Issues
Select Version
Pañcakanipāta-aṭṭhakathā
Pañcakanipāta-aṭṭhakathā

(17)2. Āghātavaggo

Author: _System_Pali_VRI_ @ Administrator

(17)2. Āghātavaggo

1. Paṭhamaāghātapaṭivinayasuttavaṇṇanā

161. DutiyassaM3.56 paṭhame āghātaṃ paṭivinenti vūpasamentīti āghātapaṭivinayā .
Yattha bhikkhuno uppanno āghāto sabbaso paṭivinetabboti yattha ārammaṇe bhikkhuno āghāto uppanno hoti , tattha so sabbo imehi pañcahi paṭivinodetabboti attho .
Mettā tasmiṃ puggale bhāvetabbāti tikacatukkajjhānavasena mettā bhāvetabbā .
Karuṇāya pi eseva nayo .
Upekkhā pana catukkapañcakajjhānavasena bhāvetabbā .
Yasmā pana yaṃ puggalaṃ passato cittaṃ na nibbāti , tasmiṃ muditā na saṇṭhahati , tasmā sā na vuttā .
Asatiamanasikāroti yathā so puggalo na upaṭṭhāti , kuṭṭādīhi antarito viya hoti , evaṃ tasmiṃ asatiamanasikāro āpajjitabbo .
Sesaṃ heṭṭhā vuttanayattā uttānameva .

2. Dutiyaāghātapaṭivinayasuttavaṇṇanā

162. Dutiye āghāto etesu paṭivinetabboti āghātapaṭivinayāP3.295 .
Āghāto etehi paṭivinetabbotipi āghātapaṭivinayā .
Paṭivinayoti hi paṭivinayavatthūnampi paṭivinayakāraṇānampi etaṃ adhivacanaṃ , tadubhayampi idha vaṭṭati .
Pañca hi puggalā paṭivinayavatthū honti pañcahi upamāhi pañca paṭipattiyo paṭivinayakāraṇāni .
Labhati ca kālena kālaṃ cetasoV3.58 vivaraṃ cetaso pasādan ti kāle kāle samathavipassanācittassa uppannokāsasaṅkhātaṃ vivarañceva saddhāsampannabhāvasaṅkhātaṃ pasādañca labhati .
Rathiyāyāti antaravīthiyaṃ .
Nantakan ti pilotikakhaṇḍaṃ .
Niggahetvāti akkamitvā .
Yo tattha sāroti yaṃ tattha thiraṭṭhānaṃ .
Taṃ paripātetvāti taṃ luñcitvā .
Evameva khoti ettha paṃsukūliko viya mettāvihārī daṭṭhabbo , rathiyāya nantakaṃ viya veripuggalo , dubbalaṭṭhānaṃ viya aparisuddhakāyasamācāratā , thiraṭṭhānaṃ viya parisuddhavacīsamācāratā , dubbalaṭṭhānaṃ chaḍḍetvā thiraṭṭhānaṃ ādāya gantvā sibbitvā rajitvā pārupitvāM3.57 vicaraṇakālo viya aparisuddhakāyasamācārataṃ amanasikatvā parisuddhavacīsamācārataṃ manasikatvā verimhi cittuppādaṃ nibbāpetvā phāsuvihārakālo daṭṭhabbo .
Sevālapaṇakapariyonaddhāti sevālena ca udakapappaṭakena ca paṭicchannā .
Ghammaparetoti ghammena anugato .
KilantotiP3.296 maggakilanto .
Tasitoti taṇhābhibhūto .
Pipāsitoti pānīyaṃ pātukāmo .
Apaviyūhitvāti apanetvā .
Pivitvāti pasannaudakaṃ pivitvā .
Evameva khoti ettha ghammābhitatto puriso viya mettāvihārī daṭṭhabbo , sevālapaṇakaṃ viya aparisuddhavacīsamācāratā , pasannaudakaṃ viya parisuddhakāyasamācāratā , sevālapaṇakaṃ apabyūhitvā pasannodakaṃ pivitvā gamanaṃ viya aparisuddhavacīsamācārataṃ amanasikatvā parisuddhakāyasamācārataṃ manasikatvā verimhi cittuppādaṃ nibbāpetvā phāsuvihārakālo daṭṭhabbo .
Khobhessāmīti cālessāmi .
Loḷessāmīti ākulaṃ karissāmi .
Apeyyampi taṃ karissāmīti pivituṃ asakkuṇeyyaṃ karissāmi .
Catukkuṇḍikoti jāṇūhi ca hatthehi ca bhūmiyaṃ patiṭṭhānena catukkuṇḍiko hutvā .
Gopītakaṃ pivitvāti gāviyo viya mukhena ākaḍḍhento pivitvā .
Evameva khoti ettha ghammābhitatto puriso viya mettāvihārī daṭṭhabbo , gopadaṃ viya veripuggalo , gopade parittaudakaṃ viya tassabbhantare parittaguṇo , catukkuṇḍikassa gopītakaṃ pivitvā pakkamanaṃ viya tassa aparisuddhakāyavacīsamācārataṃ amanasikatvā yaṃ so kālena kālaṃP3.297 dhammassavanaṃ nissāya cetaso vivarappasādasaṅkhātaṃ pītipāmojjaṃ labhati , taṃ manasikatvā cittuppādanibbāpanaṃ veditabbaṃ .
ĀbādhikotiV3.59 iriyāpathabhañjanakena visabhāgābādhena ābādhiko .
Puratopissāti puratopi bhaveyya .
Anayabyasanan ti avaḍḍhivināsaṃ .
Evameva khoti ettha so anāthagilāno viya sabbakaṇhadhammasamannāgato puggalo , addhānamaggo viya anamataggasaṃsāro , purato ca pacchato ca gāmānaṃ dūrabhāvo viya nibbānassa dūrabhāvo , sappāyabhojanānaṃ alābho viya sāmaññaphalabhojanānaṃ alābho , sappāyabhesajjānaṃ alābhoM3.58 viya samathavipassanānaṃ abhāvo , patirūpaupaṭṭhākānaṃ alābho viya ovādānusāsanīhi kilesatikicchakānaṃ abhāvo , gāmantanāyakassa alābho viya nibbānasampāpakassa tathāgatassa vā tathāgatasāvakassa vā aladdhabhāvo , aññatarassa purisassa disvā kāruññupaṭṭhānaṃ viya tasmiṃ puggale mettāvihārikassa kāruññaṃ uppādetvā cittanibbāpanaṃ veditabbaṃ .
Acchodakāti pasannodakā .
Sātodakāti madhurodakā .
Sītodakāti tanusītasalilā .
Setakāti ūmibhijjanaṭṭhānesu setavaṇṇā .
Supatitthāti samatitthā .
Evameva khoti ettha ghammābhitatto puriso viya mettāvihārī daṭṭhabbo , sā pokkharaṇī viya parisuddhasabbadvāro puriso , nhatvā pivitvā paccuttaritvā rukkhacchāyāya nipajjitvā yathākāmaṃ gamanaṃ viya tesu dvāresuP3.298 yaṃ icchati , taṃ ārammaṇaṃ katvā cittanibbāpanaṃ veditabbaṃ .
Tatiyacatutthāni heṭṭhā vuttanayāneva .

5. Pañhapucchāsuttavaṇṇanā

165. Pañcame paribhavan ti paribhavanto , evaṃ paribhavissāmīti paribhavanatthāya pucchatīti attho .
Aññātukāmoti jānitukāmo hutvā .

6. Nirodhasuttavaṇṇanā

166. Chaṭṭhe atthetaṃ ṭhānan ti atthi etaṃ kāraṇaṃ .
No ce diṭṭheva dhamme aññaṃ ārādheyyāti no ce imasmiṃyeva attabhāve arahattaṃ pāpuṇeyya .
Kabaḷīkārāhārabhakkhānaṃ devānan ti kāmāvacaradevānaṃ .
Aññataraṃ manomayaṃ kāyan ti jhānamanena nibbattaṃ aññataraṃ suddhāvāsabrahmakāyaṃ .
Udāyīti lāḷudāyī .
So hi ‘‘ manomayan ’’ ti sutvā ‘‘ āruppe na bhavitabban ’’ tiV3.60 paṭibāhi .
Thero ‘‘ sāriputto kiṃ jānāti , yassa sammukhā evaṃ bhikkhū vacanaṃ paṭikkosantī ’’ ti evaṃ bālānaṃ laddhiuppattipaṭibāhanatthaṃ taṃ vacanaṃ anadhivāsetvā yena bhagavā tenupasaṅkami .
Atthi nāmāti amarisanatthe nipāto .
Teneva cettha ‘‘ ajjhupekkhissathā ’’ ti anāgatavacanaṃ kataṃ .
Ayañhetthattho – ānanda , tumhe theraṃM3.59 bhikkhuṃ viheṭhiyamānaṃ ajjhupekkhatha , na vo etaṃ marisayāmi na sahāmi nādhivāsemīti .
Kasmā pana bhagavā ānandatheraṃyeva evamāhāti ?
Dhammabhaṇḍāgārikattā .
Dhammabhaṇḍāgārikassa hi evaṃ vadanto paṭibāhituṃ bhāro .
Apicesa sāriputtattherassa piyasahāyo , tenāpissa esa bhāro .
Tattha kiñcāpi bhagavāP3.299 ānandattheraṃ garahanto evamāha , na panesā tasseva garahā , sammukhībhūtānaṃ sabbesaṃyeva garahāti veditabbā .
Vihāran ti gandhakuṭiṃ .
Anacchariyan ti na acchariyaṃ .
Yathāti kāraṇavacanaṃ .
Āyasmantaṃyevettha upavānaṃ paṭibhāseyyāti ettha bhagavatā ca evaṃ etadeva kāraṇaṃ ārabbha udāhaṭe āyasmatoyeva upavānassa paṭivacanaṃ paṭibhātu upaṭṭhātūti dīpeti .
Sārajjaṃ okkantan ti domanassaṃ anupaviṭṭhaṃ .
Sīlavātiādīhi khīṇāsavasīlādīniyeva kathitāni .
Khaṇḍiccenātiādīni sakkārādīnaṃ kāraṇapucchāvasena vuttāni .
Kiṃ khaṇḍiccādīhi kāraṇehi taṃ taṃ sabrahmacāriṃ sakkareyyunti ayañhettha adhippāyo .

7. Codanāsuttavaṇṇanā

167. Sattame codakenāti vatthusandassanā āpattisandassanā saṃvāsappaṭikkhepo sāmīcippaṭikkhepoti catūhi codanāvatthūhi codayamānena .
Kālena vakkhāmi no akālenāti ettha cuditakassa kālo kathito , na codakassa .
Paraṃ codentena hi parisamajjhe vā uposathapavāraṇagge vā āsanasālābhojanasālādīsu vā na codetabbo , divāṭṭhāne nisinnakāle ‘‘ karotāyasmā okāsaṃ , ahaṃ āyasmantaṃ vattukāmo ’’ ti evaṃ okāsaṃ kāretvā codetabbo .
Puggalaṃ pana upaparikkhitvā yo lolapuggalo abhūtaṃ vatvā bhikkhūnaṃ ayasaṃ āropeti , so okāsakammaṃ vināpi codetabbo .
BhūtenātiP3.300 tacchena sabhāvena .
Saṇhenāti maṭṭhena mudukena .
AtthasaṃhitenātiV3.61 atthakāmatāya hitakāmatāya upetena .
Avippaṭisāro upadahātabboti amaṅkubhāvo upanetabbo .
AlaṃM3.60 te avippaṭisārāyāti yuttaṃ te amaṅkubhāvāya .
Sesamettha uttānamevāti .
Aṭṭhamaṃ heṭṭhā vuttanayattā pākaṭameva .

9. Khippanisantisuttavaṇṇanā

169. Navame khippaṃ nisāmayati upadhāretīti khippanisanti .
Suggahitaṃ katvā gaṇhātīti suggahitaggāhī .
Atthakusaloti aṭṭhakathāya cheko .
Dhammakusaloti pāḷiyaṃ cheko .
Niruttikusaloti niruttivacanesu cheko .
Byañjanakusaloti akkharappabhede cheko .
Pubbāparakusaloti atthapubbāparaṃ , dhammapubbāparaṃ , akkharapubbāparaṃ , byañjanapubbāparaṃ , anusandhipubbāparanti imasmiṃ pañcavidhe pubbāpare cheko .
Tattha atthapubbāparakusaloti heṭṭhā atthena upari atthaṃ jānāti , upari atthena heṭṭhā atthaṃ jānāti .
Kathaṃ ?
So hi heṭṭhā atthaṃ ṭhapetvā upari atthe vutte ‘‘ heṭṭhā attho atthī ’’ ti jānāti .
Upari atthaṃ ṭhapetvā heṭṭhā atthe vuttepi ‘‘ upari attho atthī ’’ ti jānāti .
Ubhato ṭhapetvā majjhe atthe vutte ‘‘ ubhato attho atthī ’’ ti jānāti .
Majjhe atthaṃ ṭhapetvā ubhatobhāgesu atthe vutte ‘‘ majjhe attho atthī ’’ ti jānāti .
Dhammapubbāparā dīsupi eseva nayo .
Anusandhipubbāpare pana sīlaṃ ādiṃ katvā āraddhe suttante matthake chasu abhiññāsuP3.301 āgatāsu ‘‘ yathānusandhiṃ yathānuparicchedaṃ suttanto gato ’’ ti jānāti .
Diṭṭhivasena āraddhe upari saccesu āgatesupi ‘‘ yathānusandhinā gato ’’ ti jānāti .
Kalahabhaṇḍanavasena āraddhe upari sāraṇīyadhammesu āgatesupi , dvattiṃsatiracchānakathāvasena āraddhe upari dasakathāvatthūsu ( a . ni .10.69; udā .31) āgatesupi ‘‘ yathānusandhinā gato ’’ ti jānātīti .

10. Bhaddajisuttavaṇṇanā

170. Dasame abhibhūti abhibhavitvā ṭhito jeṭṭhako .
Anabhibhūtoti aññehi anabhibhūto .
Aññadatthūti ekaṃsavacane nipāto .
Dassanavasena daso , sabbaṃ passatīti adhippāyo .
Vasavattīti sabbaṃ janaṃ vase vatteti .
Yathā passatoti iṭṭhārammaṇaṃ vā hotu aniṭṭhārammaṇaṃ vāM3.61 , yenākārena taṃ passantassa .
Anantarā āsavānaṃ khayo hotīti anantarāyeva arahattaṃV3.62 uppajjati .
Yathā suṇatoti etthāpi eseva nayo .
Atha vā yaṃ cakkhunā rūpaṃ disvā nirantarameva vipassanaṃ paṭṭhapetvā arahattaṃ pāpuṇāti , taṃ tassa arahattaṃ cakkhuviññāṇānantaraṃ nāma hoti .
Taṃ sandhāya vuttaṃ – idaṃ dassanānaṃ aggan ti .
Dutiyapadepi eseva nayo .
Yathā sukhitassāti yena maggasukhena sukhitassa .
Anantarā āsavānaṃ khayo hotīti samanantarameva arahattaṃ uppajjati .
Idaṃ sukhānaṃ aggan ti idaṃ maggasukhaṃ sukhānaṃ uttamaṃ .
Yathā saññissāti idhāpi maggasaññāva adhippetā .
Yathā bhūtassāti yasmiṃ bhave yasmiṃ attabhāve ṭhitassa .
AnantarātiP3.302 anantarāyena arahattaṃ uppajjati .
idaṃ bhavānaṃ aggan ti ayaṃ pacchimo attabhāvo bhavānaṃ aggaṃ nāma .
Atha vā yathā bhūtassāti yehi khandhehi maggakkhaṇe bhūtassa vijjamānassa .
Anantarā āsavānaṃ khayo hotīti maggānantarameva phalaṃ uppajjati .
Idaṃ bhavānaṃ aggan ti idaṃ maggakkhaṇe khandhapañcakaṃ bhavānaṃ aggaṃ nāmāti .
Āghātavaggo dutiyo .