhupekkhissathā ’’ ti anāgatavacanaṃ kataṃ .
Ayañhetthattho – ānanda , tumhe theraṃ
M3.59 bhikkhuṃ viheṭhiyamānaṃ ajjhupekkhatha , na vo etaṃ marisayāmi na sahāmi nādhivāsemīti .Kasmā pana bhagavā ānandatheraṃyeva evamāhāti ?
Dhammabhaṇḍāgārikattā .
Dhammabhaṇḍāgārikassa hi evaṃ vadanto paṭibāhituṃ bhāro .
Apicesa sāriputtattherassa piyasahāyo , tenāpissa esa bhāro .
Tattha kiñcāpi bhagavā
P3.299 ānandattheraṃ garahanto evamāha , na panesā tasseva garahā , sammukhībhūtānaṃ sabbesaṃyeva garahāti veditabbā .Vihāran ti gandhakuṭiṃ .
Anacchariyan ti na acchariyaṃ .
Yathāti kāraṇavacanaṃ .
Āyasmantaṃyevettha upavānaṃ paṭibhāseyyāti ettha bhagavatā ca evaṃ etadeva kāraṇaṃ ārabbha udāhaṭe āyasmatoyeva upavānassa paṭivacanaṃ paṭibhātu upaṭṭhātūti dīpeti .
Sārajjaṃ okkantan ti domanassaṃ anupaviṭṭhaṃ .
Sīlavātiādīhi khīṇāsavasīlādīniyeva kathitāni .
Khaṇḍiccenātiādīni sakkārādīnaṃ kāraṇapucchāvasena vuttāni .
Kiṃ khaṇḍiccādīhi kāraṇehi taṃ taṃ sabrahmacāriṃ sakkareyyunti ayañhettha adhippāyo .
7. Codanāsuttavaṇṇanā
167. Sattame codakenāti vatthusandassanā āpattisandassanā saṃvāsappaṭikkhepo sāmīcippaṭikkhepoti catūhi codanāvatthūhi codayamānena .
Kālena vakkhāmi no akālenāti ettha cuditakassa kālo kathito , na codakassa .
Paraṃ codentena hi parisamajjhe vā uposathapavāraṇagge vā āsanasālābhojanasālādīsu vā na codetabbo , divāṭṭhāne nisinnakāle ‘‘ karotāyasmā okāsaṃ , ahaṃ āyasmantaṃ vattukāmo ’’ ti evaṃ okāsaṃ kāretvā codetabbo .
Puggalaṃ pana upaparikkhitvā yo lolapuggalo abhūtaṃ vatvā bhikkhūnaṃ ayasaṃ āropeti , so okāsakammaṃ vināpi codetabbo .
Bhūtenāti
P3.300 tacchena sabhāvena .Saṇhenāti maṭṭhena mudukena .
Atthasaṃhitenāti
V3.61 atthakāmatāya hitakāmatāya upetena .Avippaṭisāro upadahātabboti amaṅkubhāvo upanetabbo .
Alaṃ
M3.60 te avippaṭisārāyāti yuttaṃ te amaṅkubhāvāya .Sesamettha uttānamevāti .
Aṭṭhamaṃ heṭṭhā vuttanayattā pākaṭameva .
9. Khippanisantisuttavaṇṇanā
169. Navame khippaṃ nisāmayati upadhāretīti khippanisanti .
Suggahitaṃ katvā gaṇhātīti suggahitaggāhī .
Atthakusaloti aṭṭhakathāya cheko .
Dhammakusaloti pāḷiyaṃ cheko .
Niruttikusaloti niruttivacanesu cheko .
Byañjanakusaloti akkharappabhede cheko .
Pubbāparakusaloti atthapubbāparaṃ , dhammapubbāparaṃ , akkharapubbāparaṃ , byañjanapubbāparaṃ , anusandhipubbāparanti imasmiṃ pañcavidhe pubbāpare cheko .
Tattha atthapubbāparakusaloti heṭṭhā atthena upari atthaṃ jānāti , upari atthena heṭṭhā atthaṃ jānāti .
Kathaṃ ?
So hi heṭṭhā atthaṃ ṭhapetvā upari atthe vutte ‘‘ heṭṭhā attho atthī ’’ ti jānāti .
Upari atthaṃ ṭhapetvā heṭṭhā atthe vuttepi ‘‘ upari attho atthī ’’ ti jānāti .
Ubhato ṭhapetvā majjhe atthe vutte ‘‘ ubhato attho atthī ’’ ti jānāti .
Majjhe atthaṃ ṭhapetvā ubhatobhāgesu atthe vutte ‘‘ majjhe attho atthī ’’ ti jānāti .
Dhammapubbāparā dīsupi eseva nayo .
Anusandhipubbāpare pana sīlaṃ ādiṃ katvā āraddhe suttante matthake chasu abhiññāsu
P3.301 āgatāsu ‘‘ yathānusandhiṃ yathānuparicchedaṃ suttanto gato ’’ ti jānāti .Diṭṭhivasena āraddhe upari saccesu āgatesupi ‘‘ yathānusandhinā gato ’’ ti jānāti .
Kalahabhaṇḍanavasena āraddhe upari sāraṇīyadhammesu āgatesupi , dvattiṃsatiracchānakathāvasena āraddhe upari dasakathāvatthūsu ( a . ni .10.69; udā .31) āgatesupi ‘‘ yathānusandhinā gato ’’ ti jānātīti .
10. Bhaddajisuttavaṇṇanā
170. Dasame abhibhūti abhibhavitvā ṭhito jeṭṭhako .
Anabhibhūtoti aññehi anabhibhūto .
Aññadatthūti ekaṃsavacane nipāto .
Dassanavasena daso , sabbaṃ passatīti adhippāyo .
Vasavattīti sabbaṃ janaṃ vase vatteti .
Yathā passatoti iṭṭhārammaṇaṃ vā hotu aniṭṭhārammaṇaṃ vā
M3.61 , yenākārena taṃ passantassa .Anantarā āsavānaṃ khayo hotīti anantarāyeva arahattaṃ
V3.62 uppajjati .Yathā suṇatoti etthāpi eseva nayo .
Atha vā yaṃ cakkhunā rūpaṃ disvā nirantarameva vipassanaṃ paṭṭhapetvā arahattaṃ pāpuṇāti , taṃ tassa arahattaṃ cakkhuviññāṇānantaraṃ nāma hoti .
Taṃ sandhāya vuttaṃ – idaṃ dassanānaṃ aggan ti .
Dutiyapadepi eseva nayo .
Yathā sukhitassāti yena maggasukhena sukhitassa .
Anantarā āsavānaṃ khayo hotīti samanantarameva arahattaṃ uppajjati .
Idaṃ sukhānaṃ aggan ti idaṃ maggasukhaṃ sukhānaṃ uttamaṃ .
Yathā saññissāti idhāpi maggasaññāva adhippetā .
Yathā bhūtassāti yasmiṃ bhave yasmiṃ attabhāve ṭhitassa .
Anantarāti
P3.302 anantarāyena arahattaṃ uppajjati .idaṃ bhavānaṃ aggan ti ayaṃ pacchimo attabhāvo bhavānaṃ aggaṃ nāma .
Atha vā yathā bhūtassāti yehi khandhehi maggakkhaṇe bhūtassa vijjamānassa .
Anantarā āsavānaṃ khayo hotīti maggānantarameva phalaṃ uppajjati .
Idaṃ bhavānaṃ aggan ti idaṃ maggakkhaṇe khandhapañcakaṃ bhavānaṃ aggaṃ nāmāti .
Āghātavaggo dutiyo .