(15)5. Tikaṇḍakīvaggo
1. Avajānātisuttavaṇṇanā
141. Pañcamassa
P3.288 paṭhame saṃvāsenāti ekatovāsena .Ādeyyamukhoti ādiyanamukho , gahaṇamukhoti attho .
Tamenaṃ datvā avajānātīti ‘‘ ayaṃ dinnaṃ paṭiggahetumeva jānātī ’’ ti evaṃ avamaññati .
Tamenaṃ saṃvāsena avajānātīti appamattake kismiñcideva kujjhitvā ‘‘ jānāmahaṃ tayā katakammaṃ , ettakaṃ addhānaṃ ahaṃ kiṃ karonto vasiṃ , nanu tuyhameva katākataṃ vīmaṃsanto ’’ tiādīni vattā hoti .
Atha itaro ‘‘ addhā koci mayhaṃ doso bhavissatī ’’ ti kiñci paṭippharituṃ na sakkoti .
Taṃ khippaññeva adhimuccitā hotīti taṃ vaṇṇaṃ vā avaṇṇaṃ vā sīghameva
M3.51 saddahati .Saddahanaṭṭhena hi ādānena esa ādiyanamukhoti vutto .
Ādheyyamukhoti pāḷiyā
V3.52 pana ṭhapitamukhoti attho .Magge khaṭaāvāṭo viya āgatāgataṃ udakaṃ vaṇṇaṃ vā avaṇṇaṃ vā saddahanavasena sampaṭicchituṃ ṭhapitamukhoti vuttaṃ hoti .
Ittarasaddhoti parittakasaddho .
Kusalākusale dhamme na jānātītiādīsu kusale dhamme ‘‘ ime kusalā ’’ ti na jānāti , akusale dhamme ‘‘ ime akusalā ’’ ti na jānāti .
Tathā sāvajje sadosadhamme ‘‘ ime sāvajjā ’’ ti , anavajje ca niddosadhamme ‘‘ ime anavajjā ’’ ti , hīne hīnāti , paṇīte paṇītāti .
Kaṇhasukkasappaṭibhāgeti ‘‘ ime kaṇhā sukke paṭibāhetvā ṭhitattā sappaṭibhāgā nāma , ime ca sukkā kaṇhe paṭibāhitvā ṭhitattā sappaṭibhāgā ’’ ti na jānāti .
2. Ārabhatisuttavaṇṇanā
142. Dutiye
P3.289 ārabhati ca vippaṭisārī ca hotīti āpattivītikkamanavasena ārabhati ceva , tappaccayā ca vippaṭisārī hoti .Cetovimuttiṃ paññāvimuttin ti arahattasamādhiñceva arahattaphalañāṇañca .
Nappajānātīti anadhigatattā na jānāti .
Ārabhati na vippaṭisārī hotīti āpattiṃ āpajjati , vuṭṭhitattā pana na vippaṭisārī hoti .
Nārabhati vippaṭisārī hotīti sakiṃ āpattiṃ āpajjitvā tato vuṭṭhāya pacchā kiñcāpi nāpajjati , vippaṭisāraṃ pana vinodetuṃ na sakkoti .
Nārabhati na vippaṭisārī hotīti na ceva āpattiṃ āpajjati , na ca vippaṭisārī hoti .
Tañca cetovimuttiṃ … pe … nirujjhantīti arahattaṃ pana appatto hoti .
Pañcamanayena khīṇāsavo kathito .
Ārambhajāti āpattivītikkamasambhavā .
Vippaṭisārajāti vippaṭisārato jātā .
Pavaḍḍhantīti punappunaṃ uppajjanena vaḍḍhanti .
Ārambhaje āsave pahāyāti vītikkamasambhave āsave āpattidesanāya vā āpattivuṭṭhānena vā pajahitvā .
Paṭivinodetvāti suddhante ṭhitabhāvapaccavekkhaṇena nīharitvā .
Cittaṃ paññañca bhāvetūti vipassanācittañca taṃsampayuttaṃ paññañca bhāvetu .
Sesaṃ iminā upāyeneva veditabbanti .
3. Sārandadasuttavaṇṇanā
143. Tatiye
V3.53M3.52 kāmādhimuttānan ti vatthukāmakilesakāmesu adhimuttānaṃ .Dhammānudhammappaṭipannoti navalokuttaradhammatthāya
P3.290 sahasīlakaṃ pubbabhāgappaṭipadaṃ paṭipanno paṭipattipūrako puggalo dullabho lokasmiṃ .4. Tikaṇḍakīsuttavaṇṇanā
144. Catutthe appaṭikūleti appaṭikūlārammaṇe .
Paṭikūlasaññīti paṭikūlanti evaṃsaññī .
Esa nayo sabbattha .
Kathaṃ panāyaṃ evaṃ viharatīti ?
Iṭṭhasmiṃ vatthusmiṃ pana asubhāya vā pharati , aniccato vā upasaṃharati .
Evaṃ tāva appaṭikūle paṭikūlasaññī viharati .
Aniṭṭhasmiṃ vatthusmiṃ mettāya vā pharati , dhātuto vā upasaṃharati .
Evaṃ paṭikūle appaṭikūlasaññī viharati .
Ubhayasmiṃ pana purimanayassa ca pacchimanayassa ca vasena tatiyacatutthavārā vuttā , chaḷaṅgupekkhāvasena pañcamo .
Chaḷaṅgupekkhā cesā khīṇāsavassa upekkhāsadisā , na pana khīṇāsavupekkhā .
Tattha upekkhako vihareyyāti majjhattabhāve ṭhito vihareyya .
Kvacanīti kismiñci ārammaṇe .
Katthacīti kismiñci padese .
Kiñcanati koci appamattakopi .
Iti imasmiṃ sutte pañcasu ṭhānesu vipassanāva kathitā .
Taṃ āraddhavipassako bhikkhu kātuṃ sakkoti , ñāṇavā paññuttaro bahussutasamaṇopi kātuṃ sakkoti .
Sotāpannasakadāgāmianāgāmino kātuṃ sakkontiyeva , khīṇāsave vattabbameva natthīti .
Pañcamaṃ uttānameva .
6. Mittasuttavaṇṇanā
146. Chaṭṭhe kammantaṃ kāretīti khettādikammantaṃ kāreti .
Adhikaraṇaṃ ādiyatīti cattāri adhikaraṇāni ādiyati .
Pāmokkhesu bhikkhūsūti disāpāmokkhesu bhikkhūsu .
Paṭiviruddho
P3.291 hotīti paccanīkaggāhitāya viruddho hoti .Anavatthacārikan ti anavatthānacārikaṃ .
7. Asappurisadānasuttavaṇṇanā
147. Sattame
V3.54M3.53 asakkaccaṃ detīti na sakkaritvā suciṃ katvā deti .Acittīkatvā detīti acittīkārena agāravavasena deti .
Apaviddhaṃ detīti na nirantaraṃ deti , atha vā chaḍḍetukāmo viya deti .
Anāgamanadiṭṭhiko detīti katassa nāma phalaṃ āgamissatīti na evaṃ āgamanadiṭṭhiṃ na uppādetvā deti .
Sukkapakkhe cittīkatvā detīti deyyadhamme ca dakkhiṇeyyesu ca cittīkāraṃ upaṭṭhapetvā deti .
Tattha deyyadhammaṃ paṇītaṃ ojavantaṃ katvā dento deyyadhamme cittīkāraṃ upaṭṭhapeti nāma .
Puggalaṃ vicinitvā dento dakkhiṇeyyesu cittīkāraṃ upaṭṭhapeti nāma .
Sahatthā detīti āṇattiyā parahatthena adatvā ‘‘ anamatagge saṃsāre vicarantena me hatthapādānaṃ aladdhakālassa pamāṇaṃ nāma natthi , vaṭṭamokkhaṃ bhavanissaraṇaṃ karissāmī ’’ ti sahattheneva deti .
Āgamanadiṭṭhikoti ‘‘ anāgatabhavassa paccayo bhavissatī ’’ ti kammañca vipākañca saddahitvā detīti .
8. Sappurisadānasuttavaṇṇanā
148. Aṭṭhame saddhāyāti dānañca dānaphalañca saddahitvā .
Kālenāti yuttappattakālena .
Anaggahitacittoti aggahitacitto muttacāgo hutvā .
Anupahaccāti anupaghātetvā guṇe amakkhetvā .
Kālāgatā cassa atthā pacurā hontīti atthā āgacchamānā vayovuḍḍhakāle
P3.292 anāgantvā yuttappattakāle paṭhamavayasmiṃyeva āgacchanti ceva bahū ca honti .9. Paṭhamasamayavimuttasuttavaṇṇanā
149. Navame samayavimuttassāti appitappitakkhaṇeyeva vikkhambhitehi kilesehi vimuttattā samayavimuttisaṅkhātāya lokiyavimuttiyā vimuttacittassa .
Dasamaṃ uttānatthameva .
Tikaṇḍakīvaggo pañcamo .
Tatiyapaṇṇāsakaṃ niṭṭhitaṃ .
4. Catutthapaṇṇāsakaṃ