1. Sotāpattivaggo
1. Vātasuttavaṇṇanā
206. Diṭṭhisaṃyutte
V2.299M2.310 na vātā vāyantītiādīsu evaṃ kira tesaṃ diṭṭhi –‘‘ yepi ete rukkhasākhādīni bhañjantā vātā vāyanti , na ete vātā , vātaleso nāmeso , vāto pana esikatthambho viya pabbatakūṭaṃ viya ca ṭhito .
Tathā yāpi etā tiṇakaṭṭhādīni vahantiyo nadiyo sandanti , na ettha udakaṃ sandaki , udakaleso nāmesa , udakaṃ pana esikatthambho viya pabbatakūṭaṃ viya ca ṭhitaṃ .
Yāpimā gabbhiniyo vijāyantīti ca vuccanti , kiñcāpi tā milātudarā honti , gabbho pana na nikkhamati , gabbhaleso nāmeso , gabbho pana esikatthambho viya pabbatakūṭaṃ viya ca ṭhito .
Yepi ete candimasūriyā udenti vā apenti vā , neva te udenti na apenti , candimasūriyaleso nāmesa , candimasūriyā pana esikatthambho viya pabbatakūṭaṃ viya ca ṭhitā ’’ ti .
2-4.Etaṃmamasuttādivaṇṇanā
207-209.
Diṭṭhan tiādīsu diṭṭhaṃ rūpāyatanaṃ .
Sutaṃ saddāyatanaṃ .
Mutaṃ gandhāyatanaṃ rasāyatanaṃ phoṭṭhabbāyatanaṃ .
Tañhi patvā gahetabbato mutanti ca vuttaṃ .
Avasesāni sattāyatanāni viññātaṃ nāma .
Pattan ti pariyesitvā vā apariyesitvā vā pattaṃ .
Pariyesitan ti pattaṃ vā apattaṃ
P2.338 vā pariyesitaṃ .Anuvicaritaṃ manasāti cittena anusañcaritaṃ .
Lokasmiñhi pariyesitvā pattampi atthi , pariyesitvā nopattampi , apariyesitvā pattampi , apariyesitvā nopattampi .
Tattha pariyesitvā pattaṃ pattaṃ nāma , pariyesitvā nopattaṃ pariyesitaṃ nāma
V2.300 .Apariyesitvā pattañca apariyesitvā nopattañca manasānuvicaritaṃ nāma .
Atha vā pariyesitvā pattampi apariyesitvā pattampi pattaṭṭhena pattaṃ nāma , pariyesitvā nopattameva pariyesitaṃ nāma , apariyesitvā nopattaṃ manasānuvicaritaṃ nāma .
Sabbaṃ vā etaṃ manasā anuvicaritameva .
5. Natthidinnasuttavaṇṇanā
210. Natthi
M2.311 dinnan tiādīsu natthi dinnan ti dinnassa phalābhāvaṃ sandhāya vadanti .Yiṭṭhaṃ vuccati mahāyāgo .
Hutan ti paheṇakasakkāro adhippeto .
Tampi ubhayaṃ phalābhāvameva sandhāya paṭikkhipanti .
Sukatadukkaṭānan ti sukatadukkatānaṃ , kusalākusalānanti attho .
Phalaṃ vipākoti yaṃ phalanti vā vipākoti vā vuccati , taṃ natthīti vadanti .
Natthi ayaṃ lokoti paraloke ṭhitassa ayaṃ loko natthi .
Natthi paro lokoti idha loke ṭhitassapi paro loko natthi , sabbe tattha tattheva ucchijjantīti dassenti .
Natthi mātā natthi pitāti tesu sammāpaṭipattimicchāpaṭipattīnaṃ phalābhāvavasena vadanti .
Natthi sattā opapātikāti cavitvā uppajjanakasattā nāma natthīti vadanti .
Natthi loke samaṇabrāhmaṇāti loke sammāpaṭipannā samaṇabrāhmaṇā nāma natthīti vadanti .
Cātumahābhūtikoti catumahābhūtamayo .
Pathavī pathavīkāyan ti ajjhattikā pathavīdhātu bāhiraṃ pathavīdhātuṃ .
Anupetīti anuyāti .
Anupagacchatīti tasseva vevacanaṃ , anugacchatītipi attho .
Ubhayenāpi upeti upagacchatīti dassenti .
Āpā dīsupi eseva nayo .
Indriyānīti manacchaṭṭhāni indriyāni .
Saṅkamantīti
P2.339 ākāsaṃ pakkhandanti .Āsandipañcamāti nipannamañcena pañcamā , mañco ceva , cattāro mañcapāde gahetvā ṭhitā cattāro purisā cāti attho .
Yāva āḷāhanāti yāva susānā .
Padānīti ‘‘ ayaṃ evaṃ sīlavā ahosi , evaṃ dussīlo ’’ tiādinā nayena pavattāni guṇāguṇapadāni .
Sarīrameva vā ettha padānīti adhippetaṃ .
Kāpotakānīti kapotakavaṇṇāni , pārāvatapakkhavaṇṇānīti attho .
Bhassantāti bhasmantā .
Ayameva vā pāḷi .
Āhutiyoti yaṃ paheṇakasakkārādibhedaṃ dinnadānaṃ , sabbaṃ taṃ chārikāvasānameva hoti , na tato paraṃ phaladāyakaṃ hutvā gacchatīti attho .
Dattupaññattan ti
V2.301 dattūhi bālamanussehi paññattaṃ .Idaṃ vuttaṃ hoti – bālehi abuddhīhi paññattamidaṃ dānaṃ , na paṇḍitehi .
Bālā denti , paṇḍitā gaṇhantīti dassenti .
6. Karotosuttavaṇṇanā
211. Karototi
M2.312 sahatthā karontassa .Kārayatoti āṇattiyā kārentassa .
Chindatoti paresaṃ hatthādīni chindantassa .
Chedāpayatoti parehi chedāpentassa .
Pacatoti daṇḍena pīḷentassa .
Pacāpayatoti parehi daṇḍādinā pīḷāpentassa .
Socato socāpayatoti parassa bhaṇḍaharaṇādīhi sokaṃ sayaṃ karontassāpi parehi kārentassāpi .
Kilamato kilamāpayatoti āhārupacchedabandhanāgārapavesanādīhi sayaṃ kilamentassapi parehi kilamāpentassapi .
Phandato phandāpayatoti paraṃ phandantaṃ phandanakāle sayampi phandato parempi phandāpayato .
Pāṇamatipātayatoti
P2.340 pāṇaṃ hanantassapi hanāpentassapi .Evaṃ sabbattha karaṇakārāpanavaseneva attho veditabbo .
Sandhin ti gharasandhiṃ .
Nillopan ti mahāvilopaṃ .
Ekāgārikan ti ekameva gharaṃ parivāretvā vilumpanaṃ .
Paripanthe tiṭṭhatoti āgatāgatānaṃ acchindanatthaṃ magge tiṭṭhato .
Karoto na karīyati pāpan ti yaṃkiñci pāpaṃ karomīti saññāya karotopi pāpaṃ na karīyati , natthi pāpaṃ .
Sattā pana karomāti evaṃsaññino hontīti dīpenti .
Khurapariyantenāti khuraneminā , khuradhārasadisapariyantena vā .
Ekamaṃsakhalan ti ekamaṃsarāsiṃ .
Puñjan ti tasseva vevacanaṃ .
Tatonidānan ti ekamaṃsakhalakaraṇanidānaṃ .
Dakkhiṇan ti dakkhiṇatīre manussā kakkhaḷā dāruṇā , te sandhāya hanantotiādi vuttaṃ .
Uttaran ti uttaratīre saddhā honti pasannā buddhamāmakā dhammamāmakā saṅghamāmakā , te sandhāya dadantotiādi vuttaṃ .
Tattha yajantoti mahāyāgaṃ karonto .
Damenāti indriyadamena uposathakammena .
Saṃyamenāti sīlasaṃyamena .
Saccavajjenāti saccavacanena .
Āgamoti āgamanaṃ , pavattīti attho .
Sabbathāpi pāpapuññānaṃ kiriyameva paṭikkhipanti .
7. Hetusuttavaṇṇanā
212. Natthi
V2.302M2.313 hetu natthi paccayoti ettha paccayoti hetuvevacanameva .Ubhayenāpi vijjamānameva kāyaduccaritādīnaṃ saṃkilesapaccayaṃ , kāyasucaritādīnañca visuddhipaccayaṃ paṭikkhipanti .
Natthi balan ti yamhi attano bale patiṭṭhitā ime sattā devattampi mārattampi brahmattampi sāvakabodhimpi paccekabodhimpi sabbaññutampi pāpuṇanti , taṃ balaṃ paṭikkhipanti .
Natthi vīriyan tiādīni sabbāni aññamaññavevacanāneva .
‘‘ Idaṃ no vīriyena , idaṃ purisathāmena , idaṃ purisaparakkamena
P2.341 pattan ’’ ti , evaṃ pavattavacanapaṭikkhepakaraṇavasena panetāni visuṃ ādiyanti .Sabbe sattāti oṭṭhagoṇagadrabhādayo anavasese pariggaṇhanti .
Sabbe pāṇāti ekindriyo pāṇo , dvindriyo pāṇotiādivasena vadanti .
Sabbe bhūtāti aṇḍakosavatthikosesu bhūte sandhāya vadanti .
Sabbe jīvāti sāliyavagodhumādayo sandhāya vadanti .
Tesu hi te viruhanabhāvena jīvasaññino .
Avasā abalā avīriyāti tesaṃ attano vaso vā balaṃ vā vīriyaṃ vā natthi .
Niyatisaṅgatibhāvapariṇatāti ettha niyatīti niyatatā .
Saṅgatīti channaṃ abhijātīnaṃ tattha tattha gamanaṃ .
Bhāvoti sabhāvoyeva .
Evaṃ niyatiyā ca saṅgatiyā ca bhāvena ca pariṇatā nānappakārataṃ pattā .
Yena hi yathā bhavitabbaṃ , so tatheva bhavati .
Yena na bhavitabbaṃ , so na bhavatīti dassenti .
Chasvevābhijātīsūti chasu eva abhijātīsu ṭhatvā sukhañca dukkhañca paṭisaṃvedenti , aññā sukhadukkhabhūmi natthīti dassenti .
8-10.Mahādiṭṭhisuttādivaṇṇanā
213-215.
Akaṭāti akatā .
Akaṭavidhāti akatavidhānā ,‘‘ evaṃ karohī ’’ ti kenaci kāritāpi na hontīti attho .
Animmitāti iddhiyāpi na nimmitā .
Animmātāti animmāpitā .
‘‘ Animmitabbā ’’ tipi pāṭho , na nimmitabbāti attho .
Vañjhāti vañjhapasuvañjhatālādayo viya aphalā kassaci ajanakā .
Pabbatakūṭaṃ viya ṭhitāti kūṭaṭṭhā .
Esikaṭṭhāyino viya hutvā ṭhitāti esikaṭṭhāyiṭṭhitā , yathā sunikhāto esikatthambho niccalo tiṭṭhati , evaṃ ṭhitāti attho .
Na
P2.342 iñjantīti esikatthambho viya ṭhitattāM2.314 na calanti .Na vipariṇamantīti
V2.303 pakatiṃ na vijahanti .Na aññamaññaṃ byābādhentīti aññamaññaṃ na upahananti .
Nālan ti na samatthā .
Pathavīkāyotiādīsu pathavīyeva pathavīkāyo , pathavīsamūho vā .
Sattannaṃtveva kāyānan ti yathā muggarāsiādīsu pahaṭaṃ satthaṃ muggarāsiādīnaṃ antareneva pavisati , evaṃ sattannaṃ kāyānaṃ antarena chiddena vivarena satthaṃ pavisati .
Tattha ‘‘ ahaṃ imaṃ jīvitā voropemī ’’ ti kevalaṃ saññāmattameva hotīti dassenti .
Yonipamukhasatasahassānīti pamukhayonīnaṃ uttamayonīnaṃ cuddasasatasahassāni aññāni ca saṭṭhisatāni aññāni ca chasatāni pañca ca kammuno satānīti pañcakammasatāni cāti kevalaṃ takkamattakena niratthakadiṭṭhiṃ dīpenti .
Pañca ca kammāni tīṇi ca kammānītiādīsupi eseva nayo .
Keci panāhu ‘‘ pañca kammānīti pañcindriyavasena gaṇhanti , tīṇīti kāyakammādivasenā ’’ ti .
Kamme ca aḍḍhakamme cāti ettha panassa kāyakammavacīkammāni kammanti laddhi , manokammaṃ upaḍḍhakammanti .
Dvaṭṭhipaṭipadāti dvāsaṭṭhipaṭipadāti vadanti .
Dvaṭṭhantarakappāti ekasmiṃ kappe catusaṭṭhi antarakappā nāma honti , ayaṃ pana aññe dve ajānanto evamāha .
Chaḷābhijātiyoti kaṇhābhijāti nīlābhijāti lohitābhijāti haliddābhijāti sukkābhijāti paramasukkābhijātīti imā cha abhijātiyo vadanti .
Tattha orabbhikā sūkarikā sākuṇikā māgavikā luddā macchaghātakā corā coraghātakā bandhanāgārikā , ye vā panaññepi keci kurūrakammantā , ayaṃ kaṇhābhijātīti vadanti .
Bhikkhū nīlābhijātīti vadanti .
Te kira catūsu paccayesu kaṇṭake pakkhipitvā khādanti ,‘‘ bhikkhū
P2.343 ca kaṇṭakavuttikā ’’ ti ( a . ni .6.57) ayaṃ hissa pāḷi eva .Atha vā kaṇṭakavuttikā eva nāma eke pabbajitāti vadanti .
Lohitābhijāti nāma nigaṇṭhā ekasāṭakāti vadanti .
Ime kira purimehi dvīhi paṇḍaratarā .
Gihī odātavasanā acelakasāvakā haliddābhijātīti vadanti .
Evaṃ attano paccayadāyake nigaṇṭhehipi jeṭṭhakatare karonti .
Ājīvakā ājīviniyo ayaṃ sukkābhijātīti vadanti .
Te kira purimehi catūhi paṇḍaratarā
M2.315 .Nando vaccho , kiso saṃkicco , makkhali gosālo paramasukkābhijātīti vadanti .
Te kira sabbehi paṇḍaratarā .
Aṭṭha
V2.304 purisabhūmiyoti mandabhūmi khiḍḍābhūmi vīmaṃsakabhūmi ujugatabhūmi sekhabhūmi samaṇabhūmi jānanabhūmi pannabhūmīti imā aṭṭha purisabhūmiyoti vadanti .Tattha jātadivasato paṭṭhāya satta divase sambādhaṭṭhānato nikkhantattā sattā mandā honti momūhā , ayaṃ mandabhūmīti vadanti .
Ye pana duggatito āgatā honti , te abhiṇhaṃ rodanti ceva viravanti ca , sugatito āgatā taṃ anussaritvā anussaritvā hasanti , ayaṃ khiḍḍābhūmi nāma .
Mātāpitūnaṃ hatthaṃ vā pādaṃ vā mañcaṃ vā pīṭhaṃ vā gahetvā bhūmiyaṃ padanikkhipanaṃ vīmaṃsakabhūmi nāma .
Padasā gantuṃ samatthakālo ujugatabhūmi nāma .
Sippāni sikkhanakālo sekhabhūmi nāma .
Gharā nikkhamma pabbajanakālo samaṇabhūmi nāma .
Ācariyaṃ sevitvā jānanakālo jānanabhūmi nāma .
‘‘ Bhikkhu ca pannako jino na kiñci āhā ’’ ti evaṃ alābhiṃ samaṇaṃ pannabhūmīti vadanti .
Ekūnapaññāsa
P2.344 ājīvakasateti ekūnapaññāsa ājīvavuttisatāni .Paribbājakasateti paribbājakapabbajjāsatāni .
Nāgavāsasateti nāgamaṇḍalasatāni .
Vīse indriyasateti vīsa indriyasatāni .
Tiṃse nirayasateti tiṃsa nirayasatāni .
Rajodhātuyoti rajaokiraṇaṭṭhānāni .
Hatthapiṭṭhipādapiṭṭhādīni sandhāya vadati .
Satta saññīgabbhāti oṭṭhagoṇagadrabhaajapasumigamahiṃse sandhāya vadati .
Satta asaññīgabbhāti sāliyavagodhumamuggakaṅguvarakakudrūsake sandhāya vadati .
Nigaṇṭhigabbhāti gaṇṭhimhi jātagabbhā , ucchuveḷunaḷādayo sandhāya vadati .
Satta devāti bahū devā , so pana sattāti vadati .
Manussāpi anantā , so sattāti vadati .
Satta pesācāti pisācā mahantamahantā , sattāti vadati .
Sarāti mahāsarā .
Kaṇṇamuṇḍa-rathakāra-anotatta-sīhappapāta-chaddanta-mucalinda-kuṇāladahe gahetvā vadati .
Pavuṭāti gaṇṭhikā .
Papātāti mahāpapātā .
Papātasatānīti khuddakapapātasatāni .
Supināti mahāsupinā .
Supinasatānīti khuddakasupinasatāni .
Mahākappinoti mahākappānaṃ .
Ettha ekamhā mahāsarā vassasate
M2.316 vassasate kusaggena ekaṃ udakabinduṃ nīharitvā sattakkhattuṃ tamhi sare nirudake kate eko mahākappoti vadati .Evarūpānaṃ mahākappānaṃ caturāsītisatasahassāni khepetvā bāle ca paṇḍite ca dukkhassantaṃ karontīti ayamassa laddhi .
Paṇḍitopi kira antarāvisujjhituṃ na sakkoti , bālopi tato uddhaṃ na gacchati .
Sīlena
V2.305P2.345 vāti acelakasīlena vā aññena vā yena kenaci .Vatenāti tādiseneva vatena .
Tapenāti tapokammena .
Aparipakkaṃ paripāceti nāma yo ‘‘ ahaṃ paṇḍito ’’ ti antarā visujjhati .
Paripakkaṃ phussa phussa byantīkaroti nāma yo ‘‘ ahaṃ bālo ’’ ti vuttaparimāṇakālaṃ atikkamitvā yāti .
Hevaṃ natthīti evaṃ natthi .
Tañhi ubhayampi na sakkā kātunti dīpeti .
Doṇamiteti doṇena mitaṃ viya .
Sukhadukkheti sukhadukkhaṃ .
Pariyantakateti vuttaparimāṇena kālena katapariyanto .
Natthi hāyanavaḍḍhaneti natthi hāyanavaḍḍhanāni , na saṃsāro paṇḍitassa hāyati , na bālassa vaḍḍhatīti attho .
Ukkaṃsāvakaṃseti ukkaṃsāvakaṃsā .
Hāyanavaḍḍhanānamevetaṃ vevacanaṃ .
Idāni tamatthaṃ upamāya sādhento seyyathāpi nāmātiādimāha .
Tattha suttaguḷeti veṭhetvā katasuttaguḷe .
Nibbeṭhiyamānameva paletīti pabbate vā rukkhagge vā ṭhatvā khittaṃ suttappamāṇena nibbeṭhiyamānameva gacchati , sutte khīṇe tattheva tiṭṭhati , na gacchati evameva bālā ca paṇḍitā ca kālavasena nibbeṭhiyamānā sukhadukkhaṃ palenti , yathāvuttena kālena atikkamantīti dasseti .
11-18.Antavāsuttādivaṇṇanā
216-223.
Antavā lokoti ekato vaḍḍhitanimittaṃ lokoti gāhena vā takkena vā uppannadiṭṭhi .
Anantavāti sabbato vaḍḍhitaṃ appamāṇanimittaṃ lokoti gāhena vā takkena vā uppannadiṭṭhi .
Taṃ jīvaṃ taṃ sarīran ti jīvañca sarīrañca ekamevāti uppannadiṭṭhi .
Sesaṃ sabbattha uttānamevāti .
Imāni tāva sotāpattimaggavasena aṭṭhārasa veyyākaraṇāni ekaṃ gamanaṃ .