6. Upayavaggo

1. Upayasuttavaṇṇanā

53. UpayavaggassaV2.241 paṭhame upayoti taṇhāmānadiṭṭhivasena pañcakkhandhe upagato .

Viññāṇan ti kammaviññāṇaṃ .

Āpajjeyyāti kammaṃ javāpetvā paṭisandhiākaḍḍhanasamatthatāya vuddhiādīni āpajjeyya .

Viññāṇupayan ti padassa aggahaṇe kāraṇaṃ vuttameva .

Vocchijjatārammaṇan tiP2.272 paṭisandhiākaḍḍhanasamatthatāya abhāvena ārammaṇaṃ vocchijjati .

Patiṭṭhā viññāṇassāti kammaviññāṇassa patiṭṭhā na hoti .

Tadappatiṭṭhitan ti taṃ appatiṭṭhitaṃ .

Anabhisaṅkhacca vimuttan ti paṭisandhiṃ anabhisaṅkharitvā vimuttaṃ .

Paṭhamaṃ .

2. Bījasuttavaṇṇanā

54. Dutiye bījajātānīti bījāni .

Mūlabījan ti vacaṃ vacattaṃ haliddaṃ siṅgiveranti evamādi .

Khandhabījan ti assattho nigrodhoti evamādi .

Phalubījan tiM2.251 ucchu veḷu naḷoti evamādi .

Aggabījan ti ajjukaṃ phaṇijjakanti evamādi .

Bījabījan ti sālivīhiādi pubbaṇṇañceva muggamāsādi aparaṇṇañca .

Akhaṇḍānīti abhinnāni .

Bhinnakālato paṭṭhāya bījaṃ bījatthāya na upakappati .

Apūtikānīti udakatemanena apūtikāni .

Pūtibījañhi bījatthāya na upakappati .

Avātātapahatānīti vātena ca ātapena ca na hatāni , nirojataṃ na pāpitāni .

Nirojañhi kasaṭaṃ bījaṃ bījatthāya na upakappati .

Sārādānīti gahitasārāni patiṭṭhitasārāni .

Nissārañhi bījaṃ bījatthāya na upakappati .

Sukhasayitānīti cattāro māse koṭṭhe pakkhittaniyāmeneva sukhaṃ sayitāni .

Pathavīti heṭṭhā patiṭṭhānapathavī .

Āpoti uparisnehanaāpo .

Catasso viññāṇaṭṭhitiyoti kammaviññāṇassa ārammaṇabhūtā rūpādayo cattāro khandhā .

Te hi ārammaṇavasena patiṭṭhābhūtattā pathavīdhātusadisā .

Nandirāgo sinehanaṭṭhena āpodhātusadiso .

Viññāṇaṃ sāhāran ti sappaccayaṃ kammaviññāṇaṃ .

Tañhi bījaṃ viya pathaviyaṃ ārammaṇapathaviyaṃ viruhati .

Dutiyaṃ .

3. Udānasuttavaṇṇanā

55. TatiyeV2.242P2.273 udānaṃ udānesīti balavasomanassasamuṭṭhānaṃ udānaṃ udāhari .

Kiṃ nissāya panesa bhagavato uppannoti .

Sāsanassa niyyānikabhāvaṃ .

Kathaṃ ?

Evaṃ kirassa ahosi ,‘‘ tayome upanissayā – dānūpanissayo sīlūpanissayo bhāvanūpanissayo cā ’’ ti .

Tesu dānasīlūpanissayā dubbalā , bhāvanūpanissayo balavā .

Dānasīlūpanissayā hi tayo magge ca phalāni ca pāpenti , bhāvanūpanissayo arahattaṃ pāpeti .

Iti dubbalūpanissaye patiṭṭhito bhikkhu ghaṭento vāyamanto pañcorambhāgiyāni bandhanāni chetvā tīṇi maggaphalāni nibbatteti ,‘‘ aho sāsanaṃ niyyānikan ’’ ti āvajjentassa ayaṃ udapādi .

Tattha ‘‘ dubbalūpanissaye ṭhatvā ghaṭamāno tīṇi maggaphalāni pāpuṇātī ’’ ti imassatthassāvibhāvanatthaṃ milakattherassa vatthu veditabbaṃ – so kira gihikāle pāṇātipātakammena jīvikaṃ kappento araññe pāsasatañceva adūhalasatañca yojesi .

Athekadivasaṃ aṅgārapakkamaṃsaṃ khāditvā pāsaṭṭhānesu vicaranto pipāsābhibhūto ekassa araññavāsittherassaM2.252 vihāraṃ gantvā therassa caṅkamantassa avidūre ṭhitaṃ pānīyaghaṭaṃ vivari , hatthatemanamattampi udakaṃ nāddasa .

So kujjhitvā āha –

‘‘ bhikkhu , bhikkhu tumhe gahapatikehi dinnaṃ bhuñjitvā bhuñjitvā supatha , pānīyaghaṭe añjalimattampi udakaṃ na ṭhapetha , na yuttametan ’’ ti .

Thero ‘‘ mayā pānīyaghaṭo pūretvā ṭhapito , kiṃ nu kho etan ’’ ti ?

Gantvā olokento paripuṇṇaghaṭaṃ disvā pānīyasaṅkhaṃ pūretvā adāsi .

So dvattisaṅkhapūraṃ pivitvā cintesi –

‘‘ evaṃ pūritaghaṭo nāma mama kammaṃ āgamma tattakapālo viya jāto .

Kiṃ nu kho anāgate attabhāve bhavissatī ’’ ti ?

Saṃviggacitto dhanuṃ chaḍḍetvā ,‘‘ pabbājetha maṃ , bhante ’’ ti āha .

Thero tacapañcakakammaṭṭhānaṃ ācikkhitvā taṃ pabbājesi .

Tassa samaṇadhammaṃ karontassa bahūnaṃ migasūkarānaṃ māritaṭṭhānaṃ pāsaadūhalānañca yojitaṭṭhānaṃ upaṭṭhāti .

Taṃ anussarato sarīre dāho uppajjati , kūṭagoṇo viya kammaṭṭhānampi vīthiṃ na paṭipajjati .

So ‘‘ kiṃ karissāmi bhikkhubhāvenā ’’ tiP2.274 ?

Anabhiratiyā pīḷito therassa santikaṃ gantvā vanditvā āha –

‘‘ na sakkomi , bhante , samaṇadhammaṃ kātun ’’ ti .

Atha naṃ thero ‘‘ hatthakammaṃ karohī ’’ ti āha .

So ‘‘ sādhu , bhante ’’ ti vatvā udumbarādayo allarukkhe chinditvāV2.243 mahantaṃ rāsiṃ katvā ,‘‘ idāni kiṃ karomī ’’ ti pucchi ?

Jhāpehi nanti .

So catūsu disāsu aggiṃ datvā jhāpetuṃ asakkonto ,‘‘ bhante , na sakkomī ’’ ti āha .

Thero ‘‘ tena hi apehī ’’ ti pathaviṃ dvidhā katvā avīcito khajjopanakamattaṃ aggiṃ nīharitvā tattha pakkhipi .

So tāva mahantaṃ rāsiṃ sukkhapaṇṇaṃ viya khaṇena jhāpesi .

Athassa thero avīciṃ dassetvā ,‘‘ sace vibbhamissasi , ettha paccissasī ’’ ti saṃvegaṃ janesi .

So avīcidassanato paṭṭhāya pavedhamāno ‘‘ niyyānikaṃ , bhante , buddhasāsanan ’’ ti pucchi , āmāvusoti .

Bhante , buddhasāsanassa niyyānikatte sati milako attamokkhaṃ karissati , mā cintayitthāti .

Tato paṭṭhāya samaṇadhammaṃ karoti ghaṭeti , tassa vattapaṭivattaṃ pūreti , niddāya bādhayamānāya tintaṃ palālaṃ sīse ṭhapetvā pāde soṇḍiyaṃ otāretvā nisīdati .

So ekadivasaṃ pānīyaṃM2.253 parissāvetvā ghaṭaṃ ūrumhi ṭhapetvā udakamaṇikānaṃ pacchedaṃ āgamayamāno aṭṭhāsi .

Atha kho thero sāmaṇerassa imaṃ uddesaṃ deti –

‘‘ Uṭṭhānavato satīmato ,

Sucikammassa nisammakārino ;

Saññatassa dhammajīvino ,

Appamattassa yasobhivaḍḍhatī ’’ ti .( dha . pa .24);

So catuppadikampi taṃ gāthaṃ attaniyeva upanesi –

‘‘ uṭṭhānavatā nāma mādisena bhavitabbaṃ .

Satimatāpi mādiseneva … pe … appamattenapi mādiseneva bhavitabban ’’ ti .

Evaṃ taṃ gāthaṃ attani upanetvā tasmiṃyeva padavāre ṭhito pañcorambhāgiyāni saṃyojanāni chinditvā anāgāmiphale patiṭṭhāya haṭṭhatuṭṭho –

‘‘ Allaṃ palālapuñjāhaṃ , sīsenādāya caṅkamiṃ ;

Pattosmi tatiyaṃ ṭhānaṃ , ettha me natthi saṃsayo ’’ ti .

–

Imaṃ udānagāthaṃ āha .

EvaṃP2.275 dubbalūpanissaye ṭhito ghaṭento vāyamanto pañcorambhāgiyāni saṃyojanāni chinditvā tīṇi maggaphalāni nibbatteti .

Tenāha bhagavā –

‘‘ no cassaṃ , no caV2.244 me siyā , nābhavissa , na me bhavissatīti evaṃ adhimuccamāno bhikkhu chindeyya orambhāgiyāni saṃyojanānī ’’ ti .

Tattha no cassaṃ , no ca me siyāti sace ahaṃ na bhaveyyaṃ , mama parikkhāropi na bhaveyya .

Sace vā pana me atīte kammābhisaṅkhāro nābhavissa , idaṃ me etarahi khandhapañcakaṃ na bhaveyya .

Nābhavissa , na me bhavissatīti idāni pana tathā parakkamissāmi , yathā me āyatiṃ khandhābhinibbattako kammasaṅkhāro na bhavissati , tasmiṃ asati āyatiṃ paṭisandhi nāma na me bhavissati .

Evaṃ adhimuccamānoti evaṃ adhimuccanto bhikkhu dubbalūpanissaye ṭhito pañcorambhāgiyāni saṃyojanāni chindeyya .

Evaṃ vutteti evaṃ sāsanassa niyyānikabhāvaṃ āvajjentena bhagavatāM2.254 imasmiṃ udāne vutte .

Rūpaṃ vibhavissatīti rūpaṃ bhijjissati .

Rūpassa vibhavāti vibhavadassanena sahavipassanena .

Sahavipassanakā hi cattāro maggā rūpādīnaṃ vibhavadassanaṃ nāma .

Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ .

Evaṃ adhimuccamāno , bhante , bhikkhu chindeyyāti , bhante , evaṃ adhimuccamāno bhikkhu chindeyyeva pañcorambhāgiyāni saṃyojanāni .

Kasmā na chindissatīti ?

Idāni upari maggaphalaṃ pucchanto kathaṃ pana , bhantetiādimāha .

Tattha anantarāti dve anantarāni āsannānantarañca dūrānantarañca .

Vipassanā maggassa āsannānantaraṃ nāma , phalassa dūrānantaraṃ nāma .

Taṃ sandhāya ‘‘ kathaṃ pana , bhante , jānato kathaṃ passato vipassanānantarā ‘ āsavānaṃP2.276 khayo ’ ti saṅkhaṃ gataṃ arahattaphalaṃ hotī ’’ ti pucchati .

Atasitāyeti atasitabbe abhāyitabbe ṭhānamhi .

Tāsaṃ āpajjatīti bhayaṃ āpajjati .

Tāso hesoti yā esā ‘‘ no cassaṃ , no ca me siyā ’’ ti evaṃ pavattā dubbalavipassanā , sā yasmā attasinehaṃ pariyādātuṃ na sakkoti , tasmā assutavato puthujjanassa tāso nāma hoti .

So hi ‘‘ idānāhaṃ ucchijjissāmi , na dāni kiñci bhavissāmī ’’ ti attānaṃ papāte patantaṃ viya passati aññataro brāhmaṇo viya .

Lohapāsādassa kira heṭṭhā tipiṭakacūḷanāgatthero tilakkhaṇāhataṃ dhammaṃ parivatteti .

Atha aññatarassa brāhmaṇassa ekamante ṭhatvā dhammaṃ suṇantassa saṅkhārā suññato upaṭṭhahiṃsu .

So papāte patanto viya hutvā vivaṭadvārena tato palāyitvā gehaṃ pavisitvā , puttaṃ ure sayāpetvā ,‘‘ tāta , sakyasamayaṃ āvajjento manamhi naṭṭho ’’ ti āha .

Na heso bhikkhu tāsoti esā evaṃ pavattā balavavipassanā sutavato ariyasāvakassa na tāsoV2.245 nāma hoti .

Na hi tassa evaṃ hoti ‘‘ ahaṃ ucchijjissāmī ’’ ti vā ‘‘ vinassissāmī ’’ ti vāti .

Evaṃ pana hoti ‘‘ saṅkhārāva uppajjanti , saṅkhārāva nirujjhantī ’’ ti .

Tatiyaṃ .

4. Upādānaparipavattasuttavaṇṇanā

56. Catutthe catuparivaṭṭan ti ekekasmiṃ khandhe catunnaṃ parivaṭṭanavasena .

Rūpaṃ abbhaññāsin ti rūpaṃ dukkhasaccanti abhiññāsiṃ .

Evaṃ sabbapadesu catusaccavasenevaM2.255 attho veditabbo .

Āhārasamudayāti ettha sacchandarāgo kabaḷīkārāhāro āhāro nāma .

Paṭipannāti sīlato paṭṭhāya yāva arahattamaggā paṭipannā honti .

Gādhantīti patiṭṭhahanti .

Ettāvatā sekkhabhūmiṃ kathetvā idāni asekkhabhūmiṃ kathento ye ca kho keci , bhikkhavetiādimāha .

Suvimuttāti arahattaphalavimuttiyā suṭṭhu vimuttā .

Kevalinoti sakalinoP2.277 katasabbakiccā .

Vaṭṭaṃ tesaṃ natthi paññāpanāyāti yena te avasiṭṭhena vaṭṭena paññāpeyyuṃ , taṃ nesaṃ vaṭṭaṃ natthi paññāpanāya .

Atha vā vaṭṭanti kāraṇaṃ , paññāpanāya kāraṇaṃ natthīti .

Ettāvatā asekkhabhūmivāro kathito .

Catutthaṃ .

5. Sattaṭṭhānasuttavaṇṇanā

57. Pañcame sattaṭṭhānakusaloti sattasu okāsesu cheko .

Vusitavāti vusitavāso .

Uttamapurisoti seṭṭhapuriso .

Sesamettha vuttanayeneva veditabbaṃ .

Idaṃ pana suttaṃ ussadanandiyañceva palobhanīyañcāti veditabbaṃ .

Yathā hi rājā vijitasaṅgāmo saṅgāme vijayino yodhe uccaṭṭhāne ṭhapetvā tesaṃ sakkāraṃ karoti .

Kiṃ kāraṇā ?

Etesaṃ sakkāraṃ disvā sesāpi sūrā bhavituṃ maññissantīti , evameva bhagavā appameyyaṃ kālaṃ pāramiyo pūretvā mahābodhimaṇḍe kilesamāravijayaṃ katvā sabbaññutaṃ patto sāvatthiyaṃ jetavanamahāvihāre nisīditvā imaṃ suttaṃ desento khīṇāsave ukkhipitvā thomesi vaṇṇesi .

Kiṃ kāraṇā ?

Evaṃ avasesā sekkhapuggalā arahattaphalaṃ pattabbaṃ maññissantīti .

Evametaṃ suttaṃ khīṇāsavānaṃ ukkhipitvā pasaṃsitattā ussadanandiyaṃ , sekkhānaṃ palobhitattā palobhanīyanti veditabbaṃ .

EvaṃV2.246 kho , bhikkhave , bhikkhu sattaṭṭhānakusalo hotīti ettāvatā cettha maggaphalapaccavekkhaṇavasena desanaṃ niṭṭhapetvāpi puna kathañca , bhikkhave , bhikkhu tividhūpaparikkhī hotīti idaṃ ‘‘ khīṇāsavo yasmiṃ ārammaṇe satatavihārena viharati , taṃ satto vā puggalo vā na hoti , dhātuādimattameva pana hotī ’’ ti evaṃ khīṇāsavassa satatavihārañca ,‘‘ imesu dhammesu kammaṃ katvā ayaṃ āgato ’’ ti āgamanīyapaṭipadañca dassetuṃ vuttaṃ .

Tattha dhātuso upaparikkhatīti dhātusabhāvena passati oloketi .

Sesapadadvayepi eseva nayo .

Pañcamaṃ .

6. Sammāsambuddhasuttavaṇṇanā

58. ChaṭṭheM2.256P2.278 ko adhippayāsoti ko adhikapayogo .

Anuppannassāti imañhi maggaṃ kassapasammāsambuddho uppādesi , antarā añño satthā uppādetuṃ nāsakkhi , iti bhagavā anuppannassa maggassa uppādetā nāma .

Nagaropamasmiñhi avaḷañjanaṭṭhānesu purāṇamaggo jāto , idha avattamānaṭṭhena anuppannamaggo nāma .

Asañjātassāti tasseva vevacanaṃ .

Anakkhātassāti akathitassa .

Maggaṃ jānātīti maggaññū .

Maggaṃ viditaṃ pākaṭaṃ akāsīti maggavidū .

Magge ca amagge ca kovidoti maggakovido .

Maggānugāti maggaṃ anugacchantā .

Pacchā samannāgatāti ahaṃ paṭhamaṃ gato , sāvakā pacchā samannāgatā .

Chaṭṭhaṃ .

7. Anattalakkhaṇasuttavaṇṇanā

59. Sattame pañcavaggiyeti aññāsi koṇḍaññattherādike pañca jane purāṇupaṭṭhāke .

Āmantesīti āsāḷhipuṇṇamadivase dhammacakkappavattanato paṭṭhāya anukkamena sotāpattiphale patiṭṭhite ‘‘ idāni nesaṃ āsavakkhayāya dhammaṃ desessāmī ’’ ti pañcamiyaṃ pakkhassa āmantesi .

Etadavocāti etaṃ ‘‘ rūpaṃ , bhikkhave , anattā ’’ tiādinayappavattaṃ anattalakkhaṇasuttaṃ avoca .

Tattha anattāti pubbe vuttehi catūhi kāraṇehi anattā .

Taṃ kiṃ maññatha , bhikkhaveti idaṃ kasmā āraddhaṃ ?

Ettakena ṭhānena anattalakkhaṇameva kathitaṃ , na aniccadukkhalakkhaṇāni , idāni tāni dassetvā samodhānetvā tīṇipi lakkhaṇāni dassetuṃ idamāraddhanti veditabbaṃ .

Tasmāti yasmā ime pañcakkhandhā aniccā dukkhā anattā , tasmā .

Yaṃkiñci rūpan tiādīsu vitthārakathāV2.247 visuddhimagge paññābhāvanādhikāre khandhaniddese vuttāva .

Sesaṃ sabbattha vuttānusāreneva veditabbaṃ .

Imasmiṃ pana sutte anattalakkhaṇameva kathitanti .

Sattamaṃ .

8. Mahālisuttavaṇṇanā

60. Aṭṭhame ekantadukkhan tiādīni dhātusaṃyutte vuttanayāneva .

Aṭṭhamaṃ .

9. Ādittasuttavaṇṇanā

61. NavameM2.257P2.279 ādittan ti ekādasahi aggīhi ādittaṃ pajjalitaṃ .

Iti dvīsupi imesu suttesu dukkhalakkhaṇameva kathitaṃ .

Navamaṃ .

10. Niruttipathasuttavaṇṇanā

62. Dasame niruttiyova niruttipathā , atha vā niruttiyo ca tā niruttivasena viññātabbānaṃ atthānaṃ pathattā pathā cāti niruttipathā .

Sesapadadvayepi eseva nayo .

Tīṇipi cetāni aññamaññavevacanānevāti veditabbāni .

Asaṃkiṇṇāti avijahitā ,‘‘ ko imehi attho ’’ ti vatvā achaḍḍitā .

Asaṃkiṇṇapubbāti atītepi na jahitapubbā .

Na saṃkīyantīti etarahipi ‘‘ kimetehī ’’ ti na chaḍḍīyanti .

Na saṃkīyissantīti anāgatepi na chaḍḍīyissanti .

Appaṭikuṭṭhāti appaṭibāhitā .

Atītan ti attano sabhāvaṃ bhaṅgameva vā atikkantaṃ .

Niruddhan ti desantaraṃ asaṅkamitvā tattheva niruddhaṃ vūpasantaṃ .

Vipariṇatan ti vipariṇāmaṃ gataṃ naṭṭhaṃ .

Ajātan ti anuppannaṃ .

Apātubhūtan ti apākaṭībhūtaṃ .

Ukkalāti ukkalajanapadavāsino .

Vassabhaññāti vasso ca bhañño ca .

Dvepi hi te mūladiṭṭhigatikā .

Ahetukavādātiādīsu ‘‘ natthi hetu natthi paccayo ’’ ti gahitattā ahetukavādā .

‘‘ Karoto na karīyati pāpan ’’ ti gahitattā akiriyavādā .

‘‘ Natthi dinnan ’’ tiādigahaṇato natthikavādā .

Tattha ime dve janā , tisso diṭṭhiyo , kiṃ ekekassa diyaḍḍhā hotīti ?

Na tathā , yathā pana eko bhikkhu paṭipāṭiyā cattāripi jhānāni nibbattetiV2.248 , evamettha ekeko tissopi diṭṭhiyo nibbattesīti veditabbo .

‘‘ Natthi hetu natthi paccayo ’’ ti punappunaṃ āvajjentassa āharantassa abhinandantassa assādentassa maggadassanaṃ viya hoti .

So micchattaniyāmaṃ okkamati , so ekantakāḷakotiP2.280 vuccati .

Yathā pana ahetukadiṭṭhiyaṃ , evaṃ ‘‘ karoto na karīyati pāpaṃ , natthi dinnan ’’ ti imesupi ṭhānesu micchattaniyāmaṃ okkamati .

Na garahitabbaṃ nappaṭikkositabbaṃ amaññiṃsūti ettha ‘‘ yadetaṃ atītaṃ nāma , nayidaṃ atītaṃ , idamassa anāgataṃ vā paccuppannaṃ vā ’’ ti vadanto garahati nāma .

Tattha dosaṃ dassetvā ‘‘ kiṃ iminā garahitenā ’’ ti ?

VadantoM2.258 paṭikkosati nāma .

Ime pana niruttipathe tepi accantakāḷakā diṭṭhigatikā na garahitabbe na paṭikkositabbe maññiṃsu .

Atītaṃ pana atītameva , anāgataṃ anāgatameva , paccuppannaṃ paccuppannameva kathayiṃsu .

Nindāghaṭṭanabyārosaupārambhabhayāti viññūnaṃ santikā nindābhayena ca ghaṭṭanabhayena ca dosāropanabhayena ca upārambhabhayena ca .

Iti imasmiṃ sutte catubhūmikakhandhānaṃ paṇṇatti kathitāti .

Dasamaṃ .

Upayavaggo chaṭṭho .

Issues

Select Version

Khandhavagga-aṭṭhakathā

Khandhavagga-aṭṭhakathā

6. Upayavaggo

6. Upayavaggo

1. Upayasuttavaṇṇanā

2. Bījasuttavaṇṇanā

3. Udānasuttavaṇṇanā

4. Upādānaparipavattasuttavaṇṇanā

5. Sattaṭṭhānasuttavaṇṇanā

6. Sammāsambuddhasuttavaṇṇanā

7. Anattalakkhaṇasuttavaṇṇanā

8. Mahālisuttavaṇṇanā

9. Ādittasuttavaṇṇanā

10. Niruttipathasuttavaṇṇanā

Issues

Select Version

Khandhavagga-aṭṭhakathā

Khandhavagga-aṭṭhakathā

6. Upayavaggo

6. Upayavaggo

1. Upayasuttavaṇṇanā

2. Bījasuttavaṇṇanā

3. Udānasuttavaṇṇanā

4. Upādānaparipavattasuttavaṇṇanā

5. Sattaṭṭhānasuttavaṇṇanā

6. Sammāsambuddhasuttavaṇṇanā

7. Anattalakkhaṇasuttavaṇṇanā

8. Mahālisuttavaṇṇanā

9. Ādittasuttavaṇṇanā

10. Niruttipathasuttavaṇṇanā

Reading Settings