1. Nakulapituvaggo

1. Nakulapitusuttavaṇṇanā

1. KhandhiyavaggassaV2.219P2.249M2.229 paṭhame bhaggesūti evaṃnāmake janapade .

Susumāragireti susumāragiranagare .

Tasmiṃ kira māpiyamāne susumāro saddamakāsi , tenassa ‘‘ susumāragiran ’’ tveva nāmaṃ akaṃsu .

Bhesakaḷāvaneti bhesakaḷāya nāma yakkhiniyā adhivutthattā evaṃladdhanāme vane .

Tadeva migagaṇassaV2.220 abhayatthāya dinnattā migadāyoti vuccati .

Bhagavā tasmiṃ janapade taṃ nagaraṃ nissāya tasmiṃ vanasaṇḍe viharati .

Nakulapitāti nakulassa nāma dārakassa pitā .

Jiṇṇoti jarājiṇṇo .

Vuḍḍhoti vayovuḍḍho .

Mahallakoti jātimahallako .

Addhagatoti tiyaddhagato .

Vayoanuppattoti tesu tīsu addhesu pacchimavayaṃ anuppatto .

Āturakāyoti gilānakāyo .

Idañhi sarīraṃ suvaṇṇavaṇṇampi niccapaggharaṇaṭṭhena āturaṃyeva nāmaM2.230 .

Visesena panassa jarāturatā byādhāturatā maraṇāturatāti tisso āturatā honti .

Tāsu kiñcāpi eso mahallakattā jarāturova , abhiṇharogatāya panassa byādhāturatā idha adhippetā .

Abhikkhaṇātaṅkoti abhiṇharogo nirantararogo .

Aniccadassāvīti tāya āturatāya icchiticchitakkhaṇe āgantuṃ asakkonto kadācideva daṭṭhuṃ labhāmi , na sabbakālanti attho .

Manobhāvanīyānan ti manavaḍḍhakānaṃP2.250 .

Yesu hi diṭṭhesu kusalavasena cittaṃ vaḍḍhati , te sāriputtamoggallānādayo mahātherā manobhāvanīyā nāma .

Anusāsatūti punappunaṃ sāsatu .

Purimañhi vacanaṃ ovādo nāma , aparāparaṃ anusāsanī nāma .

Otiṇṇe vā vatthusmiṃ vacanaṃ ovādo nāma , anotiṇṇe tantivasena vā paveṇivasena vā vuttaṃ anusāsanī nāma .

Apica ovādoti vā anusāsanīti vā atthato ekameva , byañjanamattameva nānaṃ .

Āturo hāyan ti āturo hi ayaṃ , suvaṇṇavaṇṇo piyaṅgusāmopi samāno niccapaggharaṇaṭṭhena āturoyeva .

Aṇḍabhūtoti aṇḍaṃ viya bhūto dubbalo .

Yathā kukkuṭaṇḍaṃ vā mayūraṇḍaṃ vā geṇḍukaṃ viya gahetvā khipantena vā paharantena vā na sakkā kīḷituṃ , tāvadeva bhijjati , evamayampi kāyo kaṇṭakepi khāṇukepi pakkhalitassa bhijjatīti aṇḍaṃ viya bhūtoti aṇḍabhūto .

Pariyonaddhoti sukhumena chavimattena pariyonaddho .

Aṇḍañhi sāratacena pariyonaddhaṃ , tena ḍaṃsamakasādayo nilīyitvāpi chaviṃ chinditvā yūsaṃ paggharāpetuṃ na sakkonti .

Imasmiṃ pana chaviṃ chinditvā yaṃ icchanti , taṃ karonti .

Evaṃ sukhumāya chaviyā pariyonaddho .

Kimaññatra bālyāti bālabhāvato aññaṃ kimatthi ?

Bāloyeva ayanti attho .

Tasmāti yasmā ayaṃ kāyo evarūpo , tasmā .

Tenupasaṅkamīti rañño cakkavattissa upaṭṭhānaṃ gantvā anantaraṃ pariṇāyakaratanassa upaṭṭhānaṃ gacchanto rājapuriso viya , saddhammacakkavattissa bhagavato upaṭṭhānaṃ gantvā , anantaraṃ dhammasenāpatissaV2.221 apacitiṃ kātukāmo yenāyasmā sāriputto , tenupasaṅkami .

Vippasannānīti suṭṭhu pasannāni .

Indriyānīti manacchaṭṭhāni indriyāni .

Parisuddhoti niddoso .

PariyodātotiM2.231 tasseva vevacanaṃ .

Nirupakkilesatāyeva hi esa pariyodātoti vutto , na setabhāvena .

Etassa ca pariyodātataṃ disvāvaP2.251 indriyānaṃ vippasannataṃ aññāsi .

Nayaggāhapaññā kiresā therassa .

Kathañhi no siyāti kena kāraṇena na laddhā bhavissati ?

Laddhāyevāti attho .

Iminā kiṃ dīpeti ?

Satthuvissāsikabhāvaṃ .

Ayaṃ kira satthu diṭṭhakālato paṭṭhāya pitipemaṃ , upāsikā cassa mātipemaṃ paṭilabhati .

Ubhopi ‘‘ mama putto ’’ ti satthāraṃ vadanti .

Bhavantaragato hi nesaṃ sineho .

Sā kira upāsikā pañca jātisatāni tathāgatassa mātāva , so ca , gahapati , pitāva ahosi .

Puna pañca jātisatāni upāsikā mahāmātā , upāsako mahāpitā , tathā cūḷāmātā cūḷapitāti .

Evaṃ satthā diyaḍḍhaattabhāvasahassaṃ tesaṃyeva hatthe vaḍḍhito .

Teneva te yaṃ neva puttassa , na pitu santike kathetuṃ sakkā , taṃ satthu santike nisinnā kathenti .

Imināyeva ca kāraṇena bhagavā ‘‘ etadaggaṃ , bhikkhave , mama sāvakānaṃ upāsakānaṃ vissāsikānaṃ yadidaṃ nakulapitā gahapati , yadidaṃ nakulamātā gahapatānī ’’ ti ( a . ni .1.257) te etadagge ṭhapesi .

Iti so imaṃ vissāsikabhāvaṃ pakāsento kathañhi no siyāti āha .

Amatena abhisittoti nassidha aññaṃ kiñci jhānaṃ vā vipassanā vā maggo vā phalaṃ vā ‘‘ amatābhiseko ’’ ti daṭṭhabbo , madhuradhammadesanāyeva pana ‘‘ amatābhiseko ’’ ti veditabbo .

Dūratopīti tiroraṭṭhāpi tirojanapadāpi .

Assutavā puthujjanoti idaṃ vuttatthameva .

Ariyānaṃ adassāvītiādīsu ariyāti ārakattā kilesehi , anaye na iriyanato , aye iriyanato , sadevakena ca lokena araṇīyato buddhā ca paccekabuddhā ca buddhasāvakā ca vuccanti .

Buddhā eva vā idha ariyā .

Yathāha –

‘‘ sadevake , bhikkhave , loke … pe … tathāgato ariyo ’’ ti vuccatīti ( saṃ . ni .5.1098).

Sappurisānan ti ettha pana paccekabuddhā tathāgatasāvakā ca sappurisāti veditabbā .

Te hi lokuttaraguṇayogena sobhanā purisātiP2.252 sappurisā .

Sabbeva vā ete dvedhāpi vuttā .

Buddhāpi hi ariyā ca sappurisā ca , paccekabuddhā buddhasāvakāpi .

Yathāha –

‘‘ YoV2.222M2.232 ve kataññū katavedi dhīro ,

Kalyāṇamitto daḷhabhatti ca hoti ;

Dukhitassa sakkacca karoti kiccaṃ ,

Tathāvidhaṃ sappurisaṃ vadantī ’’ ti .( jā .2.17.78);

‘‘ Kalyāṇamitto daḷhabhatti ca hotī ’’ ti ettāvatā hi buddhasāvako vutto , kataññutādīhi paccekabuddhabuddhāti .

Idāni yo tesaṃ ariyānaṃ adassanasīlo , na ca dassane sādhukārī , so ‘‘ ariyānaṃ adassāvī ’’ ti veditabbo .

So ca cakkhunā adassāvī , ñāṇena adassāvīti duvidho .

Tesu ñāṇena adassāvī idha adhippeto .

Maṃsacakkhunā hi dibbacakkhunā vā ariyā diṭṭhāpi adiṭṭhāva honti tesaṃ cakkhūnaṃ vaṇṇamattaggahaṇato na ariyabhāvagocarato .

Soṇasiṅgālādayopi cakkhunā ariye passanti , na cete ariyānaṃ dassāvino nāma .

Tatridaṃ vatthu – cittalapabbatavāsino kira khīṇāsavattherassa upaṭṭhāko vuḍḍhapabbajito ekadivasaṃ therena saddhiṃ piṇḍāya caritvā , therassa pattacīvaraṃ gahetvā , piṭṭhito āgacchanto theraṃ pucchi –

‘‘ ariyā nāma , bhante , kīdisā ’’ ti ?

Thero āha –

‘‘ idhekacco mahallako ariyānaṃ pattacīvaraṃ gahetvā vattapaṭivattaṃ katvā sahacarantopi neva ariye jānāti , evaṃ dujjānāvuso , ariyā ’’ ti .

Evaṃ vuttepi so neva aññāsi .

Tasmā na cakkhunā dassanaṃ dassanaṃ , ñāṇena dassanameva dassanaṃ .

Yathāha –

‘‘ kiṃ te , vakkali , iminā pūtikāyena diṭṭhena ?

Yo kho , vakkali , dhammaṃ passati , so maṃ passati .

Yo maṃ passati , so dhammaṃ passatī ’’ ti ( saṃ . ni .3.87).

Tasmā cakkhunā passantopi ñāṇena ariyehi diṭṭhaṃ aniccādilakkhaṇaṃ apassanto , ariyādhigatañca dhammaṃ anadhigacchanto ariyakaradhammānaṃ ariyabhāvassa ca adiṭṭhattā ‘‘ ariyānaṃ adassāvī ’’ ti veditabbo .

Ariyadhammassa akovidoti , satipaṭṭhānādibhede ariyadhamme akusalo .

Ariyadhamme avinītoti ettha pana –

‘‘ Duvidho vinayo nāma , ekamekettha pañcadhā ;

Abhāvato tassa ayaṃ , avinītoti vuccati ’’.

AyañhiV2.223P2.253M2.233 saṃvaravinayo pahānavinayoti duvidho vinayo .

Ettha ca duvidhepi vinaye ekameko vinayo pañcadhā bhijjati .

Saṃvaravinayo pi hi sīlasaṃvaro satisaṃvaro ñāṇasaṃvaro khantisaṃvaro vīriyasaṃvaroti pañcavidho .

Pahānavinayo pi tadaṅgappahānaṃ , vikkhambhanappahānaṃ samucchedappahānaṃ paṭippassaddhippahānaṃ nissaraṇappahānanti pañcavidho .

Tattha ‘‘ iminā pātimokkhasaṃvarena upeto hoti samupeto ’’ ti ( vibha .511) ayaṃ sīlasaṃvaro .

‘‘ Rakkhati cakkhundriyaṃ , cakkhundriye saṃvaraṃ āpajjatī ’’ ti ayaṃ ( dī . ni .1.213; ma . ni .1.295; saṃ . ni .4.239; a . ni .3.16) satisaṃvaro .

‘‘ Yāni sotāni lokasmiṃ ,( ajitāti bhagavā )

Sati tesaṃ nivāraṇaṃ ;

Sotānaṃ saṃvaraṃ brūmi ,

Paññāyete pidhīyare ’’ ti .( su . ni .1041; cūḷani . ajitamāṇavapucchāniddesa .4)–

Ayaṃ ñāṇasaṃvaro .

‘‘ Khamo hoti sītassa uṇhassā ’’ ti ( ma . ni .1.24; a . ni .4.114;6.58) ayaṃ khantisaṃvaro .

‘‘ Uppannaṃ kāmavitakkaṃ nādhivāsetī ’’ ti ( ma . ni .1.26; a . ni .4.114;6.58) ayaṃ vīriyasaṃvaro .

Sabbopi cāyaṃ saṃvaro yathāsakaṃ saṃvaritabbānaṃ vinetabbānañca kāyaduccaritādīnaṃ saṃvaraṇato ‘‘ saṃvaro ’’ vinayanato ‘‘ vinayo ’’ ti vuccati .

Evaṃ tāva saṃvaravinayo pañcadhā bhijjatīti veditabbo .

Tathā yaṃ nāmarūpaparicchedādīsu vipassanāñāṇesu paṭipakkhabhāvato dīpālokeneva tamassa , tena tena vipassanāñāṇena tassa tassa anatthassa pahānaṃ .

Seyyathidaṃ – nāmarūpavavatthānena sakkāyadiṭṭhiyā , paccayapariggahena ahetuvisamahetudiṭṭhīnaṃ , tasseva aparabhāgena kaṅkhāvitaraṇena kathaṃkathībhāvassa , kalāpasammasanena ‘‘ ahaṃ mamā ’’ ti gāhassa , maggāmaggavavatthānena amagge maggasaññāya , udayadassanena ucchedadiṭṭhiyā , vayadassanena sassatadiṭṭhiyā , bhayadassanena sabhaye abhayasaññāya , ādīnavadassanena assādasaññāya , nibbidānupassanāya abhiratisaññāyaM2.234 , muccitukamyatāñāṇena amuccitukāmatāya .

Upekkhāñāṇena anupekkhāya , anulomenaV2.224 dhammaṭṭhitiyaṃ nibbāne ca paṭilomabhāvassa , gotrabhunā saṅkhāranimittagāhassa pahānaṃ , etaṃ tadaṅgappahānaṃ nāma .

YaṃP2.254 pana upacārappanābhedena samādhinā pavattibhāvanivāraṇato ghaṭappahāreneva udakapiṭṭhe sevālassa , tesaṃ tesaṃ nīvaraṇādidhammānaṃ pahānaṃ , etaṃ vikkhambhanappahānaṃ nāma .

Yaṃ catunnaṃ ariyamaggānaṃ bhāvitattā taṃtaṃmaggavato attano santāne ‘‘ diṭṭhigatānaṃ pahānāyā ’’ tiādinā nayena ( dha . sa .277; vibha .628) vuttassa samudayapakkhikassa kilesagaṇassa accantaṃ appavattibhāvena pahānaṃ , idaṃ samucchedappahānaṃ nāma .

Yaṃ pana phalakkhaṇe paṭippassaddhattaṃ kilesānaṃ , etaṃ paṭippassaddhippahānaṃ nāma .

Yaṃ sabbasaṅkhatanissaṭattā pahīnasabbasaṅkhataṃ nibbānaṃ , etaṃ nissaraṇappahānaṃ nāma .

Sabbampi cetaṃ pahānaṃ yasmā cāgaṭṭhena pahānaṃ , vinayaṭṭhena vinayo , tasmā ‘‘ pahānavinayo ’’ ti vuccati .

Taṃtaṃpahānavato vā tassa tassa vinayassa sambhavatopetaṃ ‘‘ pahānavinayo ’’ ti vuccati .

Evaṃ pahānavinayopi pañcadhā bhijjatīti veditabbo .

Evamayaṃ saṅkhepato duvidho , bhedato ca dasavidho vinayo bhinnasaṃvarattā pahātabbassa ca appahīnattā yasmā etassa assutavato puthujjanassa natthi , tasmā abhāvato tassa ayaṃ ‘‘ avinīto ’’ ti vuccatīti .

Esa nayo sappurisānaṃ adassāvī sappurisadhammassa akovido sappurisadhamme avinītoti etthāpi .

Ninnānākaraṇañhi etaṃ atthato .

Yathāha –

‘‘ Yeva te ariyā , teva te sappurisā .

Yeva te sappurisā , teva te ariyā .

Yo eva so ariyānaṃ dhammo , so eva so sappurisānaṃ dhammo .

Yo eva so sappurisānaṃ dhammo , so eva so ariyānaṃ dhammo .

Yeva te ariyavinayā , teva te sappurisavinayā .

Yeva te sappurisavinayāM2.235 , teva te ariyavinayā .

Ariyeti vā sappuriseti vā , ariyadhammeti vā sappurisadhammeti vā , ariyavinayeti vā sappurisavinayeti vā esese eke ekaṭṭhe same samabhāge tajjāte taññevā ’’ ti .

Rūpaṃ attato samanupassatīti idhekacco rūpaṃ attato samanupassati ,‘‘ yaṃ rūpaṃ , so ahaṃV2.225 , yo ahaṃ , taṃ rūpan ’’ ti rūpañcaP2.255 attañca advayaṃ samanupassati .

Seyyathāpi nāma telappadīpassa jhāyato yā acci , so vaṇṇo .

Yo vaṇṇo , sā accīti acciñca vaṇṇañca advayaṃ samanupassati , evameva idhekacco rūpaṃ attato samanupassati … pe … advayaṃ samanupassatīti evaṃ rūpaṃ ‘‘ attā ’’ ti diṭṭhipassanāya passati .

Rūpavantaṃ vā attānan ti arūpaṃ ‘‘ attā ’’ ti gahetvā chāyāvantaṃ rukkhaṃ viya taṃ rūpavantaṃ samanupassati .

Attani vā rūpan ti arūpameva ‘‘ attā ’’ ti gahetvā pupphasmiṃ gandhaṃ viya attani rūpaṃ samanupassati .

Rūpasmiṃ vā attānan ti arūpameva ‘‘ attā ’’ ti gahetvā karaṇḍake maṇiṃ viya taṃ attānaṃ rūpasmiṃ samanupassati .

Pariyuṭṭhaṭṭhāyīti pariyuṭṭhānākārena abhibhavanākārena ṭhito ,‘‘ ahaṃ rūpaṃ , mama rūpan ’’ ti evaṃ taṇhādiṭṭhīhi gilitvā pariniṭṭhapetvā gaṇhanako nāma hotīti attho .

Tassa taṃ rūpan ti tassa taṃ evaṃ gahitaṃ rūpaṃ .

Vedanādīsupi eseva nayo .

Tattha ‘‘ rūpaṃ attato samanupassatī ’’ ti suddharūpameva attāti kathitaṃ .

‘‘ Rūpavantaṃ vā attānaṃ , attani vā rūpaṃ , rūpasmiṃ vā attānaṃ , vedanaṃ attato … pe … saññaṃ … saṅkhāre … viññāṇaṃ attato samanupassatī ’’ ti imesu sattasu ṭhānesu arūpaṃ attāti kathitaṃ .

‘‘ Vedanāvantaṃ vā attānaṃ , attani vā vedanaṃ , vedanāya vā attānan ’’ ti evaṃ catūsu khandhesu tiṇṇaṃ tiṇṇaṃ vasena dvādasasu ṭhānesu rūpārūpamissako attā kathito .

Tattha ‘‘ rūpaṃ attato samanupassati , vedanaṃ … saññaṃ … saṅkhāre … viññāṇaṃ attato samanupassatī ’’ ti imesu pañcasu ṭhānesu ucchedadiṭṭhi kathitā , avasesesu sassatadiṭṭhīti evamettha pannarasa bhavadiṭṭhiyo pañca vibhavadiṭṭhiyo honti , tā sabbāpi maggāvaraṇā , na saggāvaraṇā , paṭhamamaggavajjhāti veditabbā .

EvaṃM2.236 kho , gahapati , āturakāyo ceva hoti āturacitto cāti kāyo nāma buddhānampi āturoyeva .

Cittaṃ pana rāgadosamohānugataṃ āturaṃ nāma , taṃ idha dassitaṃ .

No ca āturacittoti idha nikkilesatāya cittassa anāturabhāvoP2.256 dassito .

Iti imasmiṃ sutte lokiyamahājano āturakāyo ceva āturacitto cāti dassito , khīṇāsavā āturakāyā anāturacittā , satta sekhā neva āturacittā , na anāturacittāti veditabbā .

Bhajamānā pana anāturacittataṃyeva bhajantīti .

Paṭhamaṃ .

2. Devadahasuttavaṇṇanā

2. DutiyeV2.226 devadahan ti devā vuccanti rājāno , tesaṃ maṅgaladaho , sayaṃjāto vā so dahoti , tasmā ‘‘ devadaho ’’ ti vutto .

Tassa avidūre nigamo devadahantveva napuṃsakaliṅgavasena saṅkhaṃ gato .

Pacchābhūmagamikāti pacchābhūmaṃ aparadisāyaṃ niviṭṭhaṃ janapadaṃ gantukāmā .

Nivāsan ti temāsaṃ vassāvāsaṃ .

Apalokitoti āpucchito .

Apalokethāti āpucchatha .

Kasmā theraṃ āpucchāpeti ?

Te sabhāre kātukāmatāya .

Yo hi ekavihāre vasantopi santikaṃ na gacchati pakkamanto anāpucchā pakkamati , ayaṃ nibbhāro nāma .

Yo ekavihāre vasantopi āgantvā passati , pakkamanto āpucchati , ayaṃ sabhāro nāma .

Imepi bhikkhū bhagavā ‘‘ evamime sīlādīhi vaḍḍhissantī ’’ ti sabhāre kātukāmo āpucchāpeti .

Paṇḍitoti dhātukosallādinā catubbidhena paṇḍiccena samannāgato .

Anuggāhakoti āmisānuggahena ca dhammānuggahena cāti dvīhipi anuggahehi anuggāhako .

Thero kira aññe bhikkhū viya pātova piṇḍāya agantvā sabbabhikkhūsu gatesu sakalaṃ saṅghārāmaṃ anuvicaranto asammaṭṭhaṭṭhānaṃ sammajjati , achaḍḍitaṃ kacavaraṃ chaḍḍeti , saṅghārāme dunnikkhittāni mañcapīṭhadārubhaṇḍamattikābhaṇḍāni paṭisāmeti .

Kiṃ kāraṇā ?

‘‘ Mā aññatitthiyā vihāraṃ paviṭṭhā disvā paribhavaṃ akaṃsū ’’ ti .

Tato gilānasālaṃ gantvā gilāne assāsetvā ‘‘ kenattho ’’ ti pucchitvā yena attho hoti , tadatthaṃM2.237 tesaṃ daharasāmaṇere ādāya bhikkhācāravattena vā sabhāgaṭṭhāne vā bhesajjaṃ pariyesitvā tesaṃ datvā ,‘‘ gilānupaṭṭhānaṃ nāma buddhapaccekabuddhehi vaṇṇitaṃ , gacchatha sappurisā appamattā hothā ’’ ti te pesetvā sayaṃ piṇḍāya caritvā upaṭṭhākakule vā bhattakiccaṃ katvā vihāraṃ gacchati .

Idaṃ tāvassa nibaddhavāsaṭṭhāne āciṇṇaṃ .

BhagavatiP2.257 pana cārikaṃ caramāne ‘‘ ahaṃ aggasāvako ’’ ti upāhanaṃ āruyha chattaṃ gahetvā purato purato na gacchati .

Ye pana tattha mahallakā vā ābādhikā vā atidaharā vā , tesaṃ rujjanaṭṭhānāni telena makkhāpetvā pattacīvaraṃ attano daharasāmaṇerehi gāhāpetvā taṃdivasaṃ vā dutiyadivasaṃ vā te gaṇhitvāva gacchati .

Ekadivasañhi taññeva āyasmantaṃ ativikāle sampattattā senāsanaṃ alabhitvā , cīvarakuṭiyaṃ nisinnaṃ disvā , satthā punadivase bhikkhusaṅghaṃ sannipātāpetvā , hatthivānaratittiravatthuṃ kathetvā ,‘‘ yathāvuḍḍhaṃ senāsanaṃ dātabban ’’ ti sikkhāpadaṃV2.227 paññāpesi .

Evaṃ tāvesa āmisānuggahena anuggaṇhāti .

Ovadanto panesa satavārampi sahassavārampi tāva ovadati , yāva so puggalo sotāpattiphale patiṭṭhāti , atha naṃ vissajjetvā aññaṃ ovadati .

Iminā nayena ovadato cassa ovāde ṭhatvā arahattaṃ pattā gaṇanapathaṃ atikkantā .

Evaṃ dhammānuggahena anuggaṇhāti .

Paccassosun ti te bhikkhū ‘‘ amhākaṃ neva upajjhāyo , na ācariyo na sandiṭṭhasambhatto .

Kiṃ tassa santike karissāmā ’’ ti ?

Tuṇhībhāvaṃ anāpajjitvā ‘‘ evaṃ , bhante ’’ ti satthu vacanaṃ sampaṭicchiṃsu .

Eḷagalāgumbeti gacchamaṇḍapake .

So kira eḷagalāgumbo dhuvasalilaṭṭhāne jāto .

Athettha catūhi pādehi maṇḍapaṃ katvā tassa upari taṃ gumbaṃ āropesuṃ , so taṃ maṇḍapaṃ chādesi .

Athassa heṭṭhā iṭṭhakāhi paricinitvā vālikaṃ okiritvā āsanaṃ paññāpayiṃsu .

Sītalaṃ divāṭṭhānaṃ udakavāto vāyati .

Thero tasmiṃ nisīdi .

Taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘ eḷagalāgumbe ’’ ti .

Nānāverajjagatan ti ekassa rañño rajjato nānāvidhaṃ rajjagataṃ .

Virajjan ti aññaṃ rajjaṃ .

Yathā hi sadesato añño videso , evaṃ nivuttharajjato aññaṃM2.238 rajjaṃ virajjaṃ nāma , taṃ verajjanti vuttaṃ .

Khattiyapaṇḍitāti bimbisārakosalarājādayo paṇḍitarājāno .

Brāhmaṇapaṇḍitāti caṅkītārukkhādayo paṇḍitabrāhmaṇā .

Gahapatipaṇḍitāti cittasudattādayo paṇḍitagahapatayo .

Samaṇapaṇḍitāti sabhiyapilotikādayo paṇḍitaparibbājakāP2.258 .

Vīmaṃsakāti atthagavesino .

Kiṃvādīti kiṃ attano dassanaṃ vadati , kiṃ laddhikoti attho .

Kimakkhāyīti kiṃ sāvakānaṃ ovādānusāsaniṃ ācikkhati ?

Dhammassa cānudhamman ti bhagavatā vuttabyākaraṇassa anubyākaraṇaṃ .

Sahadhammikoti sakāraṇo .

Vādānuvādoti bhagavatā vuttavādassa anuvādo .

‘‘ Vādānupāto ’’ tipi pāṭho , satthu vādassa anupāto anupatanaṃ , anugamananti attho .

Imināpi vādaṃ anugato vādoyeva dīpito hoti .

Avigatarāgassātiādīsu taṇhāvaseneva attho veditabbo .

Taṇhā hi rajjanato rāgo , chandiyanato chando , piyāyanaṭṭhena pemaṃ , pivitukāmaṭṭhena pipāsā , anudahanaṭṭhena pariḷāhoti vuccati .

Akusale cāvuso , dhammetiādi kasmā āraddhaṃ ?

Pañcasu khandhesu avītarāgassa ādīnavaṃV2.228 , vītarāgassa ca ānisaṃsaṃ dassetuṃ .

Tatra avighātoti niddukkho .

Anupāyāsoti nirupatāpo .

Apariḷāhoti niddāho .

Evaṃ sabbattha attho veditabbo .

Dutiyaṃ .

3. Hāliddikānisuttavaṇṇanā

3. Tatiye avantīsūti avantidakkhiṇāpathasaṅkhāte avantiraṭṭhe .

Kuraraghareti evaṃnāmake nagare .

Papāteti ekato papāte .

Tassa kira pabbatassa ekaṃ passaṃ chinditvā pātitaṃ viya ahosi .

‘‘ Pavatte ’’ tipi pāṭho , nānātitthiyānaṃ laddhipavattaṭṭhāneti attho .

Iti thero tasmiṃ raṭṭhe taṃ nagaraṃ nissāya tasmiṃ pabbate viharati .

Hāliddikānīti evaṃnāmako .

Aṭṭhakavaggiye māgaṇḍiyapañheti aṭṭhakavaggikamhi māgaṇḍiyapañho nāma atthi , tasmiṃ pañhe .

Rūpadhātūti rūpakkhandho adhippeto .

Rūpadhāturāgavinibaddhan ti rūpadhātumhi rāgena vinibaddhaṃP2.259 .

Viññāṇan ti kammaviññāṇaṃ .

Okasārīti gehasārī ālayasārī .

KasmāM2.239 panettha ‘‘ viññāṇadhātu kho , gahapatī ’’ ti na vuttanti ?

Sammohavighātatthaṃ .

‘‘ Oko ’’ ti hi atthato paccayo vuccati , purejātañca kammaviññāṇaṃ pacchājātassa kammaviññāṇassapi vipākaviññāṇassapi vipākaviññāṇañca vipākaviññāṇassapi kammaviññāṇassapi paccayo hoti , tasmā ‘‘ kataraṃ nu kho idha viññāṇan ’’ ti ?

Sammoho bhaveyya , tassa vighātatthaṃ taṃ agahetvā asambhinnāva desanā katā .

Apica ārammaṇavasena catasso abhisaṅkhāraviññāṇaṭṭhitiyo vuttāti tā dassetumpi idha viññāṇaṃ na gahitaṃ .

Upayupādānāti taṇhūpayadiṭṭhūpayavasena dve upayā , kāmupādānādīni cattāri upādānāni ca .

Cetaso adhiṭṭhānābhinivesānusayāti akusalacittassa adhiṭṭhānabhūtā ceva abhinivesabhūtā ca anusayabhūtā ca .

Tathāgatassāti sammāsambuddhassa .

Sabbesampi hi khīṇāsavānaṃ ete pahīnāva , satthu pana khīṇāsavabhāvo loke atipākaṭoti uparimakoṭiyā evaṃ vuttaṃ .

Viññāṇadhātuyāti idha viññāṇaṃ kasmā gahitaṃ ?

Kilesappahānadassanatthaṃ .

Kilesā hi na kevalaṃ catūsuyeva khandhesu pahīnā pahīyanti , pañcasupi pahīyantiyevāti kilesappahānadassanatthaṃ gahitaṃ .

Evaṃ kho , gahapati , anokasārī hotīti evaṃ kammaviññāṇena okaṃ asarantena anokasārī nāma hoti .

RūpanimittaniketavisāravinibandhātiV2.229 rūpameva kilesānaṃ paccayaṭṭhena nimittaṃ , ārammaṇakiriyasaṅkhātanivāsanaṭṭhānaṭṭhena niketanti rūpanimittaniketaṃ .

Visāro ca vinibandho ca visāravinibandhā .

Ubhayenapi hi kilesānaṃ patthaṭabhāvo ca vinibandhanabhāvo ca vutto , rūpanimittanikete visāravinibandhāti rūpanimittaniketavisāravinibandhā , tasmā rūpanimittaniketamhi uppannenaP2.260 kilesavisārena ceva kilesabandhanena cāti attho .

Niketasārīti vuccatīti ārammaṇakaraṇavasena nivāsanaṭṭhānaṃ sārīti vuccati .

Pahīnāti te rūpanimittaniketakilesavisāravinibandhā pahīnā .

Kasmā panettha pañcakkhandhā ‘‘ okā ’’ ti vuttā , cha ārammaṇāni ‘‘ niketan ’’ ti ?

Chandarāgassa balavadubbalatāya .

Samānepi hi etesaṃ ālayaṭṭhena visayabhāve okoti niccanivāsanaṭṭhānagehameva vuccati , niketan tiM2.240 ‘‘ ajja asukaṭṭhāne kīḷissāmā ’’ ti katasaṅketaṭṭhānaṃ nivāsaṭṭhānaṃ uyyānādi .

Tattha yathā puttadāradhanadhaññapuṇṇagehe chandarāgo balavā hoti , evaṃ ajjhattikesu khandhesu .

Yathā pana uyyānaṭṭhānādīsu tato dubbalataro hoti , evaṃ bāhiresu chasu ārammaṇesūti chandarāgassa balavadubbalatāya evaṃ desanā katāti veditabbo .

Sukhitesu sukhitoti upaṭṭhākesu dhanadhaññalābhādivasena sukhitesu ‘‘ idānāhaṃ manāpaṃ bhojanaṃ labhissāmī ’’ ti gehasitasukhena sukhito hoti , tehi pattasampattiṃ anubhavamāno viya carati .

Dukkhitesu dukkhitoti tesaṃ kenacideva kāraṇena dukkhe uppanne sayaṃ dviguṇena dukkhena dukkhito hoti .

Kiccakaraṇīyesūti kiccasaṅkhātesu karaṇīyesu .

Tesu yogaṃ āpajjatīti upayogaṃ sayaṃ tesaṃ kiccānaṃ kattabbataṃ āpajjati .

Kāmesūti vatthukāmesu .

Evaṃ kho , gahapati , kāmehi aritto hotīti evaṃ kilesakāmehi aritto hoti anto kāmānaṃ bhāvena atuccho .

Sukkapakkho tesaṃ abhāvena ritto tucchoti veditabbo .

Purakkharānoti vaṭṭaṃ purato kurumāno .

Evaṃrūpo siyan tiādīsu dīgharassakāḷodātādīsu rūpesu ‘‘ evaṃrūpo nāma bhaveyyan ’’ ti pattheti .

Sukhādīsu vedanāsu evaṃvedano nāma ;

nīlasaññādīsu saññāsu evaṃ sañño nāma ;

puññābhisaṅkhārādīsu saṅkhāresu evaṃsaṅkhāro nāma ;

cakkhuviññāṇādīsuP2.261 viññāṇesu ‘‘ evaṃ viññāṇo nāma bhaveyyan ’’ ti pattheti .

ApurakkharānotiV2.230 vaṭṭaṃ purato akurumāno .

Sahitaṃ me , asahitaṃ teti tuyhaṃ vacanaṃ asahitaṃ asiliṭṭhaṃ , mayhaṃ sahitaṃ siliṭṭhaṃ madhurapānasadisaṃ .

Adhiciṇṇaṃ te viparāvattan ti yaṃ tuyhaṃ dīghena kālena paricitaṃ suppaguṇaṃ , taṃ mama vādaṃ āgamma sabbaṃ khaṇena viparāvattaṃ nivattaṃ .

Āropito te vādoti tuyhaṃ doso mayā āropito .

Cara vādappamokkhāyāti taṃ taṃ ācariyaṃ upasaṅkamitvā uttari pariyesanto imassa vādassa mokkhāya cara āhiṇḍāhi .

Nibbeṭhehi vā sace pahosīti atha sayameva pahosi , idheva nibbeṭhehīti .

Tatiyaṃ .

4. Dutiyahāliddikānisuttavaṇṇanā

4. CatuttheM2.241 sakkapañheti cūḷasakkapañhe , mahāsakkapañhepetaṃ vuttameva .

Taṇhāsaṅkhayavimuttāti taṇhāsaṅkhaye nibbāne tadārammaṇāya phalavimuttiyā vimuttā .

Accantaniṭṭhāti antaṃ atikkantaniṭṭhā satataniṭṭhā .

Sesapadesupi eseva nayo .

Catutthaṃ .

5. Samādhisuttavaṇṇanā

5. Pañcame samādhin ti idaṃ bhagavā te bhikkhū cittekaggatāya parihāyante disvā ,‘‘ cittekaggataṃ labhantānaṃ imesaṃ kammaṭṭhānaṃ phātiṃ gamissatī ’’ ti ñatvā āha .

Abhinandatīti pattheti .

Abhivadatīti tāya abhinandanāya ‘‘ aho piyaṃ iṭṭhaṃ kantaṃ manāpan ’’ ti vadati .

Vācaṃ abhinandantopi ca taṃ ārammaṇaṃ nissāya evaṃ lobhaṃ uppādento abhivadatiyeva nāma .

Ajjhosāya tiṭṭhatīti gilitvā pariniṭṭhapetvā gaṇhāti .

YāP2.262 rūpe nandīti yā sā rūpe balavapatthanāsaṅkhātā nandī .

Tadupādānan ti taṃ gahaṇaṭṭhena upādānaṃ .

Nābhinandatīti na pattheti .

Nābhivadatīti patthanāvasena na ‘‘ iṭṭhaṃ kantan ’’ ti vadati .

Vipassanācittena cetasā ‘‘ aniccaṃ dukkhan ’’ ti vacībhedaṃ karontopi nābhivadatiyeva .

Pañcamaṃ .

6. Paṭisallāṇasuttavaṇṇanā

6. Chaṭṭhe paṭisallāṇeti idaṃ bhagavā te bhikkhū kāyavivekena parihāyante disvā ‘‘ kāyavivekaṃ labhantānaṃ imesaṃ kammaṭṭhānaṃ phātiṃ gamissatī ’’ ti ñatvā āha .

Chaṭṭhaṃ .

7. Upādāparitassanāsuttavaṇṇanā

7. SattameV2.231 upādāparitassanan ti gahaṇena uppannaṃ paritassanaṃ .

Anupādāaparitassanan ti aggahaṇena aparitassanaṃ .

Rūpavipariṇāmānuparivattiviññāṇaṃ hotīti ‘‘ mama rūpaṃ vipariṇatan ’’ ti vā ‘‘ ahu vata metaṃ , dāni vata me natthī ’’ ti vā ādinā nayena kammaviññāṇaṃ rūpassa bhedānuparivatti hoti .

Vipariṇāmānuparivattijāti vipariṇāmassa anuparivattito vipariṇāmārammaṇacittatoM2.242 jātā .

Paritassanā dhammasamuppādāti taṇhāparitassanā ca akusaladhammasamuppādā ca .

Cittan ti kusalacittaṃ .

Pariyādāya tiṭṭhantīti pariyādiyitvā tiṭṭhanti .

Uttāsavāti sauttāso .

Vighātavāti savighāto sadukkho .

Apekkhavāti sālayo .

Upādāya ca paritassatīti gaṇhitvā paritassako nāma hoti .

Na rūpavipariṇāmānuparivattīti khīṇāsavassa kammaviññāṇameva natthi , tasmā rūpabhedānuparivatti na hotīti vattuṃ vaṭṭati .

Sattamaṃ .

8. Dutiyaupādāparitassanāsuttavaṇṇanā

8. Aṭṭhame taṇhāmānadiṭṭhivasena desanā katā .

Iti paṭipāṭiyā catūsu suttesu vaṭṭavivaṭṭameva kathitaṃ .

Aṭṭhamaṃ .

9. Kālattayaaniccasuttavaṇṇanā

9. NavameP2.263 ko pana vādo paccuppannassāti paccuppannamhi kathāva kā , aniccameva taṃ .

Te kira bhikkhū atītānāgataṃ aniccanti sallakkhetvā paccuppanne kilamiṃsu , atha nesaṃ ito atītānāgatepi ‘‘ paccuppannaṃ aniccan ’’ ti vuccamāne bujjhissantīti ajjhāsayaṃ viditvā satthā puggalajjhāsayena imaṃ desanaṃ desesi .

Navamaṃ .

10-11.
Kālattayadukkhasuttādivaṇṇanā

10-11.

DasamekādasamāniV2.232 dukkhaṃ anattāti padehi visesetvā tathārūpeneva puggalajjhāsayena kathitānīti .

Dasamekādasamāni .

Nakulapituvaggo paṭhamo .

Issues

Select Version

Khandhavagga-aṭṭhakathā

Khandhavagga-aṭṭhakathā